
श्राद्धकल्पे पितृदेवपूजाक्रमः (Śrāddhakalpa: Order of Pitṛ and Deva Worship)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକଳ୍ପ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ଦେବ, ପିତୃ ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜା-ବିଧିକ୍ରମକୁ ଏକ ବିଶ୍ୱଧର୍ମୀୟ ନିୟମ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ସୂତ ପରମ୍ପରା-ପ୍ରମାଣରେ (ଅଥର୍ବଣ ପ୍ରକାର ବିଧି, ବୃହସ୍ପତିବଚନ) କହନ୍ତି—ପ୍ରଥମେ ପିତୃପୂଜା, ପରେ ଦେବପୂଜା; କାରଣ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟାସପୂର୍ବକ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ପରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ବିଶ୍ୱାଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ଓ ଧର୍ମଙ୍କ ସହ ସଂଯୋଗରୁ ତପସ୍ୟାରେ ତ୍ରିଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦଶ ‘ବିଶ୍ୱ’ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ହିମବତ୍ ଶିଖରରେ ପ୍ରସନ୍ନ ପିତୃମାନେ ବର ଚାହିଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ତର ଦେଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କ ଭାଗ ଦେଲେ। ମନୁଷ୍ୟାଚାରରେ—ମାଳା, ସୁଗନ୍ଧ, ଅନ୍ନ ପ୍ରଥମେ ପିତୃଙ୍କୁ, ପରେ ଦେବଙ୍କୁ; ବିସର୍ଜନ କ୍ରମ ମଧ୍ୟ ନିୟତ। ଶେଷରେ ଏହାକୁ ବୈଦିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ପଞ୍ଚମହାଯଜ୍ଞ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे समिद्वर्णन नामैकादशो ऽध्यायः // ११// सूत उवाच देवाश्चपितरश्चैव अन्योन्यं नियताः स्मृताः / आथर्वणस्त्वेष विधिरित्युवाच बृहस्पतिः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣରେ, ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ମଧ୍ୟଭାଗର ତୃତୀୟ ଉପୋଦ୍ଧାତପାଦର ଶ୍ରାଦ୍ଧକଳ୍ପରେ ‘ସମିଦ୍ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମ ଏକାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ—ଦେବ ଓ ପିତୃମାନେ ପରସ୍ପର ନିୟତ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ—ଏହା ଆଥର୍ବଣ ବିଧି।
Verse 2
पूजयेत पितॄन्पूर्वं देवांश्च तदनन्तरम् / देवा अपि पितॄन्पूर्वमर्च्चयन्ति हि यत्नतः
ପ୍ରଥମେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ, ତାପରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ। ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ପ୍ରଥମେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରନ୍ତି।
Verse 3
दक्षस्य दुहिता नाम्ना विश्वा नामेति विश्रुता / विश्वाख्यास्तु सुतास्तस्यां धर्मतो जज्ञिरे दश
ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ‘ବିଶ୍ୱା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ; ତାଙ୍କଠାରେ ଧର୍ମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ‘ବିଶ୍ୱା’ ନାମକ ଦଶ କନ୍ୟା ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 4
प्रख्याता स्त्रिषु लोकेषु सर्वलोकनमस्कृताः / समस्तास्ते महात्मानश्चेरुरुग्रं महत्तपः
ସେମାନେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ଓ ସର୍ବଲୋକର ନମସ୍କାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ; ସେ ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମା ଉଗ୍ର ମହାତପ କଲେ।
Verse 5
हिमवच्छिखरे रम्ये देवर्षिगणसेविते / शुद्धेन मन्सा प्रीता ऊचुस्तान्पितरस्तदा
ହିମବତର ରମ୍ୟ ଶିଖରେ, ଦେବର୍ଷିଗଣ ସେବିତ ସ୍ଥାନରେ, ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ପ୍ରୀତ ହୋଇ ପିତୃମାନେ ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 6
वरं वृणीध्वं प्रीताः स्म कं कामं कखामहे / एवमुक्ते तु पितृभिस्तदा त्रैलोक्यभावनः
ପିତୃମାନେ କହିଲେ—“ଆମେ ପ୍ରୀତ; ବର ଚାହ, କେଉଁ କାମନା ପୂରଣ କରିବୁ?” ଏପରି କୁହାଯାଉଥିବାବେଳେ ତ୍ରିଲୋକ୍ୟଭାବନ (ଉତ୍ତର ଦେଲେ)।
Verse 7
ब्रह्मोवाच महातेजास्तपसा तैस्तु तोषितः / प्रीतो ऽस्मि तपसानेन कं कामं करवाणि वः
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—“ତୁମମାନଙ୍କ ତପସ୍ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ, ମହାତେଜସ୍ବୀ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଛି; ଏହି ତପରେ ମୁଁ ପ୍ରୀତ—ତୁମର କେଉଁ କାମନା ପୂରଣ କରିବି?”
