Adhyaya 10
The Departure of Lord Kṛṣṇa from Hastināpura
ଶୌନକଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ସୂତ କହନ୍ତି—ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଉପଦେଶ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପରାମର୍ଶରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସନ୍ଦେହ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇ ସେ ଧର୍ମସମ୍ରାଟ ଭାବେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କଲେ। ତାଙ୍କ ଶାସନରେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସମୃଦ୍ଧି, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଋତୁସାମ୍ୟ ମିଳିଲା—ଏହା ରାଜଧର୍ମ ଓ ଭଗବତ୍କୃପାର ଚିହ୍ନ। କିଛି ମାସ ହସ୍ତିନାପୁରରେ ରହି କୁରୁମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଫେରିବା ପାଇଁ ବିଦାୟ ମାଗନ୍ତି। ବିଦାୟ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବିରହରେ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଓ ରାଣୀମାନେ ପ୍ରାୟ ମୂର୍ଛିତ ହୁଅନ୍ତି; ନଗର ସଙ୍ଗୀତ, ପୁଷ୍ପବର୍ଷା, ଛତ୍ର-ଚାମର ଆଦି ରାଜୋପଚାରରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରେ। ହସ୍ତିନାପୁରର ନାରୀମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ କହନ୍ତି—ସୃଷ୍ଟିପୂର୍ବ ସତ୍ତା, ପ୍ରକୃତିକୁ ଶକ୍ତିଦାନ, ଭକ୍ତିରେ ଶୁଦ୍ଧି, ଅଧର୍ମୀ ରାଜାଙ୍କ ନିଗ୍ରହ ପାଇଁ ଅବତାରକାର୍ଯ୍ୟ—ଏବଂ ପରେ ମଥୁରା, ଦ୍ୱାରକା ଓ ତାଙ୍କ ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ‘ନିର୍ବୈର’ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହ ଓ ସାବଧାନତାରେ ଚାରିପ୍ରକାର ପହରା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି। ପାଣ୍ଡବମାନେ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସହଯାତ୍ରା କରି ପରେ ତାଙ୍କ କଥାରେ ଫେରନ୍ତି; କୃଷ୍ଣ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦେଶ ଅତିକ୍ରମ କରି ସନ୍ଧ୍ୟାକର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ଦ୍ୱାରକା ଦିଗେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି, ଏଭଳି କୁରୁଶାସନର ପୁନଃସ୍ଥାପନକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଶ୍ଚିମଗମନ କଥା ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
शौनक उवाच हत्वा स्वरिक्थस्पृध आततायिनो युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठ: । सहानुजै: प्रत्यवरुद्धभोजन: कथं प्रवृत्त: किमकारषीत्तत: ॥ १ ॥
ଶୌନକ ମୁନି କହିଲେ—ନିଜ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଉତ୍ତରାଧିକାର ହଡ଼ପିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଆତତାୟୀମାନଙ୍କୁ ବଧ କରି, ଧର୍ମଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭାଇମାନଙ୍କ ସହ ପ୍ରଜାକୁ କିପରି ଶାସନ କଲେ? ସେ ନିଶ୍ଚୟ ନିର୍ବାଧ ଭୋଗ କରିପାରିନଥିବେ।
Verse 2
सूत उवाच वंशं कुरोर्वंशदवाग्निनिर्हृतं संरोहयित्वा भवभावनो हरि: । निवेशयित्वा निजराज्य ईश्वरो युधिष्ठिरं प्रीतमना बभूव ह ॥ २ ॥
