Adhyaya 46
Bhārgava’s Resolve after His Father’s Slaying (Parashurama’s Vow against the Kshatriyas)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭାର୍ଗବ (ପର୍ଶୁରାମ) ନିଜ ପିତାଙ୍କ ହତ୍ୟା ଏବଂ ମାତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଖବର ଶୁଣି ବିଳାପ କରନ୍ତି। ଅକୃତବ୍ରଣ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତି। ଏହା ପରେ ସେ ନିଜ ଭାଇମାନଙ୍କୁ ଭେଟନ୍ତି ଏବଂ ପିତାଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର କରନ୍ତି। କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବଂଶର ବିନାଶ କରିବାକୁ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ରକ୍ତରେ ତର୍ପଣ କରିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ମାହିଷ୍ମତୀ ଯାଇ ସେ ଦିବ୍ୟ ରଥ ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଶଙ୍ଖନାଦ କରନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे सगरोपाख्याने भार्गवचरिते पञ्चचत्वारिंशत्तमोध्यायः // ४५// वसिष्ठ उवाच सगच्छन्पथि शुश्राव मुनिभ्यस्त त्त्वमादितः / राजपुत्रव्यवसितं पित्रौः स्वर्गतिमेव च
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣର ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ମଧ୍ୟମଭାଗରେ, ସଗରୋପାଖ୍ୟାନର ଭାର୍ଗବଚରିତରେ ପଞ୍ଚଚତ୍ୱାରିଂଶତ୍ତମ (୪୫ତମ) ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ— ସେ ପଥେ ଯାଉଥିବାବେଳେ ମୁନିମାନଙ୍କଠାରୁ ଆଦିରୁ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣିଲା; ରାଜପୁତ୍ରର ନିଶ୍ଚୟ ଏବଂ ପିତାମାତାଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗଗତି ମଧ୍ୟ।
Verse 2
पितुस्तु जीवहरणं शिरोहरणमेव च / तन्मृतेरेव मरणं श्रुत्वा मातुश्च केवलम्
ପିତାଙ୍କ ପ୍ରାଣହରଣ ଓ ଶିରୋଚ୍ଛେଦ, ତଥା ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁସମ୍ବାଦ—ମାତା କେବଳ ଶୁଣି ମାତ୍ର ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ।
Verse 3
विललाप महाबाहुर्दुःखशोकसमन्वितः / तमथाश्वासयामास तुल्यदुःखो ऽकृतव्रणः
ମହାବାହୁ ଦୁଃଖଶୋକରେ ଭରି ଵିଳାପ କଲେ; ତେବେ ସମଦୁଃଖୀ କିନ୍ତୁ ଅଘାତରହିତ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ।
Verse 4
हेतुभिः शास्त्रनिर्दिष्टैर् वीर्यसामर्थ्यसूचकैः / युक्तिलौकिकदृष्टान्तैस्तच्छोकं संव्यशामयत्
ଶାସ୍ତ୍ରନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହେତୁ, ବୀର୍ୟ-ସାମର୍ଥ୍ୟ ସୂଚକ ଯୁକ୍ତି ଓ ଲୋକଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସେ ତାହାର ଶୋକକୁ ଶାନ୍ତ କଲେ।
Verse 5
सांत्वितस्तेन मैधावी धृतिमालंब्य भार्गवः / प्रययौ सहितः सख्या भ्रातॄणां तु दिदृक्षया
