Adhyaya 18
Daṇḍanātha-Śyāmalā Senāyātrā (The Marshal Śyāmalā’s Military Procession) / दण्डनाथश्यामला सेनायात्रा
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଲଲିତୋପାଖ୍ୟାନର ହୟଗ୍ରୀବ–ଅଗସ୍ତ୍ୟ ସଂବାଦ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଆରମ୍ଭରେ ଦଣ୍ଡନାଥ (ସେନାପତି) ରୂପେ ଶ୍ୟାମଳାଙ୍କ ରାଜସ-ଯୁଦ୍ଧମୟ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରକଟିକରଣ ଘନ କାବ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଅଙ୍କୁଶସଦୃଶ ଅଧିକାର, ପାଶ ପ୍ରତୀକ, ଧନୁ ଓ ପୁଷ୍ପବାଣର ଚିହ୍ନ, ଚନ୍ଦ୍ରସମ ଦୀପ୍ତି। ପରେ ଦିବ୍ୟ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱର ଆଚାର-ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ—ବିଜୟା ଆଦି ପରିଚାରିକା ଚାମରରେ ପଖାଳନ୍ତି, ଅପ୍ସରାମାନେ ଜୟମଙ୍ଗଳ ଦ୍ରବ୍ୟ ଛିଟାନ୍ତି, ନିତ୍ୟା ଦେବୀମାନେ ପାଦସନ୍ନିଧିରେ ସେବା କରନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଚିହ୍ନ-ଧ୍ୱଜ ଶ୍ରୀଚକ୍ରସଦୃଶ ତିଳକ ଓ ଉଚ୍ଚ ପତାକା ପରି ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବାଣୀ-ମନ ଅତୀତତା ଉଲ୍ଲେଖ କରି ଶକ୍ତିର ଶାସନକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଜୟ ନୁହେଁ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ସତ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ‘ପଚିଶ ନାମ’ କର୍ଣ୍ଣରସାୟନ ଭାବେ ଯାଚନ୍ତି, ହୟଗ୍ରୀବ ଲଲିତାଙ୍କ ନାମାବଳୀ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି—ଦୃଶ୍ୟ ସେନାଯାତ୍ରା ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାବ୍ୟ ନାମଲିତନୀ ହୋଇଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने दण्डनाथाश्यामलासेनायात्रा नाम सप्तदशो ऽध्यायः अथ राजनायिका श्रिताज्वलिताङ्कुशा फणिसमानपाशभृत् / कलनिक्वणद्वलयमैक्ष्वं धनुर्दधती प्रदीप्तकुसुमेषुपञ्चका
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଭାଗରେ, ହୟଗ୍ରୀବ–ଅଗସ୍ତ୍ୟ ସଂବାଦର ଲଲିତୋପାଖ୍ୟାନରେ ‘ଦଣ୍ଡନାଥା-ଶ୍ୟାମଳା-ସେନାଯାତ୍ରା’ ନାମ ସପ୍ତଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ତତ୍ପରେ ରାଜନାୟିକା, ଜ୍ୱଲିତ ଅଙ୍କୁଶକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଫଣିସମାନ ପାଶ ଧାରଣ କରି, ମଧୁର ନିକ୍ୱଣ ଧ୍ୱନିଯୁକ୍ତ ବଳୟରେ ଶୋଭିତ, ଇକ୍ଷୁଧନୁ ଧରି, ପ୍ରଦୀପ୍ତ କୁସୁମବାଣର ପଞ୍ଚକ ସହ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 2
उदयत्सहत्स्रमहसा सहस्रतो ऽप्यतिपाटलं निजवपुः प्रभाझरम् / किरती दिशासु वदनस्य कान्तिभिः सृजतीव चन्द्रमयमभ्रमण्डलम्