ସୂତ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଭବଭାବନ ହରି, ପରମେଶ୍ୱର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କ୍ରୋଧରୂପ ବାଁଶ‑ଅଗ୍ନିରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା କୁରୁବଂଶକୁ ପୁନଃ ସଂରୋହିତ କରି, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ପ୍ରୀତିମନା ହେଲେ।
Verse 3
निशम्य भीष्मोक्तमथाच्युतोक्तं प्रवृत्तविज्ञानविधूतविभ्रम: । शशास गामिन्द्र इवाजिताश्रय: परिध्युपान्तामनुजानुवर्तित: ॥ ३ ॥
ଭୀଷ୍ମଦେବ ଓ ଅଚ୍ୟୁତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସମସ୍ତ ଭ୍ରମ ଦୂର ହେଲା। ଅଜେୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ପୃଥିବୀ‑ସମୁଦ୍ର ସହିତ ଶାସନ କଲେ; କନିଷ୍ଠ ଭାଇମାନେ ଅନୁସରଣ କଲେ।
Verse 4
कामं ववर्ष पर्जन्य: सर्वकामदुघा मही । सिषिचु: स्म व्रजान् गाव: पयसोधस्वतीर्मुदा ॥ ४ ॥
ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଶାସନକାଳରେ ମେଘମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ ବର୍ଷା କଲେ, ଏବଂ ପୃଥିବୀ ସର୍ବକାମଦୁଘା ହୋଇ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକତା ପ୍ରଚୁର ଦେଲା। ଆନନ୍ଦରେ, ପୟସେ ଭରିଥିବା ଥନ ଥିବା ଗାଈମାନେ ଚରାଗାହକୁ ଦୁଧରେ ସିଞ୍ଚିଲେ।
Verse 5
नद्य: समुद्रा गिरय: सवनस्पतिवीरुध: । फलन्त्योषधय: सर्वा: काममन्वृतु तस्य वै ॥ ५ ॥
ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ, ବନସ୍ପତି-ଲତା ଓ ସମସ୍ତ ଔଷଧି—ସବୁ ଋତୁରେ ସେଇ ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ପ୍ରଚୁର କର-ଭାଗ ଦେଉଥିଲେ।
Verse 6
नाधयो व्याधय: क्लेशा दैवभूतात्महेतव: । अजातशत्रावभवन् जन्तूनां राज्ञि कर्हिचित् ॥ ६ ॥
ରାଜା ଅଜାତଶତ୍ରୁ ଥିବାରୁ, ପ୍ରାଣୀମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଦୈବ, ଭୂତ, ଆତ୍ମ କାରଣରୁ ମାନସିକ କ୍ଲେଶ, ରୋଗ, କିମ୍ବା ଅତି ଗରମ-ଶୀତରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନଥିଲେ।
Verse 7
उषित्वा हास्तिनपुरे मासान् कतिपयान् हरि: । सुहृदां च विशोकाय स्वसुश्च प्रियकाम्यया ॥ ७ ॥
ଶ୍ରୀହରି ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କିଛି ମାସ ହସ୍ତିନାପୁରରେ ରହିଲେ—ସୁହୃଦମାନଙ୍କ ଶୋକ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଏବଂ ନିଜ ଭଉଣୀ (ସୁଭଦ୍ରା)ଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ।
Verse 8
आमन्त्र्य चाभ्यनुज्ञात: परिष्वज्याभिवाद्य तम् । आरुरोह रथं कैश्चित्परिष्वक्तोऽभिवादित: ॥ ८ ॥
ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଅନୁମତି ମାଗିଲେ; ରାଜା ଅନୁମତି ଦେଲେ। ପ୍ରଭୁ ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପାଦରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ପରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନ ଓ ନମସ୍କାର ଗ୍ରହଣ କରି ପ୍ରଭୁ ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ।
Verse 9
सुभद्रा द्रौपदी कुन्ती विराटतनया तथा । गान्धारी धृतराष्ट्रश्च युयुत्सुर्गौतमो यमौ ॥ ९ ॥ वृकोदरश्च धौम्यश्च स्त्रियो मत्स्यसुतादय: । न सेहिरे विमुह्यन्तो विरहं शार्ङ्गधन्वन: ॥ १० ॥
