Adhyaya 13
Indra’s Brahma-hatyā, Flight from Sin, and Purification by Aśvamedha
ବୃତ୍ରାସୁର ବଧ ପରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ନିଶ୍ୱାସ ନେଲା, କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଏକା ମାତ୍ର ଅଶାନ୍ତ ରହିଲେ। ପରୀକ୍ଷିତ ପଚାରିଲେ କାହିଁକି; ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାର ଭୟ, କାରଣ ବୃତ୍ରାସୁରକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣସଦୃଶ ମନାଯାଏ, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ବଧ ଭାରୀ ପାପଫଳ ଦେଏ। ଇନ୍ଦ୍ର ପୂର୍ବରୁ ବିଶ୍ୱରୂପ ବଧର ପାପ ନାରୀ, ପୃଥିବୀ, ବୃକ୍ଷ ଓ ଜଳରେ ବଣ୍ଟିତ ହୋଇଥିବାକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଏଥର ପୁଣି ସେପରି ଶମନ ହେବ କି ନାହିଁ ସନ୍ଦେହ କଲେ। ଋଷିମାନେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ—ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ ଏବଂ ହରିନାମର ପବିତ୍ର ଶକ୍ତିରେ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ବୃତ୍ରବଧ ପରେ ପାପ ଭୟଙ୍କର ଚାଣ୍ଡାଳି ନାରୀରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଧାଉଥିଲା। ଇନ୍ଦ୍ର ପଳାଇ ମାନସ ସରୋବରର ପଦ୍ମନାଳ ଭିତରେ ହଜାର ବର୍ଷ ଲୁଚି ରହିଲେ; ଏ ସମୟରେ ନହୁଷ ଅସ୍ଥାୟୀ ରାଜ୍ୟ କରି ଅହଙ୍କାରରେ ପତିତ ହୋଇ ଶାପରେ ସର୍ପ ହେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଓ କଠୋର ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାପ ଧୀରେ ଧୀରେ କ୍ଷୟ ହେଲା। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଡାକି ଅଶ୍ୱମେଧ କରାଇଲେ; ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଯେପରି କୁହୁଡ଼ି ହଟାଏ, ସେପରି ଯଜ୍ଞ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ନାଶ କରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପଦ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କଲା। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି କଥା ଶ୍ରବଣେ ମଙ୍ଗଳ, ବିଜୟ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ପାପମୋଚନ ମିଳେ, ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧିର ପଥ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच वृत्रे हते त्रयो लोका विना शक्रेण भूरिद । सपाला ह्यभवन् सद्यो विज्वरा निर्वृतेन्द्रिया: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ହେ ରାଜନ୍! ଯେତେବେଳେ ବୃତ୍ରାସୁର ନିହତ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ତ୍ରିଭୁବନର ସମସ୍ତ ଲୋକପାଳ ଓ ଜୀବମାନେ ତତକ୍ଷଣାତ୍ ସୁଖୀ ଓ ସନ୍ତାପମୁକ୍ତ ହେଲେ।
Verse 2
देवर्षिपितृभूतानि दैत्या देवानुगा: स्वयम् । प्रतिजग्मु: स्वधिष्ण्यानि ब्रह्मेशेन्द्रादयस्तत: ॥ २ ॥
ତତ୍ପରେ ଦେବତା, ମହର୍ଷି, ପିତୃଗଣ, ଭୂତଗଣ, ଦୈତ୍ୟ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଅନୁଚର ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବଗଣ ନିଜ ନିଜ ଲୋକକୁ ଫେରିଗଲେ। ଯିବା ସମୟରେ କେହି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ କଥା ହେଲେ ନାହିଁ।
Verse 3
श्रीराजोवाच इन्द्रस्यानिर्वृतेर्हेतुं श्रोतुमिच्छामि भो मुने । येनासन् सुखिनो देवा हरेर्दु:खं कुतोऽभवत् ॥ ३ ॥
ଶ୍ରୀରାଜା କହିଲେ—ହେ ମୁନି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅସନ୍ତୋଷର କାରଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ବୃତ୍ରାସୁର ବଧରେ ସମସ୍ତ ଦେବ ସୁଖୀ ହେଲେ, ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦୁଃଖ କାହିଁକି?
