Adhyaya 14
Lalitopākhyāna: Devagaṇa-samāgamaḥ and Śrīnagaryāḥ Nirmāṇam (Assembly of Devas; Construction and Splendor of the Divine City)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଲଲିତୋପାଖ୍ୟାନର ହୟଗ୍ରୀବ–ଅଗସ୍ତ୍ୟ ସମ୍ବାଦଧାରାରେ ଦେବଗଣଙ୍କ ମହାସମାଗମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ଦେବୀଙ୍କ ଦର୍ଶନାର୍ଥେ ଆସନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ବିନତାସୁତ ଗରୁଡ଼ାରୂଢ ହୋଇ, ଶିବ ବୃଷଭାରୂଢ ହୋଇ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ନାରଦ-ପ୍ରମୁଖ ଦେବର୍ଷି, ଅପ୍ସରା, ଗନ୍ଧର୍ବ (ଯଥା ବିଶ୍ୱାବସୁ), ଯକ୍ଷମାନେ ମହାଦେବୀଙ୍କ ଚାରିପାଖେ ସମବେତ ହୁଅନ୍ତି। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ଅମରାବତୀ ସଦୃଶ ଦିବ୍ୟନଗରୀ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି—ପ୍ରାକାର, ଦ୍ୱାର, ରାଜମାର୍ଗ, ଅଶ୍ୱଶାଳା ଏବଂ ଅମାତ୍ୟ, ସେନା, ଦ୍ୱିଜ, ପରିଚାରକବର୍ଗଙ୍କ ନିବାସ ସହ। ତାପରେ ତେଜୋମୟ କେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରାସାଦ, ନବରତ୍ନ ସଭା ଓ ଚିନ୍ତାମଣି-ନିର୍ମିତ ସିଂହାସନର ବର୍ଣ୍ଣନା ଆସେ, ଯାହା ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ସ୍ୱୟଂପ୍ରଭ। ବ୍ରହ୍ମା ସିଂହାସନର ରାଜଶକ୍ତି ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରି ତାହାର ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ତ୍ରିଲୋକରେ ପଦ-ମର୍ଯ୍ୟାଦା ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି ସୂଚନ୍ତି; ଏବଂ ରାଜତ୍ୱ/ଅଭିଷେକର ନିୟମରେ ଶୁଭ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ଲକ୍ଷଣ ଓ ସହଧର୍ମିଣୀ ସହିତ ଶାସନ ଆଚାରିକ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଭାବେ ସହ-ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने ललितास्तवराजो नाम त्रयोदशो ऽध्यायः हयग्रीव उवाच एतस्मिन्नेव काले तु ब्रह्मा लोकपितामहः / आजगामाथ देवेशीं द्रष्टुकामो महर्षिभिः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଭାଗରେ… ‘ଲଲିତାସ୍ତବରାଜ’ ନାମ ତ୍ରୟୋଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ହୟଗ୍ରୀବ କହିଲେ—ସେହି ସମୟରେ ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ସହ ଦେବେଶୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଇଚ୍ଛାରେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
Verse 2
आजगाम ततो विष्णुरारूढो विनतासुतम् / शिवो ऽपि वृषमारूढः समायातो ऽखिलेश्वरीम्
ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ବିନତାସୁତ ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ଆରୁଢ଼ ହୋଇ ଆସିଲେ; ଶିବ ମଧ୍ୟ ବୃଷଭାରୁଢ଼ ହୋଇ ଅଖିଲେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ସମାଗତ ହେଲେ।
Verse 3
देवर्षयो नारदाद्याः समाजग्मुर्महेश्वरीम् / आययुस्तां महादेवीं सर्वे चाप्सरसां गणाः
ନାରଦ ଆଦି ଦେବର୍ଷିମାନେ ମହେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ସମାଗତ ହେଲେ; ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ଗଣ ମଧ୍ୟ ସେହି ମହାଦେବୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ।
Verse 4
विश्वावसुप्रभृतयो गन्धर्वाश्चैव यक्षकाः / ब्रह्मणाथ समादिष्टो विश्वकर्मा विशांपतिः
ବିଶ୍ୱାବସୁ ଆଦି ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଯକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପ୍ରଜାପତି ବିଶ୍ୱକର୍ମା ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ।
