Shloka 1
Daṇḍanātha-Śyāmalā Senāyātrā (The Marshal Śyāmalā’s Military Procession) / दण्डनाथश्यामला सेनायात्रा
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने दण्डनाथाश्यामलासेनायात्रा नाम सप्तदशो ऽध्यायः अथ राजनायिका श्रिताज्वलिताङ्कुशा फणिसमानपाशभृत् / कलनिक्वणद्वलयमैक्ष्वं धनुर्दधती प्रदीप्तकुसुमेषुपञ्चका
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne daṇḍanāthāśyāmalāsenāyātrā nāma saptadaśo 'dhyāyaḥ atha rājanāyikā śritājvalitāṅkuśā phaṇisamānapāśabhṛt / kalanikvaṇadvalayamaikṣvaṃ dhanurdadhatī pradīptakusumeṣupañcakā
Translation
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଭାଗରେ, ହୟଗ୍ରୀବ–ଅଗସ୍ତ୍ୟ ସଂବାଦର ଲଲିତୋପାଖ୍ୟାନରେ ‘ଦଣ୍ଡନାଥା-ଶ୍ୟାମଳା-ସେନାଯାତ୍ରା’ ନାମ ସପ୍ତଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ତତ୍ପରେ ରାଜନାୟିକା, ଜ୍ୱଲିତ ଅଙ୍କୁଶକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଫଣିସମାନ ପାଶ ଧାରଣ କରି, ମଧୁର ନିକ୍ୱଣ ଧ୍ୱନିଯୁକ୍ତ ବଳୟରେ ଶୋଭିତ, ଇକ୍ଷୁଧନୁ ଧରି, ପ୍ରଦୀପ୍ତ କୁସୁମବାଣର ପଞ୍ଚକ ସହ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; वाक्य-समाप्ति/उद्धरण-सूचक (quotative/closure particle)
श्री-ब्रह्माण्ड-महा-पुराणेin the Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa
श्री-ब्रह्माण्ड-महा-पुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक) + महा (प्रातिपदिक) + पुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः: ब्रह्माण्डस्य महापुराणम् (षष्ठी-तत्पुरुष) with honorific श्री-
उत्तर-भागेin the latter section
उत्तर-भागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउत्तर (प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः: उत्तरः भागः (कर्मधारय/तत्पुरुष-प्राय)
हयग्रीव-अगस्त्य-संवादेin the dialogue of Hayagrīva and Agastya
हयग्रीव-अगस्त्य-संवादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootहयग्रीव (प्रातिपदिक) + अगस्त्य (प्रातिपदिक) + संवाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः: हयग्रीवागस्त्ययोः संवादः (षष्ठी-तत्पुरुष)
ललित-उपाख्यानेin the Lalitā episode
ललित-उपाख्याने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootललिता (प्रातिपदिक) + उपाख्यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः: ललितायाः उपाख्यानम् (षष्ठी-तत्पुरुष)
दण्डनाथ-श्यामला-सेना-यात्राthe march of the army of Daṇḍanātha Śyāmalā
दण्डनाथ-श्यामला-सेना-यात्रा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदण्डनाथ (प्रातिपदिक) + श्यामला (प्रातिपदिक) + सेना (प्रातिपदिक) + यात्रा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; शीर्षक-समासः: दण्डनाथस्य श्यामलायाः सेनायाः यात्रा (बहु-षष्ठी-तत्पुरुष-श्रृंखला)
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formअव्यय; नाम-निर्देशक (naming particle)
सप्तदशःseventeenth
सप्तदशः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसप्तदश (संख्याप्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्रमवाचक (ordinal) = ‘seventeenth’
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अथthen/now
अथ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; आरम्भ/अनन्तर (sequence marker)
राज-नायिकाthe royal heroine/leader
राज-नायिका:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootराज (प्रातिपदिक) + नायिका (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः: राज्ञः नायिका (षष्ठी-तत्पुरुष)
श्रित-आज्वलित-अङ्कुशाholding/possessing a blazing goad
श्रित-आज्वलित-अङ्कुशा:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootश्रित (कृदन्त; √श्रि श्रयणे, क्त) + आज्वलित (कृदन्त; आ+√ज्वल्, क्त) + अङ्कुश (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः: आज्वलितम् अङ्कुशम् श्रिता (कर्म-तत्पुरुष-श्रृंखला)
फणि-समान-पाश-भृत्bearing a noose like a serpent
फणि-समान-पाश-भृत्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootफणि (प्रातिपदिक) + समान (प्रातिपदिक) + पाश (प्रातिपदिक) + भृत् (कृदन्त/प्रातिपदिक; √भृ धारणे)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘भृत्’ = धारणकर्तृवाचक; समासः: फणिसमानः पाशः यस्याः सा (बहुव्रीहि-भावार्थः, परन्तु रूपतः उपपद-तत्पुरुष-प्राय)
कल-निक्वणत्-वलयम्a bracelet making a sweet jingling sound
कल-निक्वणत्-वलयम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकल (प्रातिपदिक) + निक्वणत् (कृदन्त; √क्वण्/क्वणँ शब्दे, शतृ) + वलय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः: कलं निक्वणत् वलयम्
ऐक्ष्वम्made of sugarcane
ऐक्ष्वम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootइक्ष्वु (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; इक्ष्वु-सम्बन्धि (made of sugarcane)
धनुःbow
धनुः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootधनुस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
दधतीbearing
दधती:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Root√धा (धातु; धा धारणे)
Formवर्तमान-कृदन्त (शतृ), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘bearing/holding’
प्रदीप्त-कुसुम-इषु-पञ्चकाhaving a set of five blazing flower-arrows
प्रदीप्त-कुसुम-इषु-पञ्चका:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रदीप्त (कृदन्त; प्र+√दीप्, क्त) + कुसुम (प्रातिपदिक) + इषु (प्रातिपदिक) + पञ्चक (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः: प्रदीप्तानि कुसुम-इषवः (कर्मधारय/तत्पुरुष) तेषां पञ्चकं यस्याः सा (बहुव्रीहि-भावार्थः)