Adhyaya 38

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे चाक्षुषसर्गवर्णनं नाम सप्तत्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच सप्तम त्वथ पर्याये मनोर्वैवस्वतस्य ह / मारीचात्कश्यपाद्देवा जज्ञिरे परमर्षयः

ଏହିପରି ଵାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନୁଷଙ୍ଗପାଦରେ ‘ଚାକ୍ଷୁଷସର୍ଗବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ସତତ୍ରିଂଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ—ବୈବସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କ ସପ୍ତମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ମାରୀଚିବଂଶୀୟ କଶ୍ୟପରୁ ଦେବଗଣ ଓ ପରମର୍ଷିମାନେ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 2

आदित्या वसवी रुद्राः साध्या विश्वे मरुद्गणाः / भृगवोंऽगिरसश्चैव ते ऽष्ठौ देवगणाः स्मृताः

ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ସାଧ୍ୟ, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ମରୁଦ୍ଗଣ, ଭୃଗୁ ଓ ଅଙ୍ଗିରସ—ଏହି ଆଠ ଦେବଗଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 3

आदित्या मरुतो रुद्रा विज्ञेयाः कश्यपात्मजाः / साध्याश्य वसवो विश्वे धर्मपुत्रास्त्रयो गणाः

ଆଦିତ୍ୟ, ମରୁତ ଓ ରୁଦ୍ର—ଏମାନେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସାଧ୍ୟ, ବସୁ ଓ ବିଶ୍ୱେଦେବ—ଏହି ତିନି ଗଣ ଧର୍ମଙ୍କ ପୁତ୍ରଗଣ।

Verse 4

भृगोस्तु भृगवो देवा ह्यङ्गिरसोंऽगिरः सुताः / वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्नित्ये ते छन्दजा मताः

ଭୃଗୁଠାରୁ ଭୃଗବ ଦେବ ହେଲେ ଏବଂ ଅଙ୍ଗିରାଠାରୁ ଅଙ୍ଗିରସ-ସୁତମାନେ; ଏହି ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସେମାନେ ନିତ୍ୟ ଓ ଛନ୍ଦଜାତ ବୋଲି ମନାଯାନ୍ତି।

Verse 5

एते ऽपि च गमिष्यन्ति महान्तं कालपर्ययात् / एवं सर्गस्तु मारीचो विज्ञेयः सांप्रतः शुभः

ଏମାନେ ମଧ୍ୟ କାଳପର୍ଯ୍ୟୟରେ ମହାନ୍ତ ଅନ୍ତକୁ ଗମନ କରିବେ; ଏହିପରି ମାରୀଚସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏହି ସର୍ଗ ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଶୁଭ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 6

तेजस्वी सांप्रतस्तेषामिन्द्रो नाम्ना महाबलः / अतीतानागता ये च वर्त्तन्ते सांप्रतं च ये

ତାଙ୍କର ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳରେ ‘ଇନ୍ଦ୍ର’ ନାମରେ ଏକ ମହାବଳୀ, ତେଜସ୍ବୀ ଦେବ ବିରାଜମାନ। ଯେ ଅତୀତ, ଯେ ଅନାଗତ ଓ ଯେ ବର୍ତ୍ତମାନ—ସମସ୍ତଙ୍କର ସେ ଅଧିପତି।

Verse 7

सर्वे मन्वन्तरेद्रास्ते विज्ञेयास्तुल्यलक्षणाः / भूतभव्यभवन्नाथाः सहस्राक्षाः पुरन्दराः

ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତରର ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ ସମାନ ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ସେମାନେ ଭୂତ-ଭବ୍ୟ-ବର୍ତ୍ତମାନର ନାଥ, ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଓ ପୁରନ୍ଦର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 8

सघवन्तश्चते सर्वे शृङ्गिणो वज्रपाणयः / सर्वैः क्रतुशतेनेष्टं पृथक्छतगुणेन तु

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସଘବନ୍ତ, ଶୃଙ୍ଗୀ ଓ ବଜ୍ରପାଣି। ସମସ୍ତେ ଶତ କ୍ରତୁ (ଯଜ୍ଞ) କରିଛନ୍ତି; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଶତଗୁଣ ଫଳଯୁକ୍ତ ଇଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି।

