Adhyaya 17
Aṣṭakā-Śrāddha Vidhi and Dāna-Praśaṃsā (Observances in the Dark Fortnight and Praise of Giving)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବୃହସ୍ପତି ଚନ୍ଦ୍ରକାଳ ଅନୁସାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି, ବିଶେଷତଃ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଅଷ୍ଟକା-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଆଚରଣ। ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ କାମ୍ୟ, ନୈମିତ୍ତିକ ଓ ନିତ୍ୟ—ତିନି ରୂପରେ ସଦା ଫଳଦାୟକ କୁହାଯାଇଛି। ପ୍ରଥମ, ଦ୍ୱିତୀୟ, ତୃତୀୟ ଅଷ୍ଟକା ଏବଂ ଅତିରିକ୍ତ ‘ଚତୁର୍ଥ’ ଅଷ୍ଟକାର ଭେଦ କରି, ଅପୂପ, ମାଂସ, ଶାକାଦି ଦ୍ରବ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ‘ଦ୍ରବ୍ୟଗତ ବିଧି’ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି। ପର୍ବ/ତିଥି ସମୟରେ ପିତୃତର୍ପଣ ଆବଶ୍ୟକ; ଅବହେଳା କଲେ ମାସାନ୍ତରେ ଅପୂଜିତ ଅଷ୍ଟକାମାନେ ଚାଲିଯାନ୍ତି ଓ ଆଶା ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ। ଦାନ ଓ ପୂଜାର ମହିମା—ଦାତା ଉଚ୍ଚଗତି, ବଳ, ସନ୍ତାନ, ସ୍ମୃତି, ବୁଦ୍ଧି, ପୁତ୍ର ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଅଦାତା ଅବନତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଦ୍ୱିତୀୟାରୁ ଦଶମୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିଥିଫଳ—ରାଜ୍ୟ/ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଶତ୍ରୁନାଶ, ଶତ୍ରୁଦୁର୍ବଳତା-ଜ୍ଞାନ, ମହାଭାଗ୍ୟ, ମାନ, ରାଜତ୍ୱ/ନେତୃତ୍ୱ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ‘ବ୍ରାହ୍ମୀ ଶ୍ରୀ’—ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे दानप्रशंसा नाम षोडशो ऽध्यायः // १६// बृहस्पतिरुवाच अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि पूजितम् / काम्यं नैमित्तिकाजस्रं श्राद्धकर्मणि नित्यशः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣର ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ମଧ୍ୟଭାଗର ତୃତୀୟ ଉପୋଦ୍ଧାତପାଦର ଶ୍ରାଦ୍ଧକଳ୍ପରେ ‘ଦାନପ୍ରଶଂସା’ ନାମ ଷୋଡଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ—ଏହାପରେ ମୁଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମରେ ପୂଜିତ କାମ୍ୟ, ନୈମିତ୍ତିକ ଓ ନିରନ୍ତର ଆଚରଣୀୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମର ନିତ୍ୟ ବିଧି କହିବି।
Verse 2
पुत्रदारनिमित्ताः स्युरष्टकास्तिस्न एव तु / कृष्णपक्षे वरिष्ठा हि पूर्वाखण्डलदेवता
ପୁତ୍ର ଓ ଦାରା ନିମିତ୍ତରେ କୁହାଯାଇଥିବା ତିନିଟି ଅଷ୍ଟକା ଏହିମାନେ; କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦେବତା ପୂର୍ବାଖଣ୍ଡଳ।
Verse 3
प्राजापत्या द्वितीया स्यात्तृतीया वैश्वदेविका / आद्यापूपैः सदाकार्या मांसैरन्या सदा भवेत्
ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଷ୍ଟକା ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ, ତୃତୀୟା ବୈଶ୍ୱଦେବିକା; ପ୍ରଥମଟି ସଦା ଅପୂପ (ପୁଆ) ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟଟି ସଦା ମାଂସ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
Verse 4
शाकैः कार्या तृतीया स्यादेवं द्रव्यगतो विधिः / अत्रापीष्टं पितॄणां वै नित्यमेव विधीयते
ତୃତୀୟ ଅଷ୍ଟକା ଶାକଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ—ଏହା ଦ୍ରବ୍ୟାନୁସାରେ ବିଧି; ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିତ୍ୟ ଇଷ୍ଟ (ପ୍ରିୟ) କର୍ମ ବିଧିତ ହୁଏ।
Verse 5
या चाप्यन्या चतुर्थी स्यात्तां च कुर्याद्विशेषतः / आसु श्राद्धं बुधः कुर्वन्सर्वस्वेनापि नित्यशः