ସେ ସମୟରେ ସୁଭଦ୍ରା, ଦ୍ରୌପଦୀ, କୁନ୍ତୀ, ବିରାଟକନ୍ୟା ଉତ୍ତରା, ଗାନ୍ଧାରୀ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ଯୁୟୁତ୍ସୁ, କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ, ଯମଜ ନକୁଳ-ସହଦେବ, ଭୀମସେନ, ଧୌମ୍ୟ ଏବଂ ସତ୍ୟବତୀ ଆଦି—ଶାର୍ଙ୍ଗଧନ୍ୱା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିରହ ସହି ପାରିଲେ ନାହିଁ; ବିମୁହ୍ୟ ହୋଇ ପ୍ରାୟ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ।
Verse 10
सुभद्रा द्रौपदी कुन्ती विराटतनया तथा । गान्धारी धृतराष्ट्रश्च युयुत्सुर्गौतमो यमौ ॥ ९ ॥ वृकोदरश्च धौम्यश्च स्त्रियो मत्स्यसुतादय: । न सेहिरे विमुह्यन्तो विरहं शार्ङ्गधन्वन: ॥ १० ॥
ସେ ସମୟରେ ସୁଭଦ୍ରା, ଦ୍ରୌପଦୀ, କୁନ୍ତୀ, ଉତ୍ତରା, ଗାନ୍ଧାରୀ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ଯୁୟୁତ୍ସୁ, କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ, ନକୁଳ-ସହଦେବ, ଭୀମସେନ, ଧୌମ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟବତୀ ଆଦି ସମସ୍ତେ ଶାର୍ଙ୍ଗଧନ୍ୱା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିରହ ସହିପାରି ନଥିଲେ; ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ପ୍ରାୟ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ।
Verse 11
सत्सङ्गान्मुक्तदु:सङ्गो हातुं नोत्सहते बुध: । कीर्त्यमानं यशो यस्य सकृदाकर्ण्य रोचनम् ॥ ११ ॥ तस्मिन्न्यस्तधिय: पार्था: सहेरन् विरहं कथम् । दर्शनस्पर्शसंलापशयनासनभोजनै: ॥ १२ ॥
ସତ୍ସଙ୍ଗରେ ଦୁସ୍ସଙ୍ଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଯାହାଙ୍କ ଯଶ କୀର୍ତ୍ତନରେ ମଧୁର, ତାହାକୁ ଏକଥର ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିବାକୁ ସାହସ କରେନାହିଁ। ତେବେ ଯେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ମନକୁ ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କଠାରେ ନ୍ୟସ୍ତ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ବିରହ କିପରି ସହିବେ—ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ, ସଂଲାପ, ସହ ଶୟନ, ଆସନ ଓ ଭୋଜନର ନିକଟ ସାଙ୍ଗତ୍ୟ ପାଇଥିଲେ?
Verse 12
सत्सङ्गान्मुक्तदु:सङ्गो हातुं नोत्सहते बुध: । कीर्त्यमानं यशो यस्य सकृदाकर्ण्य रोचनम् ॥ ११ ॥ तस्मिन्न्यस्तधिय: पार्था: सहेरन् विरहं कथम् । दर्शनस्पर्शसंलापशयनासनभोजनै: ॥ १२ ॥
ସତ୍ସଙ୍ଗରେ ଦୁସ୍ସଙ୍ଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଯାହାଙ୍କ ଯଶ କୀର୍ତ୍ତନରେ ମଧୁର, ତାହାକୁ ଏକଥର ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିବାକୁ ସାହସ କରେନାହିଁ। ତେବେ ଯେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ମନକୁ ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କଠାରେ ନ୍ୟସ୍ତ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ବିରହ କିପରି ସହିବେ—ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ, ସଂଲାପ, ସହ ଶୟନ, ଆସନ ଓ ଭୋଜନର ନିକଟ ସାଙ୍ଗତ୍ୟ ପାଇଥିଲେ?