Verse 9

त्रैलोक्ये यानि सत्त्वानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च / अभिभूयावतिष्ठन्ति धर्माद्यैः कारणैरपि

ତ୍ରିଲୋକରେ ଯେଉଁ ସତ୍ତ୍ୱମାନେ ଗତି ପାଆନ୍ତି ଓ ଯେଉଁମାନେ ଧ୍ରୁବ (ସ୍ଥିର) ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ଆଦି କାରଣରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ନିଜ ନିଜ ଅବସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।

Verse 10

तेजसा तपसा बुद्ध्या बलश्रुतपराक्रमैः / भूतभव्यभवन्नाथा यथा ते प्रभविष्णवः

ତେଜ, ତପ, ବୁଦ୍ଧି, ବଳ, ଶ୍ରୁତି ଓ ପରାକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ—ଭୂତ-ଭବ୍ୟ-ବର୍ତ୍ତମାନର ନାଥ—ସେହିପରି ସମର୍ଥ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 11

एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मे निबोधत / भूतभव्यभवद्ध्येत त्समृतं लोकत्रयं द्विजैः

ଏ ସବୁ ମୁଁ କହିବି; ମୋ କଥା ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶୁଣ। ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଧ୍ୟାନରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ସ୍ମରଣ କରିଛନ୍ତି।

Verse 12

भूर्लोको ऽयं स्मृतो भूतमन्तरिक्षं भवत्स्मृतम् / भव्यं स्मृतं दिवं ह्येतत्तेषां वक्ष्यामि साधनम्

ଏହି ଭୂର୍ଲୋକ ‘ଭୂତ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ; ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ‘ବର୍ତ୍ତମାନ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ଦିବ୍ୟଲୋକ ‘ଭବିଷ୍ୟତ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ; ଏହାଙ୍କ ସାଧନ ମୁଁ କହିବି।

Verse 13

ध्यायता लोकनामानि ब्रह्मणाग्रे विभाषितम् / भूरिति व्याहृतं पूर्वं भूर्लोको ऽयमभूत्तदा

ଲୋକନାମଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ବ୍ରହ୍ମା ଆଦିରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ପ୍ରଥମେ ‘ଭୂଃ’ ଏହି ବ୍ୟାହୃତି କୁହାଗଲା; ସେତେବେଳେ ଏହି ଭୂର୍ଲୋକ ହେଲା।

Verse 14

भू सत्तायां स्मृतो धातुस्तथासौ लोकदर्शने / भूतत्वाद्दर्शनाच्चैव भूर्लोको ऽयमभूत्ततः

‘ଭୂ’ ଧାତୁ ‘ସତ୍ତା’ ଅର୍ଥରେ ସ୍ମୃତ, ଏବଂ ଲୋକଦର୍ଶନରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଭୂତତ୍ୱ ଓ ଦର୍ଶନ—ଏହି ଦୁଇ କାରଣରୁ ଏହି ଭୂର୍ଲୋକ ହେଲା।

Verse 15

अतो ऽयं प्रथमो लोको भूतत्वाद्भूर्द्वजैः स्मृतः / भूते ऽस्मिन्भवदित्युक्तं द्वितीयं ब्रह्मणा पुनः

ଏହିପରି ଏହା ପ୍ରଥମ ଲୋକ; ଭୂତତ୍ୱରୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହାକୁ ‘ଭୂଃ’ ବୋଲି ସ୍ମରିଲେ। ପୁନଃ ଏହି ଭୂତରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱିତୀୟକୁ ‘ଭବଃ’ ବୋଲି କହିଲେ।

Verse 16

भवदित्यत्पद्यमाने काले शब्दो ऽयमुच्यते / भवनात्तु भुवल्लोको निरुत्तया हि निरुच्यते

‘ଭବତ୍’ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାବେଳେ ଏହି ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। ‘ଭବନ’ ଠାରୁ ‘ଭୁବଃ’ ଲୋକର ନାମ ନିରୁକ୍ତିଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ।

Verse 17

अन्तरिक्षं भवत्तस्माद्द्वितीयो लोक उच्यते / उत्पन्ने तु तथा लोके द्वितीये ब्रह्मणा पुनः