ତାଙ୍କ ସାନ୍ତ୍ୱନାରେ ମେଧାବୀ ଭାର୍ଗବ ଧୈର୍ୟ ଧରି, ସଖା ସହିତ ଭ୍ରାତୃମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 6
स तान्दृष्ट्वाभिवाद्यैतान्दुःखितान्दुःखकर्शितः / शोकामषयुतस्तैश्च सह त्स्थौ दिनत्रयम्
ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଅଭିବାଦନ କରି, ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ଶୋକ ଓ ଆମର୍ଷ ସହିତ ସେମାନଙ୍କ ସହ ତିନି ଦିନ ରହିଲେ।
Verse 7
ततो ऽस्य सुमाहान्क्रोधः स्मरतो निधनं पितुः / बभूव सहसा सर्वलोकसंहरणक्षमः
ତେବେ ପିତାଙ୍କ ନିଧନକୁ ସ୍ମରଣ କରି ତାଙ୍କ ମନରେ ହଠାତ୍ ଏପରି ମହାନ୍ କ୍ରୋଧ ଜାତ ହେଲା ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ସଂହାର କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ଥିଲା।
Verse 8
मातुरर्थे कृतां पूर्वं प्रतिज्ञां सत्यसंगरः / दृढीचकार हृदये सर्वक्षत्रवधोद्यतः
ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ପରଶୁରାମ ମାତାଙ୍କ ପାଇଁ ପୂର୍ବରୁ କରିଥିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ହୃଦୟରେ ଦୃଢ଼ କଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
Verse 9
क्षत्रवंश्यानशेषेण हत्वा तद्देहलोहितैः / करिष्ये तर्पणं पित्रोरिति निश्चित्य भार्गवः
ଭାର୍ଗବ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ: 'କ୍ଷତ୍ରିୟ ବଂଶକୁ ନିଃଶେଷ ଭାବେ ହତ୍ୟା କରି, ସେମାନଙ୍କ ଶରୀରର ରକ୍ତରେ ମୁଁ ମୋର ପିତାମାତାଙ୍କର ତର୍ପଣ କରିବି।'
Verse 10
भ्रातॄणां चैव सर्वेषामाख्यायात्मसमीहितम् / प्रययौ तदनुज्ञातः कृत्वा संस्थांपितुः क्रियाम्
ନିଜର ସମସ୍ତ ଭାଇମାନଙ୍କୁ ନିଜର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଜଣାଇ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ, ପିତାଙ୍କ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି କ୍ରିୟା ସମାପନ କରି ସେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 11
अकृतव्रणसंयुक्तः प्राप्य माहिष्मतीं ततः / तद्बाह्योपवने स्थित्वा सस्मार स महोदरम्
ଅକୃତବ୍ରଣଙ୍କ ସହିତ ମାହିଷ୍ମତୀ ନଗରରେ ପହଞ୍ଚି, ତାହାର ବାହ୍ୟ ଉପବନରେ ରହି ସେ ମହୋଦରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।
Verse 12
स तस्मै रथचापाद्यं सहसाश्वसमन्वितम् / प्रेषयामास रामाय सर्वसंहननानि च
ସେ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ରଥ, ଧନୁ ଆଦି ଏବଂ ସହସ୍ର ଅଶ୍ୱସହିତ ସମସ୍ତ ଯୁଦ୍ଧସାମଗ୍ରୀ ତୁରନ୍ତ ପଠାଇଲେ।
Verse 13
रामो ऽपि रथमारुह्य सन्नद्धः सशरं धनुः / गृहीत्वापूरयच्छङ्खं रुद्रदत्तममित्रजित्
ଅମିତ୍ରଜିତ୍ ରାମ ମଧ୍ୟ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି, ସଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ବାଣସହ ଧନୁ ଧରି, ରୁଦ୍ରଦତ୍ତ ଶଙ୍ଖ ନେଇ ଘୋଷ କଲେ।