ଉଦୟମାନ ସହସ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟର ମହିମାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଅତି ପାଟଳ-ଅରୁଣ ତାଙ୍କ ନିଜ ଦେହ ଜ୍ୟୋତିର ଝରଣା ପରି ଥିଲା; ମୁଖକାନ୍ତିକୁ ଦିଗଦିଗନ୍ତରେ ଛିଟାଇ, ଯେନେ ଚନ୍ଦ୍ରମୟ ମେଘମଣ୍ଡଳ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲେ।
Verse 3
दशयोजनायतिमाता जगत्त्रयीमभिवृण्वता विशदमौक्तिकात्मना / धवलातपत्रवलयेन भासुरा शशिमण्डलस्य सखितामुपेयुषा
ଦଶ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ, ବିଶଦ ମୌକ୍ତିକ ସ୍ୱରୂପ ଧବଳ ଛତ୍ରବଳୟ ଜଗତ୍ତ୍ରୟୀକୁ ଆବୃତ କରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା; ଯେନେ ଶଶିମଣ୍ଡଳର ସଖିତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା।
Verse 4
अभिवीजिता च मणिकान्तशोभिना विजयादिमुख्यपरिचारिकागणैः / नवचन्द्रिकालहरिकान्तिकन्दलीचतुरेण चामरचतुष्टयेन च
ସେ ମଣିକାନ୍ତିର ଶୋଭାରେ ଦୀପ୍ତ ବିଜୟାଦି ମୁଖ୍ୟ ପରିଚାରିକାଗଣ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ନବଚନ୍ଦ୍ରିକା ପରି ଶୀତଳ କାନ୍ତିଯୁକ୍ତ ଚାରି ଚାମର ଦ୍ୱାରା ନିରନ୍ତର ପଖାଯାଉଥିଲେ।
Verse 5
शक्त्यैकराज्यपदवीमभिसूचयन्ती साम्राज्यचिह्नशतमण्डितसैन्यदेशा / संगीतवाद्यरचनाभिरथामरीणां संस्तूयमानविभवा विशदप्रकाशा
ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଏକଛତ୍ର ରାଜ୍ୟପଦବୀକୁ ସୂଚିତ କରୁଥିଲେ; ସାମ୍ରାଜ୍ୟଚିହ୍ନର ଶତଶତ ଅଳଙ୍କାରରେ ତାଙ୍କ ସେନାଦେଶ ମଣ୍ଡିତ ଥିଲା; ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗୀତ-ବାଦ୍ୟରଚନାରେ ତାଙ୍କ ବୈଭବ ସ୍ତୁତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପ୍ରକାଶ ନିର୍ମଳ ଥିଲା।
Verse 6
वाचामगोचरमगोचरमेव बुद्धेरीदृक्तया न कलनीयमनन्यतुल्यम्
ତାହା ବାଣୀର ଅଗୋଚର, ବୁଦ୍ଧିର ମଧ୍ୟ ଅଗୋଚର; ଏପରି ମହିମାରେ ତାହାକୁ ମାପିହେବ ନାହିଁ—ତାହା ଅନନ୍ୟତୁଲ୍ୟ।
Verse 7
त्रैलोक्यगर्भपरिपूरितशक्तिचक्रसाम्राज्यसंपदभिमानमभिस्पृशन्ती / आबद्धभक्तिविपुलाञ्जलिशेखराणामारादहंप्रथमिका कृतसेवनानाम्
ସେ ତ୍ରିଲୋକର ଗର୍ଭକୁ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରୁଥିବା ଶକ୍ତିଚକ୍ର ଓ ସାମ୍ରାଜ୍ୟସମ୍ପଦର ଅଭିମାନକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିଲେ; ବଦ୍ଧଭକ୍ତିରେ ବିପୁଳ ଅଞ୍ଜଳିକୁ ଶିରେ ଧାରଣ କରି ସେବା କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ନିକଟେ ସେ ‘ମୁଁ ହିଁ ପ୍ରଥମ’ ପରି ପ୍ରାଧାନ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତ ହେଉଥିଲେ।
Verse 8
ब्रह्मेशविष्णुवृषमुख्यसुरोत्तमानां वक्त्राणिवर्षितनुतीनि कटाक्षयन्ती / उद्दीप्तपुष्पशरपञ्चकतः समुत्थैज्योतिर्मयं त्रिभुवनं सहसा दधाना
ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ଈଶ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ବୃଷମୁଖ୍ୟାଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁରୋତ୍ତମମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ବର୍ଷିତ ସ୍ତୁତିଗୁଡ଼ିକୁ କଟାକ୍ଷ କରୁଥିଲେ; ଏବଂ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ପୁଷ୍ପଶର ପଞ୍ଚକରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ତେଜରେ ସହସା ତ୍ରିଭୁବନକୁ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ କରି ଧାରଣ କରୁଥିଲେ।
Verse 9
विद्युत्समद्युतिभिरप्सरसां समूहैर्विक्षिप्यमाणजयमङ्गललाजवर्षा / कामेश्वरीप्रभृतिभिः कमनीयभाभिः संग्रामवेषरचनासुमनोहराभिः
ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସମ ଦ୍ୟୁତିଧାରୀ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ସମୂହ ଜୟମଙ୍ଗଳର ଅକ୍ଷତବର୍ଷା ଛିଟାଇ ଦେଉଥିଲେ; କାମେଶ୍ୱରୀ ଆଦି ମନୋହର କାନ୍ତିଯୁକ୍ତାମାନେ ଯୁଦ୍ଧବେଷ ରଚନାରେ ଅତି ରମଣୀୟ ଥିଲେ।
Verse 10
दीप्तायुधद्युतितिरस्कृत भास्कराभिर्नित्याभिरङ्घ्रिसविधे समुपाक्यमाना / श्रीचक्रनामतिलकं दशयोजनातितुङ्गध्वजोल्लिखितमेघकदंबमुच्चैः
ଦୀପ୍ତ ଆୟୁଧର ଦ୍ୟୁତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭାକୁ ମଧ୍ୟ ଢାଙ୍କିଦେଉଥିବା ନିତ୍ୟାଦେବୀମାନେ ପାଦସନ୍ନିଧିରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ସେବା କରୁଥିଲେ; ‘ଶ୍ରୀଚକ୍ର’ ନାମକ ତିଳକ ଦଶ ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱଜ ଛୁଇଁଥିବା ମେଘପୁଞ୍ଜ ପରି ଉଚ୍ଚରେ ଦୀପ୍ତ ଥିଲା।
Verse 11
तीव्राभिरावणसुशक्तिपरंपरभिर्युक्तं रथं समरकर्मणि चालयन्ती / प्रोद्यत्पिशङ्गरुचिभागमलांशुकेन वीतामनोहररुचिस्समरे व्यभासीत्
ତୀବ୍ର ଓ ଅତିଶୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆୟୁଧପରମ୍ପରାରେ ଯୁକ୍ତ ରଥକୁ ସମରକାର୍ଯ୍ୟରେ ଚାଳାଇ, ଉଦିତ ପିଶଙ୍ଗ (ହଳଦିଆ) ରୁଚିଭାଗ ଥିବା ନିର୍ମଳ ବସ୍ତ୍ରରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମନୋହର ଦ୍ୟୁତିରେ ଦୀପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 12
पञ्चाधिकैर्विशतिनामरत्नैः प्रपञ्चपापप्रशमातिदक्षैः / संस्तूयमाना ललिता मरुद्भिः संग्राममुद्दिश्य समुच्चचाल
ଜଗତର ପାପ ଶମନରେ ଅତି ଦକ୍ଷ ଏହି ପଞ୍ଚବିଂଶତି ନାମରତ୍ନଦ୍ୱାରା ମରୁଦ୍ଗଣମାନେ ସ୍ତୁତି କରୁଥିବାବେଳେ, ଲଲିତା ଯୁଦ୍ଧକୁ ଉଦ୍ଦିଶ୍ୟ କରି ଆଗେଇ ଚାଲିଲେ।
Verse 13
अगस्त्य उवाच वीजिवक्त्र महाबुद्धे पञ्चविंशतिनामभिः / ललितापरमेशान्या देहि कर्णरसायनम्
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ— ହେ ବୀଜିବକ୍ତ୍ର, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ! ଲଲିତା ପରମେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ପଞ୍ଚବିଂଶତି ନାମଦ୍ୱାରା ମୋତେ କର୍ଣ୍ଣରସାୟନ—ଶ୍ରବଣାମୃତ—ଦିଅ।
Verse 14
हयग्रीव उवाच सिंहासना श्रीललिता महाराज्ञी पराङ्कुशा / चापिनी त्रिपुरा चैव महात्रिपुरसुन्दरी