ତାହାଠାରୁ ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତେଣୁ ତାହାକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଲୋକ କୁହାଯାଏ। ସେହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ବ୍ରହ୍ମା ପୁନଃ…

Verse 18

भव्येति व्याहृतं पश्चाद्भव्यो लोकस्ततो ऽभवत् / अनागते भव्य इत शब्द एष विभाव्यते

ପରେ ‘ଭବ୍ୟ’ ବୋଲି ବ୍ୟାହୃତି ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲା; ତାହାଠାରୁ ‘ଭବ୍ୟ’ ନାମକ ଲୋକ ହେଲା। ‘ଭବ୍ୟ’ ଶବ୍ଦଟି ଅନାଗତ, ଅର୍ଥାତ୍ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ବିଚାରିତ।

Verse 19

तस्माद्भव्यो ह्यसौ लोको नामतस्त्रिदिवं स्मृतम् / भूरितीयं स्मृता भूमिरन्तरिक्षं भुवः स्मृतम्

ତେଣୁ ସେହି ‘ଭବ୍ୟ’ ଲୋକ ନାମତଃ ‘ତ୍ରିଦିବ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ‘ଭୂଃ’ ଦ୍ୱାରା ଭୂମି, ଏବଂ ‘ଭୁବଃ’ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 20

दिवं स्मृतं तथा भव्यं त्रलोक्यस्यैष निर्णयः / त्रैलोक्ययुक्तैर्व्याहारैस्तिस्रो व्याहृतयो ऽभवन्

‘ଦିବ’ ମଧ୍ୟ ‘ଭବ୍ୟ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ—ଏହା ତ୍ରିଲୋକର ନିଷ୍କର୍ଷ। ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟ-ଯୁକ୍ତ ଏହି ବ୍ୟାହାର ଦ୍ୱାରା ତିନିଟି ବ୍ୟାହୃତି ହେଲା।

Verse 21

नाथ इत्येष धातुर्वै धातुज्ञैः पालने स्मृतः / यस्माद्भूतस्य लोकस्य भव्यस्य भवतस्तथा

‘ନାଥ’ ଏହି ଧାତୁକୁ ଧାତୁଜ୍ଞମାନେ ‘ପାଳନ’ ଅର୍ଥରେ ସ୍ମରଣ କରିଛନ୍ତି; କାରଣ ସେ ଭୂତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଲୋକକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି।

Verse 22

लोकत्रयस्य नाथास्ते तस्मादिन्द्राद्विजैः स्मृताः / प्रधानभूता देवेन्द्रा गुणभूतास्तथैव च

ସେମାନେ ତ୍ରିଲୋକର ନାଥ; ତେଣୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ‘ଇନ୍ଦ୍ର’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ଦେବେନ୍ଦ୍ରମାନେ ପ୍ରଧାନ-ସ୍ୱରୂପ ଓ ଗୁଣ-ସ୍ୱରୂପ ମଧ୍ୟ ଅଟନ୍ତି।

Verse 23

मन्वन्तरेषु ये देवा यज्ञभाजो भवन्ति हि / यज्ञगन्धर्वरक्षांसि पिशाचो रगमानुषाः

ମନ୍ୱନ୍ତରମାନେ ଯେ ଦେବମାନେ ଯଜ୍ଞର ଭାଗୀ ହୁଅନ୍ତି—ଯଜ୍ଞଗନ୍ଧର୍ବ, ରକ୍ଷାଂସି, ପିଶାଚ ଓ ରଗମାନୁଷ—ସେମାନେ ହିଁ ଅଟନ୍ତି।

Verse 24

महिमानः स्मृता ह्येते देवेन्द्राणां तु सर्वशः / देवेन्द्रा गुरवो नाथा राजानः पितरो हि ते

ଏହି ସବୁ ଦେବେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ମହିମା ଭାବେ ସର୍ବଥା ସ୍ମୃତ। ଦେବେନ୍ଦ୍ରମାନେ ଗୁରୁ, ନାଥ, ରାଜା ଏବଂ ପିତୃସମ ଅଟନ୍ତି।