Verse 4
श्रीशुक उवाच वृत्रविक्रमसंविग्ना: सर्वे देवा: सहर्षिभि: । तद्वधायार्थयन्निन्द्रं नैच्छद् भीतो बृहद्वधात् ॥ ४ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ବୃତ୍ରାସୁରଙ୍କ ଅସାଧାରଣ ପରାକ୍ରମରେ ଦେବମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ସମସ୍ତେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ବଧ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣବଧର ଭୟରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ମନା କଲେ।
Verse 5
इन्द्र उवाच स्त्रीभूद्रुमजलैरेनो विश्वरूपवधोद्भवम् । विभक्तमनुगृह्णद्भिर्वृत्रहत्यां क्व मार्ज्म्यहम् ॥ ५ ॥
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କୁ ବଧ କରି ମୁଁ ଭାରୀ ପାପ ଲାଭ କରିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ସ୍ତ୍ରୀ, ପୃଥିବୀ, ବୃକ୍ଷ ଓ ଜଳ କୃପା କରି ସେହି ପାପକୁ ଭାଗ କରିନେଲେ। ଏବେ ଯଦି ମୁଁ ବୃତ୍ରାସୁର—ଆଉ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ—କୁ ବଧ କରେ, ତେବେ ଏହି ପାପରୁ କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇବି?
Verse 6
श्रीशुक उवाच ऋषयस्तदुपाकर्ण्य महेन्द्रमिदमब्रुवन् । याजयिष्याम भद्रं ते हयमेधेन मा स्म भै: ॥ ६ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଏହା ଶୁଣି ଋଷିମାନେ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ଭୟ କରନି। ଆମେ ତୁମ ପାଇଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବୁ; ଏହା ତୁମକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣବଧଜନିତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ କରିବ।”
Verse 7
हयमेधेन पुरुषं परमात्मानमीश्वरम् । इष्ट्वा नारायणं देवं मोक्ष्यसेऽपि जगद्वधात् ॥ ७ ॥
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପରମାତ୍ମା, ପୁରୁଷ, ସର୍ବେଶ୍ୱର ଭଗବାନ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ, ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ବଧର ପାପରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ତେବେ ବୃତ୍ରାସୁର ପରି ଦାନବ ବଧର କଥା କ’ଣ!
Verse 8
ब्रह्महा पितृहा गोघ्नो मातृहाचार्यहाघवान् । श्वाद: पुल्कसको वापि शुद्ध्येरन् यस्य कीर्तनात् ॥ ८ ॥ तमश्वमेधेन महामखेन श्रद्धान्वितोऽस्माभिरनुष्ठितेन । हत्वापि सब्रह्मचराचरं त्वं न लिप्यसे किं खलनिग्रहेण ॥ ९ ॥
ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗାଈ, ପିତା, ମାତା କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥାଏ, ସେ ଭଗବାନ ନାରାୟଣଙ୍କ ପବିତ୍ର ନାମ ଜପ କରିବା ଦ୍ୱାରା ତୁରନ୍ତ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରିବ। ଚଣ୍ଡାଳ ଭଳି ଅନ୍ୟ ପାପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉପାୟରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରିବେ। ଆମେ ତୁମ ପାଇଁ ମହାନ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବୁ। ଯଦି ତୁମେ ସେହି ଉପାୟରେ ଭଗବାନ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କର, ତେବେ ତୁମେ କାହିଁକି ଭୟ କରିବ?
Verse 9
ब्रह्महा पितृहा गोघ्नो मातृहाचार्यहाघवान् । श्वाद: पुल्कसको वापि शुद्ध्येरन् यस्य कीर्तनात् ॥ ८ ॥ तमश्वमेधेन महामखेन श्रद्धान्वितोऽस्माभिरनुष्ठितेन । हत्वापि सब्रह्मचराचरं त्वं न लिप्यसे किं खलनिग्रहेण ॥ ९ ॥
ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗାଈ, ପିତା, ମାତା କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥାଏ, ସେ ଭଗବାନ ନାରାୟଣଙ୍କ ପବିତ୍ର ନାମ ଜପ କରିବା ଦ୍ୱାରା ତୁରନ୍ତ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରିବ। ଚଣ୍ଡାଳ ଭଳି ଅନ୍ୟ ପାପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉପାୟରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରିବେ। ଆମେ ତୁମ ପାଇଁ ମହାନ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବୁ। ଯଦି ତୁମେ ସେହି ଉପାୟରେ ଭଗବାନ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କର, ତେବେ ତୁମେ କାହିଁକି ଭୟ କରିବ?