Verse 13
सर्वे तेऽनिमिषैरक्षैस्तमनुद्रुतचेतस: । वीक्षन्त: स्नेहसम्बद्धा विचेलुस्तत्र तत्र ह ॥ १३ ॥
ସ୍ନେହରେ ବନ୍ଧା ତାଙ୍କ ଚିତ୍ତ ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଧାଉଥିଲା; ସେମାନେ ପଲକ ନ ଝପକାଇ ତାଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଦେଖୁଥିଲେ, ଏବଂ ବ୍ୟାକୁଳତାରେ ଏଠି ସେଠି ଘୁରୁଥିଲେ।
Verse 14
न्यरुन्धन्नुद्गलद्बाष्पमौत्कण्ठ्याद्देवकीसुते । निर्यात्यगारान्नोऽभद्रमिति स्याद्बान्धवस्त्रिय: ॥ १४ ॥
ଦେବକୀସୁତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଆତୁରତାରୁ ତାଙ୍କ ଆଖିରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରିପଡ଼ୁଥିଲା। ବାନ୍ଧବ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜପ୍ରାସାଦରୁ ବାହାରି ଆସିଲେ; ପ୍ରସ୍ଥାନବେଳେ ଅଶ୍ରୁ ଅଭଦ୍ର ହେବ ବୋଲି ଭୟ କରି ସେମାନେ ବହୁ କଷ୍ଟରେ ଅଶ୍ରୁ ରୋକୁଥିଲେ।
Verse 15
मृदङ्गशङ्खभेर्यश्च वीणापणवगोमुखा: । धुन्धुर्यानकघण्टाद्या नेदुर्दुन्दुभयस्तथा ॥ १५ ॥
ହସ୍ତିନାପୁର ରାଜପ୍ରାସାଦରୁ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଥିବାବେଳେ ମୃଦଙ୍ଗ, ଶଙ୍ଖ, ଭେରୀ, ବୀଣା, ପଣବ, ଗୋମୁଖ, ଧୁନ୍ଧୁରୀ, ଆନକ, ଘଣ୍ଟା ଆଦି ଓ ଦୁନ୍ଦୁଭି ସମେତ ସମସ୍ତ ବାଦ୍ୟ ଏକାସାଥି ନିନାଦିତ ହେଲା—ତାଙ୍କ ସତ୍କାରାର୍ଥେ।
Verse 16
प्रासादशिखरारूढा: कुरुनार्यो दिदृक्षया । ववृषु: कुसुमै: कृष्णं प्रेमव्रीडास्मितेक्षणा: ॥ १६ ॥
ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପ୍ରେମମୟ ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ କୁରୁ ରାଜନାରୀମାନେ ପ୍ରାସାଦ ଶିଖରକୁ ଚଢ଼ି, ପ୍ରେମ-ଲଜ୍ଜାମିଶ୍ରିତ ସ୍ମିତଦୃଷ୍ଟିରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ କୁସୁମବର୍ଷା କଲେ।
Verse 17
सितातपत्रं जग्राह मुक्तादामविभूषितम् । रत्नदण्डं गुडाकेश: प्रिय: प्रियतमस्य ह ॥ १७ ॥
ସେତେବେଳେ ଗୁଡାକେଶ ଅର୍ଜୁନ—ପରମପ୍ରିୟ ଭଗବାନଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ସଖା—ମୁକ୍ତାଦାମରେ ଶୋଭିତ, ରତ୍ନଦଣ୍ଡଯୁକ୍ତ ଶ୍ୱେତ ଛତ୍ର ଧରିଲେ।
Verse 18
उद्धव: सात्यकिश्चैव व्यजने परमाद्भुते । विकीर्यमाण: कुसुमै रेजे मधुपति: पथि ॥ १८ ॥
ଉଦ୍ଧବ ଓ ସାତ୍ୟକି ଅତ୍ୟଦ୍ଭୁତ ଅଲଙ୍କୃତ ବ୍ୟଜନରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପଖା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ପଥରେ ଛିଟିଯାଇଥିବା କୁସୁମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧୁପତି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅତି ଶୋଭାମୟ ଦିଶିଲେ।
Verse 19
अश्रूयन्ताशिष: सत्यास्तत्र तत्र द्विजेरिता: । नानुरूपानुरूपाश्च निर्गुणस्य गुणात्मन: ॥ १९ ॥
ଏଠି ସେଠି ଦ୍ୱିଜମାନେ ଉଚ୍ଚାରିତ ସତ୍ୟ ଆଶୀର୍ବାଦ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା; କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ନ ଯଥାଯଥ, ନ ଅଯଥାଯଥ—କାରଣ ସେଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ଗୁଣ ପରମତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ, ଯିଏ ଏବେ ମାନବଲୀଳାରେ ଗୁଣଧାରୀ ହୋଇ ଅଭିନୟ କରୁଥିଲେ।
Verse 20