Verse 5
चकार नगरं दिव्यं यथामरपुरं तथा / ततो भगवती दुर्गा सर्वमन्त्राधिदेवता
ସେ ଅମରପୁର ସଦୃଶ ଏକ ଦିବ୍ୟ ନଗର ନିର୍ମାଣ କଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରର ଅଧିଦେବତା ଭଗବତୀ ଦୁର୍ଗା ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 6
विद्याधिदेवता श्यामा समाजग्मतुरंबिकाम् / ब्राहयाद्या मातरश्चैव स्वस्वभूतगणावृताः
ବିଦ୍ୟାର ଅଧିଦେବତା ଶ୍ୟାମା ଅମ୍ବିକାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ; ବ୍ରାହ୍ମୀ ଆଦି ମାତୃକାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ-ନିଜ ଭୂତଗଣରେ ଘେରା ହୋଇ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
Verse 7
सिद्धयो ह्यणिमाद्याश्च योगिन्यश्चैव कोटिशः / भैरवाः क्षेत्रपालाश्च महाशास्ता गणाग्रणीः
ଅଣିମା ଆଦି ସିଦ୍ଧିମାନେ ଓ କୋଟି କୋଟି ଯୋଗିନୀ; ଭୈରବ, କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ଏବଂ ଗଣମାନଙ୍କ ଅଗ୍ରଣୀ ମହାଶାସ୍ତା ମଧ୍ୟ (ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ)।
Verse 8
महागणेश्वरः स्कन्दो बटुको वीरभद्रकः / आगत्य ते महादेवीं तुष्टुवुः प्रणतास्तदा
ମହାଗଣେଶ୍ୱର ସ୍କନ୍ଦ, ବଟୁକ ଓ ବୀରଭଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ; ତାପରେ ସେମାନେ ପ୍ରଣାମ କରି ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 9
तत्राथ नगरीं रम्यां साट्टप्राकारतोरणाम् / गजाश्वरथशालाढ्यां राजवीथिविराजिताम्
ତେବେ ସେ ଏକ ରମ୍ୟ ନଗରୀ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଉଚ୍ଚ ପ୍ରାକାର ଓ ତୋରଣରେ ଶୋଭିତ; ଗଜ-ଅଶ୍ୱ-ରଥଶାଳାରେ ସମୃଦ୍ଧ ଏବଂ ରାଜବୀଥିରେ ବିରାଜିତ।
Verse 10
सामन्तानाममात्यानां सैनिकानां द्विजन्म नाम् / वेतालदासदासीनां गृहाणि रुचिराणि च
ସେଠାରେ ସାମନ୍ତ, ଅମାତ୍ୟ, ସୈନିକ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର, ଏବଂ ବେତାଳ-ସେବକ, ଦାସ ଓ ଦାସୀମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ରୁଚିର ଗୃହ ଥିଲା।
Verse 11
मध्यं राजगृहं दिव्यं द्वारगोपुरभूषितम् / शालाभिर्बहुभिर्युक्तं सभा भिरुषशोभितम्
ନଗରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଦିବ୍ୟ ରାଜଗୃହ ଥିଲା, ଦ୍ୱାର ଓ ଗୋପୁରରେ ଭୂଷିତ; ବହୁ ଶାଳାରେ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ସଭାମାନେ ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ।
Verse 12
सिंहासनसभां चैव नवरत्नमयीं शुभाम् / मध्ये सिंहासनं दिव्यं चिन्तामणिवीनिर्मितम्
ସେଠାରେ ଶୁଭ ନବରତ୍ନମୟୀ ସିଂହାସନ-ସଭା ଥିଲା; ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଚିନ୍ତାମଣି ରତ୍ନରେ ନିର୍ମିତ ଦିବ୍ୟ ସିଂହାସନ ଥିଲା।
Verse 13
स्वयं प्रकाशमद्वन्द्वमुदयादित्यसंनिभम् / विलोक्य चिन्तयामास ब्रह्मा लोकपितामहः
ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତୀତ ଏବଂ ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟସଦୃଶ ସେହି ତେଜକୁ ଦେଖି ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତା କଲେ।
Verse 14
यस्त्वेतत्समधिष्ठाय वर्तते बालिशो ऽपिवा / पुरस्यास्य प्रभावेण सर्वलोकाधिको भवेत्
ଯେ ଏହି ପୁରୀକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଯଦିଓ ବାଳିଶ ହୁଏ, ତଥାପି ଚାଲେ—ଏହି ନଗରର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକଠାରୁ ଅଧିକ ହୁଏ।