ଏବଂ ଯେ ଅନ୍ୟ ଚତୁର୍ଥୀ ଅଷ୍ଟକା ଅଛି, ତାହାକୁ ବିଶେଷ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ତିଥିମାନଙ୍କରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ନିତ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁ, ସର୍ବସ୍ୱ ଦେଇ ହେଲେ ମଧ୍ୟ।
Verse 6
क्षिप्रमाप्नोति हि श्रेयः परत्रेह च मोदते / पितरः पर्वकालेषु तिथिकालेषु देवताः
ସେ ଶୀଘ୍ର ଶ୍ରେୟ ଲାଭ କରେ ଏବଂ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ; ପର୍ବକାଳ ଓ ତିଥିକାଳରେ ପିତୃମାନେ ହିଁ ଦେବତା।
Verse 7
सर्वेषु पुरुषा यान्ति निपातमिव धेनवः / मासांते प्रतिगच्छेयुरष्टकासु ह्यपूजिताः
ସମସ୍ତ ପୁରୁଷ ଗାଈ ପଡ଼ିବା ପରି ପତନକୁ ଯାଆନ୍ତି; ମାସାନ୍ତେ ଅଷ୍ଟକାରେ ଅପୂଜିତ ଥିଲେ ପୁନଃ ଦୁଃଖକୁ ଫେରନ୍ତି।
Verse 8
मोघास्तस्य भवन्त्याशाः परत्रेह च सर्वशः / पूजकानां समुत्कर्षो नास्तिकानामधोगतिः
ତାହାର ଆଶା ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ସର୍ବଥା ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ; ପୂଜକଙ୍କ ଉତ୍କର୍ଷ, ନାସ୍ତିକଙ୍କ ଅଧୋଗତି।
Verse 9
देवास्तु दायिनो यान्ति तिर्यग्गच्छन्त्यदायिनः / पुष्टिं प्रजां स्मृतिं मेधां पुत्रानैश्वर्यमेव च
ଦାନଦାତା ଦେବଗତିକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଅଦାନୀ ତିର୍ୟକ୍ ଯୋନିକୁ ଯାଆନ୍ତି; (ଏହାରେ) ପୁଷ୍ଟି, ସନ୍ତାନ, ସ୍ମୃତି, ମେଧା, ପୁତ୍ର ଓ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ମିଳେ।
Verse 10
कुर्वाणः पूजनं चासु सर्वं पूर्णं समश्नुते / प्रतिपद्धनलाभाय लब्धं चास्य न नश्यति
ଏହି (ଅଷ୍ଟକା)ରେ ପୂଜା କରୁଥିବା ଲୋକ ସମସ୍ତ ଫଳ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭୋଗ କରେ; ନିତ୍ୟ ଧନଲାଭ ପାଇଁ ଯାହା ଲଭ୍ୟ, ତାହା ତାଙ୍କର ନଶେ ନାହିଁ।
Verse 11
द्वितीयायां तु यः कुर्याद्द्विपदाधिंपतिर् भवेत् / वरार्थिनां तृतीया तु शत्रुघ्नी पापनाशिनी
ଦ୍ୱିତୀୟାରେ ଯେ (ପୂଜା) କରେ ସେ ଦ୍ୱିପଦଙ୍କ ଅଧିପତି ହୁଏ; ବର ଆକାଂକ୍ଷୀଙ୍କ ପାଇଁ ତୃତୀୟା ଶତ୍ରୁଘ୍ନୀ ଓ ପାପନାଶିନୀ।
Verse 12
चतुर्थ्यां तु प्रकुर्वाणः शत्रुच्छिद्राणि पश्यति / पञ्चम्यां चापिकुर्वाणः प्राप्नोति महतीं श्रियम्
ଚତୁର୍ଥୀରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଲୋକ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖେ। ପଞ୍ଚମୀରେ କରିଲେ ମହା ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 13
षष्ठ्यां श्राद्धानि कुर्वाणः संपूज्यः स्यात्प्रयत्नतः / कुरुते यस्तु सप्तम्यां श्राद्धानि सततं नरः
ଷଷ୍ଠୀରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଲୋକ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ସର୍ବତ୍ର ପୂଜ୍ୟ ହୁଏ। ଯେ ନର ସପ୍ତମୀରେ ସଦା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ।
Verse 14
महीशत्वमवाप्नोति गणानां चाधिपो भवेत् / संपूर्णामृद्धिमाप्नोति यो ऽष्टम्यां कुरुते नरः
ଅଷ୍ଟମୀରେ କରୁଥିବା ନର ରାଜତ୍ୱ ପାଏ ଏବଂ ଗଣମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ହୁଏ। ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୃଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 15
श्राद्धं नवम्यां कर्त्तव्यमैश्वर्यं स्त्रीश्च काङ्क्षता / कुर्वन्दशम्यां तु नरो ब्राह्मीं श्रियमवाप्नुयात्
ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ-ସୌଭାଗ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ଲୋକ ନବମୀରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ଦଶମୀରେ କରୁଥିବା ନର ବ୍ରାହ୍ମୀ ଶ୍ରୀ ପାଏ।
Verse 16