अन्योन्यमासीत्सञ्जल्प उत्तमश्लोकचेतसाम् । कौरवेन्द्रपुरस्त्रीणां सर्वश्रुतिमनोहर: ॥ २० ॥
ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଭଗବାନଙ୍କ ଗୁଣଚିନ୍ତନରେ ଲୀନ ହସ୍ତିନାପୁରର ଘର ଛାତରେ ଦାଁଡ଼ିଥିବା ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପରସ୍ପର ତାଙ୍କ କଥା କହିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେଇ ଆଲୋଚନା ବେଦସ୍ତୁତିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ମନୋହର ଥିଲା।
Verse 21
स वै किलायं पुरुष: पुरातनो य एक आसीदविशेष आत्मनि । अग्रे गुणेभ्यो जगदात्मनीश्वरे निमीलितात्मन्निशि सुप्तशक्तिषु ॥ २१ ॥
ସେମାନେ କହିଲେ—ଏହିଁ ସେଇ ପୁରାତନ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ଯାହାକୁ ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ସ୍ମରଣ କରୁ। ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ ପ୍ରକାଶ ପୂର୍ବରୁ ସେ ଏକା ଅବିଶେଷ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ ଥିଲେ; ଏବଂ ଜଗଦାତ୍ମା ଈଶ୍ୱର ତାଙ୍କରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ରାତିରେ ଶୋଇଥିବା ପରି, ଶକ୍ତି ନିରୋଧ ହୋଇ, ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 22
स एव भूयो निजवीर्यचोदितां स्वजीवमायां प्रकृतिं सिसृक्षतीम् । अनामरूपात्मनि रूपनामनी विधित्समानोऽनुससार शास्त्रकृत् ॥ २२ ॥
ସେଇ ଭଗବାନ ପୁନଃ ନିଜ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ସୃଷ୍ଟିକାରିଣୀ ପ୍ରକୃତିକୁ କାର୍ଯ୍ୟରତ କରନ୍ତି। ନିଜ ଅଂଶ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ନାମ ଓ ରୂପ ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରକୃତିର ଅଧୀନ କଲେ; ଶାସ୍ତ୍ରକର୍ତ୍ତା ହୋଇ ସେଇ ବିଧିକୁ ଅନୁସରଣ କରାଇଲେ।
Verse 23
स वा अयं यत्पदमत्र सूरयो जितेन्द्रिया निर्जितमातरिश्वन: । पश्यन्ति भक्त्युत्कलितामलात्मना नन्वेष सत्त्वं परिमार्ष्टुमर्हति ॥ २३ ॥
ଏହିଁ ସେଇ ପରମପୁରୁଷ, ଯାହାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରୂପକୁ ମହାଭକ୍ତମାନେ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ, ପ୍ରାଣବାୟୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଏବଂ କଠୋର ଭକ୍ତିସେବାରେ ନିର୍ମଳ ହୃଦୟ। ନିଶ୍ଚୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଶୁଦ୍ଧିର ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ ଏହିଁ।
Verse 24
स वा अयं सख्यनुगीतसत्कथो वेदेषु गुह्येषु च गुह्यवादिभि: । य एक ईशो जगदात्मलीलया सृजत्यवत्यत्ति न तत्र सज्जते ॥ २४ ॥
ହେ ସଖୀମାନେ, ଏହିଁ ସେଇ ଭଗବାନ, ଯାହାଙ୍କ ଆକର୍ଷକ ଓ ଗୁପ୍ତ ଲୀଳାକଥା ବେଦର ଗୁହ୍ୟ ଅଂଶରେ ତାଙ୍କ ମହାଭକ୍ତମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ସେଇ ଏକ ଜଗଦାତ୍ମା ଈଶ୍ୱର ନିଜ ଲୀଳାରେ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି, ତଥାପି ତାହାରେ ଅସଙ୍ଗ ରହନ୍ତି।
Verse 25
यदा ह्यधर्मेण तमोधियो नृपा जीवन्ति तत्रैष हि सत्त्वत: किल । धत्ते भगं सत्यमृतं दयां यशो भवाय रूपाणि दधद्युगे युगे ॥ २५ ॥