Verse 14
ज्याघोषं च चकारोच्चै रोदसी कंपयन्निव / सहसाहोथ सारथ्यं चक्रे सारथिनां वरः
ସେ ଧନୁଷର ଜ୍ୟାଘୋଷକୁ ଉଚ୍ଚରେ କଲେ, ଯେନେ ଭୂ-ଆକାଶ କମ୍ପିଲା; ଏବଂ ସହସା ସାରଥିମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାରଥ୍ୟ ନେଲେ।
Verse 15
रथज्याशङ्खनादैस्तु वधात्पित्रोरमर्षिणः / तस्याभून्नगरी सर्वा संक्षुब्धाश्च नरद्विपाः
ରଥଧ୍ୱନି, ଜ୍ୟାଘୋଷ ଓ ଶଙ୍ଖନାଦ ଦ୍ୱାରା—ପିତୃବଧରେ କ୍ରୋଧିତ ତାହାର କାରଣରୁ—ସମଗ୍ର ନଗରୀ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲା, ଏବଂ ବୀରମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେ।
Verse 16
रामं त्वागतमाज्ञाय सर्वक्षत्रकुलान्तकम् / संक्षुब्धाश्चक्रुरुद्योगं संग्रामाय नृपात्मजाः
ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟକୁଳାନ୍ତକ ରାମ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ସଙ୍ଗ୍ରାମ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟୋଗ କଲେ।
Verse 17
अथ पञ्चरथाः शुराः शूरसेनादयो नृप / रामेण योद्धुं सहिता राजभिश्च क्रुरुद्यमम्
ତେବେ ଶୂରସେନ ଆଦି ବୀର ରାଜାମାନେ, ପାଞ୍ଚ ରଥ ସହିତ, କ୍ରୁର ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଅନ୍ୟ ରାଜମାନଙ୍କ ସହ ରାମଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଏକତ୍ର ହେଲେ।
Verse 18
चतुरङ्गवलोपेतास्ततस्ते क्षत्रियर्षभाः / राममासादयामासुः पतङ्गा इव पावकम्
ତେବେ ସେଇ କ୍ଷତ୍ରିୟଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଚତୁରଙ୍ଗ ବଳ ସହିତ, ପତଙ୍ଗ ଯେପରି ଅଗ୍ନିକୁ ଧାଉଛି, ସେପରି ରାମଙ୍କୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 19
निवार्य तानापततो रथेनैकेन भार्गवः / युयुधे पार्थिवैः सर्वैः समरे ऽमितविक्रमः
ସେମାନେ ଧାଉଥିବାକୁ ଏକମାତ୍ର ରଥରେ ରୋକି, ଅମିତବିକ୍ରମ ଭାର୍ଗବ ରାମ ସମରେ ସମସ୍ତ ରାଜମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 20
ततः पुनरभूद्युद्धं रामस्य सह राजभिः / जघान यत्र संक्रुद्धो राज्ञां शतमुदारधीः
ତାପରେ ରାମଙ୍କ ସହ ରାଜମାନଙ୍କର ପୁନର୍ବାର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା; ସେଠାରେ କ୍ରୋଧିତ ଉଦାରଧୀ ରାମ ରାଜାମାନଙ୍କ ଶତଜନକୁ ନିହତ କଲେ।
Verse 21
ततः स शूरसेनादीन्हत्वा सबलवाहनान् / त्रणेन पातयामास क्षितौ क्षत्रियमण्डलम्
ତାପରେ ସେ ଶୂରସେନ ଆଦିମାନଙ୍କୁ ସେନା ଓ ବାହନ ସହିତ ହତ୍ୟା କରି, ସମଗ୍ର କ୍ଷତ୍ରିୟମଣ୍ଡଳକୁ ତୃଣ ପରି ଭୂମିରେ ପତିତ କରିଦେଲେ।
Verse 22
ततस्ते भग्नसंकल्पा हतस्वबलवाहनाः / हतशिष्टा नृपतयो दुद्रुवुः सर्वतोदिशम्