Verse 10
श्रीशुक उवाच एवं सञ्चोदितो विप्रैर्मरुत्वानहनद्रिपुम् । ब्रह्महत्या हते तस्मिन्नाससाद वृषाकपिम् ॥ १० ॥
ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ଋଷିମାନଙ୍କ କଥାରେ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ବୃତ୍ରାସୁରକୁ ହତ୍ୟା କଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେ ନିହତ ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କଲା।
Verse 11
तयेन्द्र: स्मासहत्तापं निर्वृतिर्नामुमाविशत् । ह्रीमन्तं वाच्यतां प्राप्तं सुखयन्त्यपि नो गुणा: ॥ ११ ॥
ଦେବତାମାନଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ଅନୁସାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ବୃତ୍ରାସୁରକୁ ହତ୍ୟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ପାପପୂର୍ଣ୍ଣ ହତ୍ୟା ଯୋଗୁଁ ସେ କଷ୍ଟ ପାଇଲେ। ଯଦିଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଖୁସି ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ର ବୃତ୍ରାସୁର ବଧରୁ କୌଣସି ସୁଖ ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅନ୍ୟ ସଦ୍ଗୁଣ ଯଥା ସହନଶୀଳତା ଏବଂ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରିଲା ନାହିଁ।
Verse 12
तां ददर्शानुधावन्तीं चाण्डालीमिव रूपिणीम् । जरया वेपमानाङ्गीं यक्ष्मग्रस्तामसृक्पटाम् ॥ १२ ॥ विकीर्य पलितान् केशांस्तिष्ठ तिष्ठेति भाषिणीम् । मीनगन्ध्यसुगन्धेन कुर्वतीं मार्गदूषणम् ॥ १३ ॥
ଇନ୍ଦ୍ର ଦେଖିଲେ ଯେ ସାକ୍ଷାତ ପାପ ଏକ ଚଣ୍ଡାଳ ସ୍ତ୍ରୀ ରୂପରେ ତାଙ୍କୁ ଗୋଡ଼ାଉଛି। ସେ ବହୁତ ବୃଦ୍ଧା ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ କମ୍ପୁଥିଲା। ଯକ୍ଷ୍ମା ରୋଗରେ ପୀଡିତ ହେବା କାରଣରୁ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଏବଂ ବସ୍ତ୍ର ରକ୍ତରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଥିଲା। ମାଛ ଭଳି ଅସହ୍ୟ ଦୁର୍ଗନ୍ଧରେ ସମଗ୍ର ରାସ୍ତାକୁ ଦୂଷିତ କରି ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଡାକିଲେ, "ଅପେକ୍ଷା କର! ଅପେକ୍ଷା କର!"
Verse 13
तां ददर्शानुधावन्तीं चाण्डालीमिव रूपिणीम् । जरया वेपमानाङ्गीं यक्ष्मग्रस्तामसृक्पटाम् ॥ १२ ॥ विकीर्य पलितान् केशांस्तिष्ठ तिष्ठेति भाषिणीम् । मीनगन्ध्यसुगन्धेन कुर्वतीं मार्गदूषणम् ॥ १३ ॥
ଇନ୍ଦ୍ର ଦେଖିଲେ ଯେ ପାପରୂପୀ ଏକ ଚଣ୍ଡାଳୁଣୀ ତାଙ୍କୁ ଗୋଡାଉଛି। ସେ ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟରେ କମ୍ପୁଥିଲା, ରକ୍ତଭିଜା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲା ଏବଂ 'ରୁହ! ରୁହ!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲା।
Verse 14
नभो गतो दिश: सर्वा: सहस्राक्षो विशाम्पते । प्रागुदीचीं दिशं तूर्णं प्रविष्टो नृप मानसम् ॥ १४ ॥
ହେ ରାଜନ, ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଥମେ ଆକାଶକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସେହି ନାରୀ ପଛରେ ଥିଲା। ଶେଷରେ ସେ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯାଇ ମାନସ ସରୋବରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 15
स आवसत्पुष्करनालतन्तू- नलब्धभोगो यदिहाग्निदूत: । वर्षाणि साहस्रमलक्षितोऽन्त: सञ्चिन्तयन् ब्रह्मवधाद्विमोक्षम् ॥ १५ ॥
ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରି, ଇନ୍ଦ୍ର ପଦ୍ମ ନାଡର ତନ୍ତୁରେ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୁଚି ରହିଲେ। ଅଗ୍ନି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରୁନଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞର ଭାଗ ମିଳିଲା ନାହିଁ।
Verse 16
