Kurma Purana — Uttara Bhaga, Shloka 24

Narmadā-tīrtha-māhātmya — Bhṛgu-tīrtha to Sāgara-saṅgama

Pilgrimage Circuit, Gifts, Fasting, and Imperishable Merit

Devanagari script

ततो गच्छेत राजेन्द्र भारभूतिमनुत्तमम् / उपोषितोर्ऽचयेदीशं रुद्रलोके महीयते / अस्मिंस्तीर्थे मृतो राजन् गाणपत्यमवाप्नुयात्

Transliteration

tato gaccheta rājendra bhārabhūtimanuttamam / upoṣitor'cayedīśaṃ rudraloke mahīyate / asmiṃstīrthe mṛto rājan gāṇapatyamavāpnuyāt

Translation

ତତଃ ପରେ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଅନୁତ୍ତମ ଭାରଭୂତି ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ଉପବାସ କରି ଈଶ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କଲେ ସେ ରୁଦ୍ରଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ହେ ରାଜନ, ଏହି ତୀର୍ଥରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ସେ ଶିବଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣପତ୍ୟ ପଦ ପାଏ।

Word by Word

• ततः: then/from there
• ततः: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषणम्

• गच्छेत: should go
• गच्छेत: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: विधिलिङ्, परस्मैपदम्, प्रथम-पुरुषः, एकवचन

• राजेन्द्र: O king of kings
• राजेन्द्र: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राज-इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन; समासः कर्मधारयः (राजा एव इन्द्रः)

• भारभूतिम्: Bhārabhūti (name of a tīrtha/place)
• भारभूतिम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भार-भूति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (भाररूपा/भारसम्बन्धिनी भूति)

• अनुत्तमम्: unsurpassed, excellent
• अनुत्तमम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनुत्तम (प्रातिपदिक; न + उत्तम)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (तीर्थ/स्थानस्य)

• उपोषितः: having fasted
• उपोषितः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: उप-वास् (धातु) → उपोषित (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; भूतकृदन्त (क्त); अर्थः—उपवासं कृतवान् (having fasted)

• अर्चयेत्: should worship
• अर्चयेत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अर्च् (धातु)
• Form: विधिलिङ्, परस्मैपदम्, प्रथम-पुरुषः, एकवचन

• ईशम्: the Lord (Īśa)
• ईशम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: ईश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• रुद्रलोके: in Rudra’s world
• रुद्रलोके: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: रुद्र-लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (रुद्रस्य लोकः)

• महीयते: is honored/glorified
• महीयते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: मह् (धातु)
• Form: लट्, आत्मनेपदम्, प्रथम-पुरुषः, एकवचन; कर्मणि/भावे प्रयोगः—‘is honored/glorified’

• अस्मिन्: in this
• अस्मिन्: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम; ‘in this’ (तदर्थे विशेषणम्)

• तीर्थे: at the tīrtha
• तीर्थे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• मृतः: dead / having died
• मृतः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: मृ (धातु) → मृत (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; भूतकृदन्त (क्त); कर्तरि—‘having died’

• राजन्: O king
• राजन्: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

• गाणपत्यम्: state/realm of Gaṇapati (Gaṇeśa)
• गाणपत्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: गाणपत्य (प्रातिपदिक; गणपति-सम्बन्धि)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• अवाप्नुयात्: would attain
• अवाप्नुयात्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अव-आप् (धातु)
• Form: विधिलिङ्, परस्मैपदम्, प्रथम-पुरुषः, एकवचन; उपसर्गः—अव

Speaker

Sūta (narrating Purāṇic teaching to the sages, presenting tīrtha-māhātmya as received tradition)

Verse Rasa

Primary Rasa: vira

Secondary Rasa: shanta

Characters & Entities

• Rudra (Shiva)
• Īśa (Shiva)
• Rudra-loka
• Bhārabhūti (Tīrtha)
• Gaṇas of Shiva
• Gaṇapati (lord of gaṇas)

More Details (4 sections)

FAQs

How does this verse explain the nature of the Supreme Self (Atman)?

Indirectly: it emphasizes devotion (arcana) to Īśa through disciplined observance (fasting), implying that spiritual ascent is achieved by inner purification and God-centered orientation rather than mere ritualism.

What Yoga or Meditative practices are highlighted here?

The verse highlights upavāsa (fasting) as tapas/discipline and arcana (focused worship) as a bhakti-sādhana; together they function as preparatory practices that steady the mind and align the practitioner with Śiva’s grace.

How does this verse depict the relationship between Shiva and Vishnu?

While explicitly Shaiva (Īśa, Rudra-loka), it fits the Kurma Purana’s synthetic frame where Vishnu (as Kurma) transmits teachings that validate Śiva-worship and its fruits, reflecting a non-sectarian Purāṇic harmony.