Verse 8
एवमुक्तास्तदा विश्वे ब्रह्मणा विश्वकर्मणा / ऊचुस्ते सहिताः सर्वे ब्रह्माणां लोकभावनम्
ତେବେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ଏପରି କହିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱେଦେବ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଲୋକଭାବନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 9
श्राद्धे ऽस्माकं भवेदंशो ह्येष नः काङ्क्षितो वरः / प्रत्युवाच ततो ब्रह्मा तान्वै त्रिदशपूजितः
ସେମାନେ କହିଲେ—“ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଆମର ମଧ୍ୟ ଅଂଶ ହେଉ; ଏହି ଆମର କାଙ୍କ୍ଷିତ ବର।” ତେବେ ତ୍ରିଦଶପୂଜିତ ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 10
भविष्यत्येवमेवं तु काङ्क्षितो वो वरस्तु यः / पितृभिश्च तथेत्युक्तमेवमेतन्न संशयः
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—“ତୁମେ ଯେ ବର କାଙ୍କ୍ଷା କରୁଛ, ସେହିପରି ନିଶ୍ଚୟ ହେବ।” ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ‘ତଥାସ୍ତୁ’ କହିଲେ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 11
सहस्माभिस्तु भोक्तव्यं यत्किं चिद्दृश्यते त्विह / अस्माकं कल्पिते श्राद्धे युष्मानप्राशनं हि वै
ଏଠାରେ ଯାହା କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ସେସବୁ ଆମ ସହିତ ଭୋଗ ହେଉ; ଆମେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରିଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ତୁମମାନଙ୍କ ଅନ୍ନଗ୍ରହଣ ନିଶ୍ଚୟ ହେବ।
Verse 13
भविष्यति मनुष्येषु सत्यमे तद्ब्रुवामहे / माल्यैर्गन्धैस्तथान्नेन युष्मानग्रे ऽर्च्चयिष्यति /१ १२।१२// अग्रे दत्त्वा तु युष्माकमस्माकं दास्यते ततः / विसर्जनमथास्माकं पूर्वं पश्चात्तु दैवतम्
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହିପରି ହେବ—ଆମେ ସତ୍ୟ କହୁଛୁ। ସେମାନେ ମାଳା, ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମେ ତୁମମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବେ। ପ୍ରଥମେ ତୁମମାନଙ୍କୁ ଦେଇ ପରେ ଆମକୁ ଦେବେ; ପ୍ରଥମେ ଆମର ବିସର୍ଜନ, ପରେ ଦେବତାଙ୍କର।
Verse 14
रक्षणं चैव श्राद्धस्य आतिथ्यस्य विधिद्वयम् / भूतानां देवतानां च पितॄणां चैव कर्मणि
ଶ୍ରାଦ୍ଧର ରକ୍ଷା ଓ ଅତିଥି-ସତ୍କାରର ଏହି ଦ୍ୱିବିଧ ବିଧି ଭୂତ, ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ କର୍ମରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 15
एवं कृते सम्यगेतत्सर्वमेव भविष्यति / एवं दत्त्वा वरं तेषां ब्रह्मा पितृगणैः सह
ଏଭଳି ସମ୍ୟକ୍ କରିଲେ ସବୁକିଛି ନିଶ୍ଚୟ ହେବ; ଏଭଳି ତାଙ୍କୁ ବର ଦେଇ ବ୍ରହ୍ମା ପିତୃଗଣ ସହ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ।
Verse 16