ହୟଗ୍ରୀବ କହିଲେ— ସେ ସିଂହାସନାରୂଢା ଶ୍ରୀଲଲିତା, ମହାରାଜ୍ଞୀ, ପରାଙ୍କୁଶା, ଧନୁର୍ଧାରିଣୀ, ତ୍ରିପୁରା ଏବଂ ମହାତ୍ରିପୁରସୁନ୍ଦରୀ।
Verse 15
सुन्दरी चक्रनाथा च साम्राजी चक्रिणी तथा / चक्रेश्वरी महादेवी कामेशी परमेश्वरी
ସେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଚକ୍ରନାଥା, ସାମ୍ରାଜ୍ଞୀ, ଚକ୍ରିଣୀ; ଚକ୍ରେଶ୍ୱରୀ, ମହାଦେବୀ, କାମେଶୀ ଓ ପରମେଶ୍ୱରୀ।
Verse 16
कामराजप्रिया कामकोटिगा चक्रवर्तिनी / महाविद्या शिवानङ्गवल्लभा सर्वपाटला
ସେ କାମରାଜପ୍ରିୟା, କାମକୋଟିଗା, ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତିନୀ; ମହାବିଦ୍ୟା, ଶିବା, ଅନଙ୍ଗବଲ୍ଲଭା ଓ ସର୍ବପାଟଲା।
Verse 17
कुलनाथाम्नायनाथा सर्वाम्नायनिवासिनी / शृङ्गारनायिका चेति पञ्चविंशतिनामभिः
ସେ କୁଳନାଥା, ଆମ୍ନାୟନାଥା, ସମସ୍ତ ଆମ୍ନାୟରେ ନିବାସିନୀ, ଏବଂ ଶୃଙ୍ଗାରନାୟିକା—ଏହିପରି ପଞ୍ଚବିଂଶତି ନାମରେ (ପ୍ରଶଂସିତ)।
Verse 18
स्तुवन्ति ये महाभागां ललितां परमेश्वरीम् / ते प्राप्नुवन्ति सौभाग्यमष्टौ सिद्धीर्महद्यशः
ଯେମାନେ ମହାଭାଗା ପରମେଶ୍ୱରୀ ଲଲିତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସୌଭାଗ୍ୟ, ଅଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି ଓ ମହାୟଶ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
Verse 19
इत्थं प्रचण्डसंरंभं चालयन्ती महद्बलम् / भण्डासुरं प्रति क्रुद्धा चचाल ललितांबिका
ଏହିପରି ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଉତ୍ସାହରେ ମହାବଳକୁ କମ୍ପାଇ, ଭଣ୍ଡାସୁର ପ୍ରତି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଲଲିତାମ୍ବିକା ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Frequently Asked Questions
No explicit solar/lunar royal genealogy is enumerated in the sampled verses; instead, the chapter encodes “divine sovereignty lineage” through titles and attendants, and it pivots into nāma-transmission (epithet lists) that function as a ritual taxonomy of Lalitā’s authority.
The imagery uses yojana-scale measures (e.g., umbrella/canopy spanning ‘ten yojanas’) and lunar/celestial metaphors to signal that the procession is not merely terrestrial; it is staged as a tri-loka (three-world) event, mapping Shākta power onto cosmic space.
It converts spectacle into sādhanā-ready knowledge: Agastya requests a compact liturgical unit (25 names) as “ear-nectar,” and Hayagrīva begins the epithet sequence (e.g., Siṃhāsanā, Śrīlalitā, Mahārājñī, Tripurā), establishing a recitable interface to the Goddess’s cosmological kingship.