ତେବେ ସଙ୍କଳ୍ପ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ, ସେନାବଳ ଓ ବାହନ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ଅବଶିଷ୍ଟ ରାଜାମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ି ପଳାଇଲେ।
Verse 23
एवं विद्राव्य सैन्यानि हत्वा जित्वाथ संयुगे / जघान शतशो राज्ञः शूराञ्छरवराग्निना
ଏଭଳି ସେନାମାନଙ୍କୁ ଛିତରାଇ, ସଂଗ୍ରାମରେ ହତ କରି ଜୟଲାଭ କରି, ସେ ବାଣବର୍ଷାର ଅଗ୍ନିଦ୍ୱାରା ଶତଶଃ ଶୂର ରାଜାମାନଙ୍କୁ ନିହତ କଲେ।
Verse 24
ततः क्रोधपरीतात्मा दग्धुकामो ऽखिलां पुरीम् / उदैरयद्भार्गवो ऽस्त्रं कालाग्निसदृशप्रभम्
ତାପରେ କ୍ରୋଧାବିଷ୍ଟ ହୋଇ, ସମଗ୍ର ପୁରୀକୁ ଦଗ୍ଧ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଭାର୍ଗବ କାଳାଗ୍ନି ସଦୃଶ ପ୍ରଭାବାନ୍ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଉଦ୍ଦୀପିତ କଲେ।
Verse 25
ज्वालाकवलिताशेषपुरप्राकारमालिनीम् / पुरीं सहस्त्यश्वनरां स ददाहास्त्रपावकः
ଜ୍ୱାଳାରେ ଗ୍ରସିତ, ପୁରପ୍ରାକାରମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ହସ୍ତୀ-ଅଶ୍ୱ-ନରସହିତ ସେହି ପୁରୀକୁ ସେ ଅସ୍ତ୍ରପାବକ ଦହନ କରିଦେଲା।
Verse 26
दह्यमानां पुरीं दृष्ट्वा प्राणत्राणपरायणः / जीवनाय जगामाशु वीतिहोत्रो भयातुरः
ଦହୁଥିବା ପୁରୀକୁ ଦେଖି, ପ୍ରାଣରକ୍ଷାରେ ପରାୟଣ, ଭୟାକୁଳ ବୀତିହୋତ୍ର ଜୀବନ ବଞ୍ଚାଇବାକୁ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଗଲା।
Verse 27
अस्त्राग्निना पुरीं सर्वां दग्ध्वा हत्वा च शात्रवान् / प्राशयानो ऽखिलान् लोकान् साक्षात्काल इवान्तकः
ଅସ୍ତ୍ରାଗ୍ନିରେ ସେ ସମଗ୍ର ପୁରୀକୁ ଦଗ୍ଧ କରି ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ବଧ କଲା; ସାକ୍ଷାତ୍ କାଳରୂପ ଅନ୍ତକ ପରି ସେ ଯେନ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଗ୍ରସୁଥିଲା।
Verse 28
अकृतव्रणसंयुक्तः सहसाहेन चान्वितः / जगामरथघोषेण कंपयन्निव मेदिनीम्
ସେ ଅଘାତହୀନ ଥିଲା, ଅପାର ସାହସରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ରଥଘୋଷରେ ଯେନ ଧରାକୁ କମ୍ପାଇ ଆଗେଇଗଲା।
Verse 29
विनिघ्नन् क्षत्रियान्सर्वान् संशाम्य पृथिवीतले / महेन्द्राद्रिं ययौ रामस्तपसे धतमानसः
ପୃଥିବୀତଳେ ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ବଧ କରି ଶମିତ କରି, ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ମନ ଧାରଣ କରି ରାମ ମହେନ୍ଦ୍ରାଦ୍ରିକୁ ଗଲେ।
Verse 30
तस्मिन्नष्टचतुष्कं च यावत्क्षत्रसमुद्गमम् / प्रत्येत्य भूयस्तद्धत्यै बद्धदीक्षो धृतव्रतः
କ୍ଷତ୍ରର ପୁନରୁଦ୍ଗମ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଷ୍ଟଚତୁଷ୍କ (ବତ୍ତିଶ) ବର୍ଷ ଯାଇ; ପୁନଃ ଫେରି ଆସି ସେମାନଙ୍କ ବଧ ପାଇଁ ଦୀକ୍ଷାବଦ୍ଧ ଓ ବ୍ରତଧାରୀ ହେଲେ।
Verse 31
क्षत्रक्षेत्रेषु भूयश्च क्षत्रमुत्पादितं द्विजैः / निजघान पुनर्भूमौ राज्ञ शतसहस्रशः