तावत्त्रिणाकं नहुष: शशास विद्यातपोयोगबलानुभाव: । स सम्पदैश्वर्यमदान्धबुद्धि- र्नीतस्तिरश्चां गतिमिन्द्रपत्न्या ॥ १६ ॥
ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ର ଲୁଚି ରହିଥିଲେ, ନହୁଷ ନିଜର ତପସ୍ୟା ବଳରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଶାସନ କଲେ। କିନ୍ତୁ କ୍ଷମତା ଗର୍ବରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ କାମନା କଲେ ଏବଂ ଅଭିଶାପ ପାଇ ସାପ ପାଲଟିଗଲେ।
Verse 17
ततो गतो ब्रह्मगिरोपहूत ऋतम्भरध्याननिवारिताघ: । पापस्तु दिग्देवतया हतौजा- स्तं नाभ्यभूदवितं विष्णुपत्न्या ॥ १७ ॥
ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ସତ୍ୟର ଧ୍ୟାନ ଯୋଗୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାପ ନଷ୍ଟ ହେଲା। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିଲେ ଏବଂ ସେ ନିଜ ପଦବୀ ଫେରିପାଇଲେ।
Verse 18
तं च ब्रह्मर्षयोऽभ्येत्य हयमेधेन भारत । यथावद्दीक्षञ्चक्रु: पुरुषाराधनेन ह ॥ १८ ॥
ହେ ଭାରତ! ମହେନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମୀପେ ଆସି ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ଆରାଧନା ପାଇଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ଯଥାବିଧି ଦୀକ୍ଷା ଦେଲେ।
Verse 19
अथेज्यमाने पुरुषे सर्वदेवमयात्मनि । अश्वमेधे महेन्द्रेण वितते ब्रह्मवादिभि: ॥ १९ ॥ स वै त्वाष्ट्रवधो भूयानपि पापचयो नृप । नीतस्तेनैव शून्याय नीहार इव भानुना ॥ २० ॥
ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତାରିତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ, ସର୍ବଦେବମୟାତ୍ମା ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ଆରାଧନା ହେବାରୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମସ୍ତ ପାପଫଳ ଶାନ୍ତ ହେଲା। ହେ ନୃପ! ତ୍ୱାଷ୍ଟ୍ରବଧ ପରି ଭୟଙ୍କର ପାପ ମଧ୍ୟ ସେହି ଯଜ୍ଞରେ କ୍ଷଣେ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲା, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟେ କୁହୁଡ଼ି ନଶିଯାଏ।
Verse 20
अथेज्यमाने पुरुषे सर्वदेवमयात्मनि । अश्वमेधे महेन्द्रेण वितते ब्रह्मवादिभि: ॥ १९ ॥ स वै त्वाष्ट्रवधो भूयानपि पापचयो नृप । नीतस्तेनैव शून्याय नीहार इव भानुना ॥ २० ॥
ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତାରିତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ, ସର୍ବଦେବମୟାତ୍ମା ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ଆରାଧନା ହେବାରୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମସ୍ତ ପାପଫଳ ଶାନ୍ତ ହେଲା। ହେ ନୃପ! ତ୍ୱାଷ୍ଟ୍ରବଧ ପରି ଭୟଙ୍କର ପାପ ମଧ୍ୟ ସେହି ଯଜ୍ଞରେ କ୍ଷଣେ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲା, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟେ କୁହୁଡ଼ି ନଶିଯାଏ।
Verse 21
स वाजिमेधेन यथोदितेन वितायमानेन मरीचिमिश्रै: । इष्ट्वाधियज्ञं पुरुषं पुराण- मिन्द्रो महानास विधूतपाप: ॥ २१ ॥
ମରୀଚି ଆଦି ମହର୍ଷିମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ନିୟମାନୁସାରେ ବାଜିମେଧ (ଅଶ୍ୱମେଧ) ଯଜ୍ଞକୁ ବିସ୍ତାର କରି, ଅଧିଯଜ୍ଞ ଏହି ପୁରାଣ ପୁରୁଷ—ପରମାତ୍ମା ଭଗବାନଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲେ। ଏହିପରି ଇନ୍ଦ୍ର ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ପୁନଃ ନିଜ ମହାନ ପଦ ଲାଭ କଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନର୍ବାର ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ।
Verse 22
इदं महाख्यानमशेषपाप्मनांप्रक्षालनं तीर्थपदानुकीर्तनम् । भक्त्युच्छ्रयं भक्तजनानुवर्णनंमहेन्द्रमोक्षं विजयं मरुत्वत: ॥ २२ ॥ पठेयुराख्यानमिदं सदा बुधा:शृण्वन्त्यथो पर्वणि पर्वणीन्द्रियम् । धन्यं यशस्यं निखिलाघमोचनंरिपुञ्जयं स्वस्त्ययनं तथायुषम् ॥ २३ ॥