Verse 25

रक्षन्तीमाः प्रजा ह्येते धर्मेणेह सुरोत्तमाः / इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं देवेन्द्राणां समासतः

ଏହି ସୁରୋତ୍ତମମାନେ ଧର୍ମଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଏହିପରି ଦେବେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଗଲା।

Verse 26

सप्तर्षीन्संप्रवक्ष्यामि सांप्रतं ये दिवं श्रिताः / गाधिजः कौशिको धीमान्विश्वामित्रो महातपाः

ଏବେ ମୁଁ ସେହି ସପ୍ତର୍ଷିମାନଙ୍କୁ କହିବି, ଯେମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଦିବ୍ୟଲୋକକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି—ଗାଧିପୁତ୍ର, କୌଶିକବଂଶୀ ଧୀମାନ, ମହାତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର।

Verse 27

भार्गवो जमदग्निश्च ह्यौर्वपुत्रः प्रतापवान् / बृहस्पतिसुतश्चापि भरद्वाजो महा यशाः

ଭାର୍ଗବ ଜମଦଗ୍ନି ଏବଂ ଔର୍ବପୁତ୍ର ପ୍ରତାପବାନ; ତଥା ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭରଦ୍ୱାଜ ମଧ୍ୟ, ମହାୟଶସ୍ବୀ।

Verse 28

औतथ्यो गौतमो विद्वाञ्शरद्वान्नाम धार्मिकः / स्वायंभुवो ऽत्रिर्भगवान्ब्रह्मकोशः सपञ्चमः

ଔତଥ୍ୟ, ବିଦ୍ୱାନ୍ ଗୌତମ, ଏବଂ ‘ଶରଦ୍ୱାନ’ ନାମକ ଧାର୍ମିକ; ତଥା ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ଭଗବାନ୍ ଅତ୍ରି—ଏହି ପଞ୍ଚମ ‘ବ୍ରହ୍ମକୋଶ’।

Verse 29

षष्ठो वसिष्ठपुत्रस्तु वसुमांल्लोकविश्रुतः / वत्सरः काश्यपश्यैव सप्तैते साधुसंमताः

ଷଷ୍ଠ ହେଲେ ବସିଷ୍ଠପୁତ୍ର ବସୁମାନ୍, ଲୋକବିଶ୍ରୁତ; ଏବଂ ବତ୍ସର ଓ କାଶ୍ୟପ—ଏହି ସାତଜଣ ସାଧୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମତ।

Verse 30

एते सप्तर्षयश्योक्ता वर्त्तन्ते सांप्रतेंऽतरे / इक्ष्वाकुश्च नृगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेब च

ଏହି ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ଏପରି କହାଗଲେ; ସେମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅନ୍ତରେ (ନିଜନିଜ ଲୋକରେ) ବିଦ୍ୟମାନ। ଏବଂ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ନୃଗ, ଧୃଷ୍ଟ, ଶର୍ୟାତି ମଧ୍ୟ।

Verse 31

नरिष्यन्तश्चविख्यातो नाभागो दिष्ट एव च / करूषश्च पृषध्रश्च पांशुश्चनवमः स्मृतः

ନରିଷ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ; ନାଭାଗ ଓ ଦିଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ; ଏବଂ କରୂଷ, ପୃଷଧ୍ର, ପାଂଶୁ—ଏହିମାନେ ନବମ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 32

मनोर्वैवस्वतस्यैते नव पुत्राः सुधार्मिकाः / कीर्तिता वै तथा ह्येते सप्तमं चैतदन्तरम्

ବୈବସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କ ଏହି ନବ ପୁତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧାର୍ମିକ; ଏଭଳି ଭାବେ ତାଙ୍କୁ କୀର୍ତ୍ତିତ କରାଯାଇଛି, ଏହିଟି ସପ୍ତମ ମନ୍ୱନ୍ତର।

Verse 33

इत्येष ह मया पादो द्वितीयः कथितोद्विजाः / विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं कथयाम्यहम्

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏଭଳି ଭାବେ ମୁଁ ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଦକୁ କ୍ରମେ ବିସ୍ତାରରେ କହିଦେଲି; ଏବେ ଆଉ କ’ଣ କହିବି?