क्षमानुग्रहकृद्देवः संचकार यथोदितम् / वेदे पञ्च महायज्ञा नराणां समुदाहृताः
କ୍ଷମା ଓ ଅନୁଗ୍ରହ କରୁଥିବା ଦେବ ଯଥା କୁହାଯାଇଥିଲା ସେହିପରି କଲେ; ବେଦରେ ନରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପଞ୍ଚ ମହାଯଜ୍ଞ ଉଚ୍ଚାରିତ।
Verse 17
एतान्पञ्च महायज्ञान्निर्वपेत्सततं नरः / यत्र स्थास्यन्ति दातारस्तत्स्थानं वै निबोधत
ନର ଏହି ପଞ୍ଚ ମହାଯଜ୍ଞ ସଦା କରିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁଠାରେ ଦାତାମାନେ ରହିବେ ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣ।
Verse 18
निर्भयं विरजस्कं च निःशोकं निर्व्यथक्लमम् / ब्राह्मं स्थानमवाप्नोति सर्वलोकपुरस्कृतम्
ସେ ନିର୍ଭୟ, ରଜୋହୀନ, ଶୋକହୀନ ଓ ବ୍ୟଥା-କ୍ଲମହୀନ ବ୍ରାହ୍ମ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଯାହା ସର୍ବଲୋକରେ ପୂଜିତ।
Verse 19
शूद्रेणापि च कर्त्तव्याः पञ्चैते मन्त्रवर्जिताः / अतो ऽन्यथा तु यो भुङ्क्ते स ऋणं नित्यमश्नुते
ଶୂଦ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପାଞ୍ଚ ମହାଯଜ୍ଞ ମନ୍ତ୍ରବିନା କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ଛାଡ଼ି ଯେ ଭୋଗ କରେ, ସେ ସଦା ଋଣ ଭୋଗେ।
Verse 20
ऋणं भुङ्क्ते स पापात्मा यः पचेदात्मकारणात् / तस्मान्निर्वर्तयेत्पञ्च महायज्ञान्सदा बुधः
ଯେ କେବଳ ନିଜ ପାଇଁ ରାନ୍ଧେ, ସେ ପାପାତ୍ମା ଋଣ ଭୋଗେ। ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସଦା ପାଞ୍ଚ ମହାଯଜ୍ଞ କରୁ।
Verse 21
उदक्पूर्वे बलिं कुर्यादुदकान्ते तथैव च / बलिं सुविहितं कुर्या दुच्चैरुच्चतरं क्षिपेत्
ଜଳର ଆରମ୍ଭରେ ବଳି କରିବା ଉଚିତ, ଜଳର ଶେଷରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି। ବଳିକୁ ସୁବିଧିପୂର୍ବକ ରଖି, ଉଚ୍ଚରୁ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚେ ଅର୍ପଣ କର।
Verse 22
परशृङ्गं गवां मूत्रं बलिं सूत्रं समुत्क्षिपेत् / तन्निवेद्यो भवेत्पिण्डः पितॄणां यस्तु जीवति
ଅନ୍ୟ ଶୃଙ୍ଗ ଦିଗକୁ, ଗୋମୂତ୍ର ନିକଟେ, ବଳି ଓ ସୂତ୍ରକୁ ଉପରକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ। ଯେ ଜୀବିତ, ସେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିବେଦ୍ୟ ପିଣ୍ଡ ହୁଏ।
Verse 23
इष्टेनान्नेन भक्ष्यैश्च भोजयेच्च यथाविधि / निवेद्यं केचिदिच्छन्ति जीवन्त्यपि हि यत्नतः
ଇଷ୍ଟ ଅନ୍ନ ଓ ଭକ୍ଷ୍ୟଦ୍ରବ୍ୟରେ ବିଧିଅନୁସାରେ ଭୋଜନ କରାଅ। କେହି କେହି ନିବେଦ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି, ଏବଂ ଯତ୍ନରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 24
देवदेवा महात्मानो ह्येते पितर इत्युत / इच्छन्ति केचिदाचार्यः पश्चात्पिण्डनिवेदनम्