वेदांश्चैवाप्नुयात्सर्वान्विप्राणां समतां व्रजेत् / एकादश्यां परं दानमैश्वर्य सततं तथा
ସେ ସମସ୍ତ ବେଦ ପାଏ ଏବଂ ବିପ୍ରମାନଙ୍କ ସମତାକୁ ପହଞ୍ଚେ। ଏକାଦଶୀରେ ପରମ ଦାନଫଳ ଓ ନିରନ୍ତର ଐଶ୍ୱର୍ୟ ମିଳେ।
Verse 17
द्वादश्यां जयलाभं च राज्यमायुर्वसूनि च / प्रजावृद्धिं पशून्मेधां स्वातन्त्र्यं पुष्टिमुत्तमाम्
ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଜୟଲାଭ, ରାଜ୍ୟ, ଆୟୁ ଓ ଧନ ମିଳେ; ପ୍ରଜାବୃଦ୍ଧି, ପଶୁସମ୍ପଦ, ମେଧା, ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ଓ ଉତ୍ତମ ପୁଷ୍ଟି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 18
दीर्घमायुरथैश्वर्यं कुर्वाणस्तु त्रयोदशीम् / युवानश्च गृहे यस्य मृतास्तेभ्यः प्रदापयेत्
ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଲୋକ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ପାଏ; ଯାହାର ଘରେ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛି, ସେମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଦାନ କରାଇବା ଉଚିତ।
Verse 19
शस्त्रेण वा हता ये च तेषां दद्याच्चतुर्दशीम् / अमावास्यां प्रयत्नेन श्राद्धं कुर्यात्सदा शुचिः
ଶସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ହତ ହୋଇଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେବା ଉଚିତ; ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସଦା ଶୁଚି ରହି ପ୍ରୟତ୍ନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 20
सर्वकामानवाप्नोति स्वर्गं चानन्तमश्नुते / तथाविषमजातानां यमलानां च सर्वशः
ସେ ସମସ୍ତ କାମନା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ଓ ଅନନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗ ଭୋଗ କରେ; ଏହା ବିଷମଜାତ ଜନ୍ମ ଥିବାମାନଙ୍କ ଓ ଯମଲ (ଯମଜ) ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସର୍ବଥା ଫଳଦାୟକ।
Verse 21
श्राद्धं दद्यादमावास्यां सर्वकामानवाप्नुयात् / मघासु कुर्वञ्छ्राद्धानि सर्वकामानवाप्नुयात्
ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେଲେ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ ହୁଏ; ମଘା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ କାମନା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 22
प्रत्यक्षमर्चितास्तेन भवन्ति पितरस्तदा / पितृदवा मघा यस्मात्तस्मात्तास्वक्षयं स्मृतम्
ତେଣୁ ସେତେବେଳେ ପିତୃମାନେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେହେତୁ ମଘା ‘ପିତୃଦବା’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତେଣୁ ସେଥିରେ କୃତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Frequently Asked Questions
Rite (Kalpa): it is a śrāddha-focused chapter (Śrāddha-kalpa) that systematizes Aṣṭakā observances and dāna as the merit mechanism that indirectly supports lineage continuity rather than listing dynastic genealogies.
The chapter stresses kṛṣṇa-pakṣa, tithi, and parvan as the correct temporal windows for pitṛ-pūjā; neglect is portrayed as causing the Aṣṭakā observances to pass unfulfilled at month’s end, nullifying expected results.
A differentiated offering scheme is taught: one observance is to be done with apūpa cakes, another with meat, and another with vegetables—indicating that the rite’s efficacy is mapped to prescribed substances according to the specific Aṣṭakā day/sequence.