ଯେତେବେଳେ ଅଧର୍ମରେ ଆବୃତ ତମୋବୁଦ୍ଧି ରାଜାମାନେ ପଶୁସଦୃଶ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ୍ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ପରମ ଶକ୍ତି ଦେଖାନ୍ତି, ସତ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ବିଶେଷ କୃପା କରନ୍ତି ଏବଂ ଲୋକହିତ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 26
अहो अलं श्लाघ्यतमं यदो: कुल- महो अलं पुण्यतमं मधोर्वनम् । यदेष पुंसामृषभ: श्रिय: पति: स्वजन्मना चङ्क्रमणेन चाञ्चति ॥ २६ ॥
ଆହୋ! ଯଦୁବଂଶ କେତେ ପରମ ଶ୍ଲାଘ୍ୟ, ଏବଂ ମଧୁବନ (ମଥୁରା) କେତେ ପରମ ପୁଣ୍ୟମୟ; ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ନେତା, ଶ୍ରୀପତି ଭଗବାନ୍ ଜନ୍ମ ନେଇ ବାଳ୍ୟକାଳରେ ବିଚରଣ କରି ସେ ଭୂମିକୁ ପାବନ କରିଛନ୍ତି।
Verse 27
अहो बत स्वर्यशसस्तिरस्करी कुशस्थली पुण्ययशस्करी भुव: । पश्यन्ति नित्यं यदनुग्रहेषितं स्मितावलोकं स्वपतिं स्म यत्प्रजा: ॥ २७ ॥
ନିଶ୍ଚୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ—କୁଶସ୍ଥଳୀ (ଦ୍ୱାରକା) ସ୍ୱର୍ଗଲୋକର ଯଶକୁ ମଧ୍ୟ ମ୍ଲାନ କରି ଭୂମିର କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ାଇଛି। ସେଠାର ପ୍ରଜା ନିତ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୱାମୀ, ସର୍ବାତ୍ମା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସ୍ନେହମୟ ରୂପରେ ଦେଖନ୍ତି; ସେ ମଧୁର ସ୍ମିତଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି।
Verse 28
नूनं व्रतस्नानहुतादिनेश्वर: समर्चितो ह्यस्य गृहीतपाणिभि: । पिबन्ति या: सख्यधरामृतं मुहु- र्व्रजस्त्रिय: सम्मुमुहुर्यदाशया: ॥ २८ ॥
ହେ ସଖୀମାନେ! ଯାହାଙ୍କ ହାତ ଭଗବାନ୍ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ପତ୍ନୀମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବ୍ରତ, ସ୍ନାନ, ହୋମ ଆଦି କରି ଜଗଦୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଆରାଧନା କରିଥିବେ; ତେଣୁ ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ତାଙ୍କ ଅଧରାମୃତ ଆସ୍ୱାଦନ କରନ୍ତି। ବ୍ରଜର ଗୋପୀମାନେ ତ ଏମିତି ଅନୁଗ୍ରହର ଆଶାମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ବାରମ୍ବାର ମୂର୍ଛିତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 29
या वीर्यशुल्केन हृता: स्वयंवरे प्रमथ्य चैद्यप्रमुखान् हि शुष्मिण: । प्रद्युम्नसाम्बाम्बसुतादयोऽपरा याश्चाहृता भौमवधे सहस्रश: ॥ २९ ॥
ରୁକ୍ମିଣୀ, ସତ୍ୟଭାମା, ଜାମ୍ବବତୀ ଆଦିଙ୍କୁ ଭଗବାନ୍ ସ୍ୱୟଂବରରେ ବୀର୍ୟଶୁଲ୍କ ଦେଇ, ଶିଶୁପାଳ (ଚୈଦ୍ୟ) ପ୍ରମୁଖ ବଳବାନ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି ହରଣ କରିଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ସାମ୍ବ, ଅମ୍ବ ଆଦି। ଏବଂ ଭୌମାସୁର ବଧ ସମୟରେ ହଜାର ହଜାର ଅନ୍ୟ ନାରୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ କରି ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ—ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମହିମାମୟୀ।
Verse 30
एता: परं स्त्रीत्वमपास्तपेशलं निरस्तशौचं बत साधु कुर्वते । यासां गृहात्पुष्करलोचन: पति- र्न जात्वपैत्याहृतिभिर्हृदि स्पृशन् ॥ ३० ॥