ଏହି ମହାତ୍ମା ପିତୃମାନେ ଦେବମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଦେବ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। କେତେକ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ପରେ ପିଣ୍ଡ-ନିବେଦନ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି।
Verse 25
पूजनं चैव विप्रणां पूर्वमेवेह नित्यशः / तद्धिधर्मार्थकुशलो नेत्युवाच बृहस्मतिः
ଏଠାରେ ନିତ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ବିପ୍ରମାନଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଧର୍ମାର୍ଥରେ କୁଶଳ ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ—‘ନୁହେଁ, ଏମିତି ନୁହେଁ’।
Verse 26
पूर्वं निवेदयेत्पिण्डान्पश्चाद्विप्रांश्च भोजयेत् / योगात्मानो महात्मानः पितरो योग संभवाः
ପ୍ରଥମେ ପିଣ୍ଡ ନିବେଦନ କରି, ପରେ ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଅ। ପିତୃମାନେ ଯୋଗାତ୍ମା, ମହାତ୍ମା, ଯୋଗସମ୍ଭବ।
Verse 27
सोममाप्याययन्त्येते पितरो योगसंस्थिताः / तस्माद्दद्याच्छुचिः पिण्डान्योगेभ्यस्तत्परायणः
ଯୋଗରେ ସ୍ଥିତ ଏହି ପିତୃମାନେ ସୋମକୁ ପୁଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଶୁଚି ହୋଇ, ଯୋଗନିଷ୍ଠ ହୋଇ ପିଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 28
पितॄणां हि भवेदेतत्साक्षादिव हुतं हविः / ब्रह्मणानां सहस्रस्य योगस्थं ग्रासयेद्यदि
ଏହା ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୋମରେ ହୁତ ହବି ପରି ହୁଏ—ଯଦି ଯୋଗସ୍ଥ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ସହସ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମାନ ଗ୍ରାସ ଦିଆଯାଏ।
Verse 29
यजमानं च भोक्तॄंश् च नौरिवाम्भसि तारयेत् / असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानता
ଯଜମାନ ଓ ଭୋଜକମାନଙ୍କୁ ଜଳରେ ନୌକା ପରି ପାର କରାଯାଉ। ଯେଉଁଠି ଅସତଙ୍କ ପକ୍ଷପାତ ଓ ସତଙ୍କ ଅପମାନ ହୁଏ।
Verse 30
दण्डो दैवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः / इत्वा मम सधर्माणं बालिशं यस्तु भोजयेत्
ସେଠାରେ ଦେବକୃତ ଭୟଙ୍କର ଦଣ୍ଡ ତୁରନ୍ତ ପଡ଼େ। ଯେ ମୋ ଧର୍ମର ସରଳକୁ ଭୁଲାଇ ଭୋଜନ କରାଏ।
Verse 31
आदिकर्म समुत्सृज्य दाता तत्र विनश्यति / पिण्डमग्नौ सदा दद्यद्भोगार्थी प्रथमं नरः
ଆଦିକର୍ମ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଦାତା ସେଠାରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଭୋଗ ଚାହୁଁଥିବା ନର ପ୍ରଥମେ ସଦା ଅଗ୍ନିରେ ପିଣ୍ଡ ଦେଉ।
Verse 32
दद्यात्प्रजार्थी यत्नेन मध्यमं मन्त्रपूर्वकम् / उत्तमां कान्तिमन्विच्छन्गोषु नित्यं प्रयच्छति
ସନ୍ତାନ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ଯତ୍ନରେ ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ବକ ମଧ୍ୟମ ଦାନ ଦେଉ। ଉତ୍ତମ କାନ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ଗୋମାନଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଦାନ କରେ।