Verse 15
न केवला स्त्री राज्यार्हा पुरुषो ऽपि तया विना / मङ्गलाचार्यसंयुक्तं महापुरुषलक्षणम् / अनुकूलाङ्गनायुक्तमभिषिञ्चेदिति श्रुतिः
କେବଳ ସ୍ତ୍ରୀ ରାଜ୍ୟାର୍ହା ନୁହେଁ; ତାଙ୍କ ବିନା ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଶ୍ରୁତି କହେ—ମଙ୍ଗଳାଚାର୍ଯ୍ୟସଂଯୁକ୍ତ, ମହାପୁରୁଷଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନ ଓ ଅନୁକୂଳାଙ୍ଗନାଯୁକ୍ତ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 16
विभातीयं वरारोहा भूर्ता शृङ्गारदेवता / वरो ऽस्यास्त्रिषु लोकेषु न चान्यः शङ्करादृते
ଏହି ବରାରୋହା ଦୀପ୍ତିମାନ; ଯେନେ ଶୃଙ୍ଗାରଦେବତା ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ହୋଇଛି। ତିନି ଲୋକରେ ଶଙ୍କର ବ୍ୟତୀତ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବର ନାହିଁ।
Verse 17
जडिलो मुण्डधारी च विरूपाक्षः कपालभृत् / कल्माषी भस्मदिग्धाङ्गः श्मशानास्थिविभूषणः
ସେ ଜଟାଧାରୀ, ମୁଣ୍ଡଧାରୀ, ବିରୂପାକ୍ଷ, କପାଳ ଧାରଣକାରୀ; କଲ୍ମାଷୀ, ଭସ୍ମଲିପ୍ତ ଅଙ୍ଗବିଶିଷ୍ଟ, ଓ ଶ୍ମଶାନର ଅସ୍ଥିକୁ ଭୂଷଣ କରୁଥିବା।
Verse 18
अमङ्गलास्पदं चैनं वरयेत्सा सुमङ्गला / इति चिन्तयमानस्य ब्रह्मणो ऽग्रे महेश्वरः
‘ଏହା ଅମଙ୍ଗଳର ଆଶ୍ରୟ; ତଥାପି ସେ ସୁମଙ୍ଗଳା ଏହାକୁ ହିଁ ବରିବ’—ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 19
कोटिकन्दर्पलावण्ययुक्तो दिव्य शरीरवान् / दिव्यांबरधरः स्रग्वी दिव्यगन्धानुलेपनः
ସେ କୋଟି କନ୍ଦର୍ପଙ୍କ ଲାବଣ୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ, ଦିବ୍ୟ ଶରୀରଧାରୀ; ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ମାଳାଧାରୀ ଓ ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ ଅନୁଲେପନରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ।
Verse 20
किरीटहारकेयूरकुण्डलाद्यैरलङ्कृतः / प्रादुर्बभूव पुरतो जगन्मोहन रुपधृक्
କିରୀଟ, ହାର, କେୟୂର, କୁଣ୍ଡଳ ଆଦି ଆଭୂଷଣରେ ଅଲଙ୍କୃତ ହୋଇ, ଜଗତ୍କୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ରୂପ ଧାରି ସେ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ।
Verse 21
तं कुमारमथालिङ्ग्य ब्रह्मा लोकपितामहः / चक्रे कामेश्वरं नाम्ना कमनीयवपुर्धरम्
ତାପରେ ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ସେ କୁମାରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, କମନୀୟ ଦେହଧାରୀ ତାଙ୍କୁ ‘କାମେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ନିୟୁକ୍ତ କଲେ।
Verse 22
तस्यास्तु परमाशक्तेरनुरूपो वरस्त्वयम् / इति निश्चित्य तेनैव सहितास्तामथाययुः
‘ସେ ପରମାଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଅନୁରୂପ ବର ଏହି’ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ତାଙ୍କୁ ସହିତ ନେଇ ସେମାନେ ପରେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
Verse 23
अस्तुवंस्ते परां शक्तिं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः / तां दृष्ट्वा मृगशावाक्षीं कुमारो नीललोहितः / अभवन्मन्मथाविष्टो विस्मृत्य सकलाः क्रियाः
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ସେ ପରାଶକ୍ତିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ମୃଗଶାବ-ନୟନୀ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ନୀଲଲୋହିତ କୁମାର ମନ୍ମଥାବିଷ୍ଟ ହୋଇ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଭୁଲିଗଲେ।
Verse 24
सापि तं वीक्ष्य तन्वङ्गो मूर्तिंमन्तमिव स्मरम् / मदनाविष्टसर्वाङ्गी स्वात्मरूपममन्यत / अन्योन्यालोकनासक्तौ तावृभौ मदनातुरौ
ସେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି—ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ସ୍ମର ପରି—ମଦନାବିଷ୍ଟ ସର୍ବାଙ୍ଗୀ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଆତ୍ମରୂପ ଭାବିଲା। ଉଭୟେ ପରସ୍ପର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆସକ୍ତ, କାମାତୁର ହେଲେ।
Verse 25
सर्वभावविशेषज्ञौ धृतिमन्तौ मनस्विनौ / परैरज्ञातचारित्रौ मुहूर्तास्वस्थचेतनौ
ସେମାନେ ଉଭୟେ ସମସ୍ତ ଭାବର ବିଶେଷତା ଜାଣୁଥିବା, ଧୃତିମାନ ଓ ମନସ୍ବୀ ଥିଲେ; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅଜଣା ଥିଲା ସେମାନଙ୍କ ଆଚରଣ, ଏବଂ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଚିତ୍ତ ଅସ୍ଥିର ହେଲା।
Verse 26
अथोवाच महादेवीं ब्रह्मा लोकैकनायिकाम् / इमे देवाश्च ऋषयो गन्धर्वाप्सरसां गणाः / त्वामीशां द्रष्टुमिच्छन्ति सप्रियां परमाहवे
ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକର ଏକମାତ୍ର ନାୟିକା ମହାଦେବୀଙ୍କୁ କହିଲେ—ଏହି ଦେବମାନେ, ଋଷିମାନେ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ-ଅପ୍ସରାଗଣ, ହେ ଈଶ୍ୱରୀ! ତୁମକୁ ପ୍ରିୟସହିତ ପରମ ସଭାରେ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି।
Verse 27
को वानुरूपस्ते देवि प्रियो धन्यतमः पुमान् / लोकसंरक्षणार्थाय भजस्व पुरुषं परम्
ହେ ଦେବୀ! ତୁମ ସହ ଅନୁରୂପ, ତୁମ ପ୍ରିୟ ସେଇ ପରମ ଧନ୍ୟ ପୁରୁଷ କିଏ? ଲୋକସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ତୁମେ ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବରଣ କର।
Verse 28
राज्ञी भव पुरस्यास्य स्थिता भव वरासने / अभिषिक्तां महाभागैर्देवार्षे भिरकल्मषैः
ଏହି ପୁରୀର ରାଜ୍ଞୀ ହେଅ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ହେଅ। ନିର୍ମଳ ମହାଭାଗ ଦେବର୍ଷିମାନେ ତୁମର ଅଭିଷେକ କରୁନ୍ତୁ।
Verse 29
साम्राज्यचिह्नसंयुक्तां सर्वाभरणसंयुताम् / सप्रियामासनगतां द्रष्टुमिच्छामहे वयम्
ଆମେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟଚିହ୍ନସଂଯୁକ୍ତା, ସର୍ବାଭରଣଭୂଷିତା, ପ୍ରିୟସହ ଆସନଗତା ଦେବୀଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ।
Frequently Asked Questions
It is narrated by Hayagrīva within the Hayagrīva–Agastya saṃvāda of the Lalitopākhyāna, describing a ceremonial convergence of deities and attendant beings around the Mahādevī.
The chapter enumerates layered divine classes—Trimūrti, devarṣis, apsarases, gandharvas, yakṣas, mātr̥kās, siddhis, yoginīs, bhairavas, kṣetrapālas, and major gaṇa leaders (Gaṇeśa, Skanda, Vīrabhadra). This functions as cosmological metadata, mapping the Devī’s court as a totalizing hierarchy of beings.
The divine city (built by Viśvakarmā) and the self-luminous cintāmaṇi throne encode Shākta sovereignty: the Devī’s seat becomes a cosmogram of authority, where ritual enthronement, auspicious order, and the presence of the consort motif articulate sacral kingship and cosmic legitimacy.