ଏହି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ବାହ୍ୟ ଶୁଚିତାର ଅଭାବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଜୀବନକୁ ପରମ ମଙ୍ଗଳମୟ କରିଥିଲେ। ପଦ୍ମଲୋଚନ ଭଗବାନ୍ ତାଙ୍କର ପତି; ସେ କେବେ ଘରେ ତାଙ୍କୁ ଏକା ଛାଡ଼ିନଥିଲେ ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବାନ ଉପହାରରେ ହୃଦୟକୁ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଥିଲେ।
Verse 31
एवंविधा गदन्तीनां स गिर: पुरयोषिताम् । निरीक्षणेनाभिनन्दन् सस्मितेन ययौ हरि: ॥ ३१ ॥
ନଗରର ନାରୀମାନେ ଏଭଳି ଭାବେ ନମସ୍କାର କରି କଥା କହୁଥିବାବେଳେ, ଭଗବାନ୍ ହରି ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ସହ ତାଙ୍କର ଶୁଭ ଅଭିବାଦନ ଗ୍ରହଣ କଲେ, କୃପାଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ନଗର ଛାଡ଼ି ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 32
अजातशत्रु: पृतनां गोपीथाय मधुद्विष: । परेभ्य: शङ्कित: स्नेहात्प्रायुङ्क्त चतुरङ्गिणीम् ॥ ३२ ॥
ଅଜାତଶତ୍ରୁ ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଅସୁରବିରୋଧୀ ମଧୁଦ୍ୱିଷ ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଆଶଙ୍କା ଓ ପ୍ରଭୁପ୍ରତି ସ୍ନେହବଶତଃ, ରଥ-ହାତୀ-ଘୋଡ଼ା-ପଦାତି ଚତୁରଙ୍ଗିଣୀ ସେନାକୁ ସହଯୋଗୀ କଲେ।
Verse 33
अथ दूरागतान् शौरि: कौरवान् विरहातुरान् । सन्निवर्त्य दृढं स्निग्धान् प्रायात्स्वनगरीं प्रियै: ॥ ३३ ॥
ତାପରେ ଶୌରି (କୃଷ୍ଣ) ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସହ ଆସିଥିବା, ବିରହରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଓ ଦୃଢ଼ ସ୍ନେହୀ କୁରୁଜନମାନଙ୍କୁ ବୁଝାଇ ଫେରାଇଦେଲେ; ଏବଂ ପ୍ରିୟ ସହଚରମାନଙ୍କ ସହ ନିଜ ନଗରୀ ଦ୍ୱାରକାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 34
कुरुजाङ्गलपाञ्चालान् शूरसेनान् सयामुनान् । ब्रह्मावर्तं कुरुक्षेत्रं मत्स्यान् सारस्वतानथ ॥ ३४ ॥ मरुधन्वमतिक्रम्य सौवीराभीरयो: परान् । आनर्तान् भार्गवोपागाच्छ्रान्तवाहो मनाग्विभु: ॥ ३५ ॥
ହେ ଶୌନକ! ତାପରେ ଭଗବାନ୍ କୁରୁଜାଙ୍ଗଲ, ପାଞ୍ଚାଳ, ଶୂରସେନ, ଯମୁନାତଟ ଦେଶ, ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ମତ୍ସ୍ୟ ଓ ସାରସ୍ୱତ—ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରଦେଶ ଅତିକ୍ରମ କରି, ମରୁଧନ୍ୱ (ମରୁଭୂମି) ପାର ହୋଇ, କ୍ରମେ ସୌବୀର ଓ ଆଭୀର ପ୍ରଦେଶ ପରେ ପଶ୍ଚିମରେ ଥିବା ଆନର୍ତ୍ତ (ଦ୍ୱାରକା-ଦେଶ)କୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଯାନବାହନ ଶ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ଅଳ୍ପ ବିଶ୍ରାମ କରି ଶେଷରେ ଦ୍ୱାରକା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 35
कुरुजाङ्गलपाञ्चालान् शूरसेनान् सयामुनान् । ब्रह्मावर्तं कुरुक्षेत्रं मत्स्यान् सारस्वतानथ ॥ ३४ ॥ मरुधन्वमतिक्रम्य सौवीराभीरयो: परान् । आनर्तान् भार्गवोपागाच्छ्रान्तवाहो मनाग्विभु: ॥ ३५ ॥
ହେ ଶୌନକ! ପରେ ପ୍ରଭୁ କୁରୁଜାଙ୍ଗଲ, ପାଞ୍ଚାଳ, ଶୂରସେନ, ଯମୁନାତଟ ଦେଶ, ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ମତ୍ସ୍ୟ, ସାରସ୍ୱତ ଓ ମରୁଧନ୍ୱ (ମରୁଭୂମି) ଅତିକ୍ରମ କରି, ପଛେ ସୌବୀର ଓ ଆଭୀର ଜନପଦ ଦେଇ, ସେମାନଙ୍କ ପଶ୍ଚିମେ ଶେଷରେ ଦ୍ୱାରକାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 36