Verse 33
प्रज्ञां चैव यशः कीर्त्तिमप्सु वै संप्रयच्छति / प्रार्थयन्दीर्घामायुश्च वायसेभ्यः प्रयच्छति
ପ୍ରଜ୍ଞା, ଯଶ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ଜଳରେ ଦାନ ଅର୍ପଣ କରେ। ଦୀର୍ଘାୟୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି କାଉମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦିଏ।
Verse 34
सोकुमार्यमथान्विच्छन्कुक्कुटेभ्यः प्रयच्छति / एवमेतत्समुद्दिष्टं पिण्डनिर्वपणे फलम्
ଯେ ସୌକୁମାର୍ୟ (କୋମଳତା/ସୌମ୍ୟତା) ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ତାହା କୁକ୍କୁଟମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରୁ। ପିଣ୍ଡ-ନିର୍ବପଣରେ ଏହି ଫଳ ଉପଦିଷ୍ଟ।
Verse 35
आकाशे गमयेद्वापि अप्सु वा दक्षिणामुखः / पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणा चैव दिग्भेवेत्
ଦକ୍ଷିଣମୁଖ ହୋଇ ପିଣ୍ଡକୁ ଆକାଶକୁ ପଠାଉ କିମ୍ବା ଜଳରେ ଅର୍ପଣ କରୁ। ପିତୃମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଆକାଶ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ହିଁ ତାଙ୍କର ଦିଗ।
Verse 36
एके विप्राः पुनः प्राहुः पिण्डोद्धरणमग्रतः / अनुज्ञातस्तु तैर्विप्रैः कामसुद्ध्रियतामित्
କେତେକ ବିପ୍ର ପୁନଃ କହନ୍ତି—ପ୍ରଥମେ ପିଣ୍ଡୋଦ୍ଧରଣ (ଅଗ୍ରଭାଗ ଉଠାଇବା) କରିବା ଉଚିତ। ସେହି ବିପ୍ରମାନଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଏହା ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଗ୍ରହଣୀୟ।
Verse 37
पुष्पाणां च फलानां च भक्ष्याणामन्नतस्तथा / अग्रमुद्धृत्य सर्वेषां जुहुयाद्धव्यवाहने
ପୁଷ୍ପ, ଫଳ, ଭକ୍ଷ୍ୟ ଓ ଅନ୍ନ—ଏସବୁର ଅଗ୍ରଭାଗ ଉଠାଇ ହବ୍ୟବାହନ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 38
भङ्यमन्नं तथा पेयं मूलानि च फलानि च / हुत्वाग्नौ च ततः पिण्डान्निर्वपेद्दक्षिणा मुखः
ଭଙ୍ଗ୍ୟ ଅନ୍ନ, ପେୟ, ମୂଳ ଓ ଫଳ—ଏସବୁକୁ ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରି, ପରେ ଦକ୍ଷିଣମୁଖ ହୋଇ ପିଣ୍ଡମାନଙ୍କର ନିର୍ବପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 39
वैवस्वताय सोमाय हुत्वा पिण्डान्निवेद्य च / उदकान्नयनं कृत्वा पश्चाद्विप्रांश्च भोजयेत्
ବୈବସ୍ୱତ (ଯମ) ଓ ସୋମଙ୍କୁ ହୋମ କରି, ପିଣ୍ଡ ନିବେଦନ କର; ଉଦକ-ତର୍ପଣ କରି ପରେ ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଅ।
Verse 40
अनुपूर्वं ततो विप्रान्भक्ष्यैरन्नैश्च शक्तितः / स्निग्धैरुष्णैः सुगन्धैश्च तर्पयेत्तान्रसैरपि
ତାପରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଭକ୍ଷ୍ୟ ଓ ଅନ୍ନ, ସ୍ନିଗ୍ଧ ଉଷ୍ଣ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଏବଂ ରସ ଦେଇ ତୃପ୍ତ କରାଅ।