ଏହି ମହାଖ୍ୟାନ ଅଶେଷ ପାପର ପ୍ରକ୍ଷାଳନ, ତୀର୍ଥପଦ ଭଗବାନଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତନ, ଭକ୍ତିର ଉତ୍କର୍ଷ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବୃତ୍ରାସୁର ପରି ଭକ୍ତଜନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା, ଏବଂ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାପମୋଚନ ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ବିଜୟକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହାକୁ ସଦା ପଢ଼ନ୍ତୁ; ପର୍ବଦିନରେ ଶୁଣି ଓ ପୁନରୁଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତୁ। ଏହା ଧନ୍ୟ, ଯଶଦାୟକ, ସମସ୍ତ ପାପମୋଚକ, ଶତ୍ରୁଜୟକ, ସର୍ବଥା ମଙ୍ଗଳକର ଏବଂ ଆୟୁବର୍ଦ୍ଧକ।
Verse 23
इदं महाख्यानमशेषपाप्मनांप्रक्षालनं तीर्थपदानुकीर्तनम् । भक्त्युच्छ्रयं भक्तजनानुवर्णनंमहेन्द्रमोक्षं विजयं मरुत्वत: ॥ २२ ॥ पठेयुराख्यानमिदं सदा बुधा:शृण्वन्त्यथो पर्वणि पर्वणीन्द्रियम् । धन्यं यशस्यं निखिलाघमोचनंरिपुञ्जयं स्वस्त्ययनं तथायुषम् ॥ २३ ॥
ଏହି ମହାଖ୍ୟାନରେ ଭଗବାନ ନାରାୟଣଙ୍କ ତୀର୍ଥପଦ-କୀର୍ତ୍ତନ, ଭକ୍ତିସେବାର ଉତ୍କର୍ଷ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବୃତ୍ରାସୁର ପରି ଭକ୍ତଜନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାପମୋକ୍ଷ ଓ ଦୈତ୍ୟବିଜୟ କଥା ରହିଛି। ଏହାକୁ ବୁଝିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ; ତେଣୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସଦା ପଢ଼ନ୍ତି ଓ ପର୍ବଦିନରେ ଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି। ଏହି କଥା ଧନ୍ୟ, ଯଶଦାୟିନୀ, ସର୍ବପାପମୋଚିନୀ, ଶତ୍ରୁଜୟକାରିଣୀ, ସର୍ବମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ଆୟୁବର୍ଦ୍ଧକ।
Frequently Asked Questions
Indra’s grief arises from brahma-hatyā: Vṛtrāsura is treated as brāhmaṇa-like due to spiritual qualification, so the act of killing—though politically necessary for cosmic order—creates severe karmic reaction. The chapter emphasizes that worldly victory does not cancel moral causality; only purification through devotion to Nārāyaṇa (supported by yajña and the holy name) can dissolve the reaction.
The pursuing caṇḍāla woman is pāpa personified—an embodied depiction of karmic reaction that relentlessly follows the doer. The imagery teaches that sin is not merely social guilt but a subtle force that attaches to action until neutralized by proper atonement aligned with devotion, especially Viṣṇu worship and nāma-smaraṇa.
Indra’s reactions diminish through strict worship of Lord Viṣṇu and divine protection associated with Lakṣmī at Mānasa-sarovara, and are finally nullified when brāhmaṇas conduct the aśvamedha-yajña to please the Supreme Lord. The text also underscores that chanting Nārāyaṇa’s name is intrinsically purifying—even for the gravest sins—when approached with genuine devotion.
Nahuṣa temporarily receives the capacity to rule heaven while Indra hides. Overpowered by opulence and pride, he makes improper advances toward Indra’s wife and is cursed by a brāhmaṇa, resulting in his fall and transformation into a serpent—illustrating how adhikāra without humility leads to degradation.