କ୍ଷତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପୁନଃ କ୍ଷତ୍ରକୁ ଉତ୍ପାଦନ କଲେ; ତେବେ ସେ ପୃଥିବୀରେ ପୁନର୍ବାର ଶତସହସ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ବଧ କଲା।
Verse 32
वर्षद्वयेन भूयो ऽपि कृत्वा निःक्षत्रियां महीम् / षट्चतुष्टयवर्षान्तं तपस्तेपे पुनश्च सः
ଦୁଇ ବର୍ଷରେ ସେ ପୁଣି ପୃଥିବୀକୁ କ୍ଷତ୍ରିୟଶୂନ୍ୟ କଲା; ତାପରେ ଛଅ-ଚତୁଷ୍ଟୟ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁନର୍ବାର ତପ କଲା।
Verse 33
भूयो ऽपि राजन् संबुद्धं क्षत्रमुत्पादितं द्विजैः / जघान भूमौ निःशेषं साक्षात्काल इवान्तकः
ହେ ରାଜନ୍, ଦ୍ୱିଜମାନେ ପୁଣି ଜାଗ୍ରତ କରି ଉତ୍ପାଦିତ କରିଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟବର୍ଗକୁ ସେ ପୃଥିବୀରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିହତ କଲା—ମନେ ହେଲା ସାକ୍ଷାତ୍ କାଳରୂପ ଅନ୍ତକ।
Verse 34
कालेन तावता भूयः समुत्पन्नं नृपात्त्वयम् / निघ्नंश्चचार पृथिवीं वर्षद्वयमनारतम्
ଏତେ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ନୃପ, ତୁମ ଦ୍ୱାରା ପୁଣି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା (କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ) ନିହତ କରି କରି ସେ ଦୁଇ ବର୍ଷ ଧରି ଅବିରତ ପୃଥିବୀ ଭ୍ରମଣ କଲା।
Verse 35
अलं रामेण राजेन्द्र स्मरता निधनं पितुः / त्रिः सप्तकृत्वः पृथिवी तेन निःक्षत्रिया कृता
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ପିତାଙ୍କ ନିଧନ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବା ରାମ ଏତେ ଯଥେଷ୍ଟ କଲେ; ସେ ଏକୋଇଶିଥର ପୃଥିବୀକୁ କ୍ଷତ୍ରିୟଶୂନ୍ୟ କରିଦେଲେ।
Verse 36
त्रिःसप्तकृत्वस्तन्माता यदुरः स्वमताडयत् / तावद्रामेण तस्मात्तु क्षत्रमुत्सादितं भुवि
ତାଙ୍କ ମାତା ଶୋକରେ ଯେତେଥର ନିଜ ଉର ମାଡ଼ିଲେ—ଏକୋଇଶିଥର—ସେତେଥର ରାମ ସେହି କାରଣରୁ ଭୂମିରେ କ୍ଷତ୍ରିୟବର୍ଗକୁ ଉତ୍ସାଦିତ କଲେ।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the kṣatriya lineages as a collective dynastic target and frames Paraśurāma’s vow as a lineage-shaping event—an episode that explains later disruptions and reconfigurations in royal genealogies.
Māhiṣmatī is the key geographic node; Bhārgava waits in its outer grove, invokes Mahodara for equipment, then mounts a chariot with bow, arrows, and horses, sounding Rudra’s conch—an explicit ‘campaign launch’ marker in the itinerary.
No. The sampled verses place it in the Sagaropākhyāna/Bhārgava-carita context, not the Lalitopākhyāna; its focus is on vow, rites, and dynastic conflict rather than Śākta vidyā/yantra exposition.