Verse 41
एकाग्रः पर्युपासीनः प्रयतः प्राञ्जलिः स्थितः / तत्परः श्रद्दधानश्च कामानाप्नोति मानवः
ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ସମୀପରେ ବସି, ଶୁଚି-ନିୟମୀ ହୋଇ, ପ୍ରାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହି, ତତ୍ପର ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ ମାନବ କାମ୍ୟ ଫଳ ପାଏ।
Verse 42
अक्षुद्रत्वं कृतज्ञत्वं दाक्षिण्यं संस्कृतं वचः / तपो यज्ञांश्च दानं च प्रयच्छन्ति पितामहाः
ପିତାମହମାନେ (ପିତୃଗଣ) ଅକ୍ଷୁଦ୍ରତା, କୃତଜ୍ଞତା, ଦାକ୍ଷିଣ୍ୟ, ସଂସ୍କୃତ ବଚନ, ତପ, ଯଜ୍ଞ ଏବଂ ଦାନ—ଏସବୁ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।
Verse 43
अतः परं विधिं सौम्यं भुक्तवत्सु द्विजातिषु / आनुपूर्व्येण विहितं तन्मे निगदतः शृणु
ହେ ସୌମ୍ୟ! ଦ୍ୱିଜମାନେ ଭୋଜନ କରିସାରିଲେ, ତା’ପରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଯେ ବିଧି ଅଛି, ମୋ କଥାରୁ ଶୁଣ।
Verse 44
प्रोक्ष्य भूमिमथोद्धृत्य पूर्वं पितृपरायणः / ततो ऽन्निविकिरं कुर्याद्विधिदृष्टेन कर्मणा
ଭୂମିକୁ ଜଳ ଛିଟାଇ ପବିତ୍ର କରି ଉଠାଇ, ପ୍ରଥମେ ପିତୃପରାୟଣ ହୋଇ, ପରେ ବିଧିଦୃଷ୍ଟ କର୍ମରେ ଅନ୍ନ ବିକିରଣ କରିବ।
Verse 45
स्वधा वाच्य ततो विप्रान् विधिवद्भूरितक्षिणान् / अन्नशेषमनुज्ञाप्य सत्कृत्य द्विजसत्तमान्
ତାପରେ ‘ସ୍ୱଧା’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ବିଧିମତେ ବହୁ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ; ଅନ୍ନଶେଷ ପାଇଁ ଅନୁମତି ନେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରିବ।
Verse 46
प्राञ्जलिः प्रयतश्चैव अनुगम्य विसर्जयेत्
ତାପରେ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି, ସଂଯମୀ ହୋଇ, ସହ ଯାଇ ସେମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ କରିବ।
Pitṛs are to be worshiped first, then devas; offerings (mālya, gandha, anna) are presented to pitṛs before the divine portion, and even the visarjana (dismissal) order is regulated to preserve śrāddha efficacy.
Dakṣa’s daughter Viśvā and her dharmic progeny (the celebrated Viśve/Viśvadevas) are introduced as an etiological backdrop, linking ritual authority to cosmic lineage and reinforcing that śrāddha is embedded in the universe’s moral–genealogical order.
Brahmā grants pitṛs an explicit share (aṃśa) in śrāddha, and the text forecasts that humans will institutionalize this by honoring pitṛs first with scents, garlands, and food, thereby formalizing ancestral entitlement within dharmic ritual.