तत्र तत्र ह तत्रत्यैर्हरि: प्रत्युद्यतार्हण: । सायं भेजे दिशं पश्चाद्गविष्ठो गां गतस्तदा ॥ ३६ ॥
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଶରେ ଲୋକେ ଆଗେଇ ଆସି ହରିଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ, ପୂଜା କଲେ ଓ ନାନା ଉପହାର ଅର୍ପଣ କଲେ। ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ପ୍ରଭୁ ସର୍ବତ୍ର ସନ୍ଧ୍ୟାବିଧି କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପରେ ନିୟମରୂପେ ଯାତ୍ରା ବନ୍ଦ କରୁଥିଲେ।
Frequently Asked Questions
The text presents the prosperity of clouds, earth, cows, rivers, and forests as a symptom of dharmic governance aligned with Bhagavān’s will. In Bhāgavata theology, rājadharma is not merely administrative efficiency; it is moral-spiritual order that reduces collective suffering (ādhyātmika/ādhibhautika/ādhidaivika distress) and allows the world to yield its ‘tax’ naturally—signaling harmony between human leadership and cosmic administration.
The chapter explicitly notes that praises offered to Kṛṣṇa are simultaneously fitting and unfitting: fitting because He is the Absolute (para-tattva), unfitting only in the sense that He is voluntarily masking majesty through humanlike līlā. This is a core Bhāgavata principle: Bhagavān remains unaffected while creating, maintaining, and dissolving the cosmos, yet He reciprocates intimately with devotees in accessible personal forms.
The narration attributes the theological praise to the ladies of Hastināpura (the city’s women observing from rooftops). Their discourse functions as a ‘public Vedānta’: they recall His pre-creation existence, His empowerment of material nature, the purifying power of bhakti, and His avatāra-purpose—compressing major siddhānta into devotional speech.
The chapter states two motives: awareness of possible danger (‘because of the enemy’) and affectionate honor. Even when a king is personally enemyless, prudence (kṣātra-dharma) and the duty to protect honored guests apply—especially for the Lord’s entourage traveling through multiple provinces. The escort also dramatizes the Kurus’ dependence on Kṛṣṇa as their protector.
It illustrates the Bhāgavata psychology of bhakti: once the heart tastes Bhagavān through pure association, it cannot relinquish His kathā or presence. The text generalizes this principle—those purified by sādhu-saṅga cannot avoid hearing His glories—and then intensifies it for the Pāṇḍavas, who had direct, intimate association (seeing, touching, speaking, living with Him), making separation a heightened form of devotion (viraha) rather than mere sentiment.