Adhyaya 5
Nimi Questions the Yogendras: Varṇāśrama’s Purpose, Ritualism’s Fall, and Yuga-Avatāras with Kali-yuga Saṅkīrtana
ରାଜା ନିମି ଯୋଗେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଯେମାନେ ହରିପୂଜାକୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି ସେମାନଙ୍କର ଗତି କ’ଣ। ଚମସ କହନ୍ତି ଯେ ବର୍ଣାଶ୍ରମ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିଷ୍ପନ୍ନ; ତାଙ୍କୁ ଅସମ୍ମାନ କଲେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ କର୍ମିକ ପତନ ହୁଏ, ବିଶେଷକରି ଯେତେବେଳେ ବେଦୀୟ କର୍ମକାଣ୍ଡ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ନୁହେଁ, ରାଗ, ଗର୍ବ, ହିଂସା ଓ ଗୃହାସକ୍ତି ପାଇଁ କରାଯାଏ। ଋଷିମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି ଯେ କାମ, ମାଂସ ଓ ମଦ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଛାଡ଼ କ୍ରମେ ବୈରାଗ୍ୟକୁ ନେବା ପାଇଁ, ଶୋଷଣକୁ ଅନୁମତି ଦେବା ପାଇଁ ନୁହେଁ; କ୍ରୁରତା ଓ ମିଥ୍ୟାଧର୍ମ ନରକୀୟ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ବାନ୍ଧେ। ପରେ ନିମି ଯୁଗାନୁସାରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପାସନା ପ୍ରକାର ପଚାରନ୍ତି। କରଭାଜନ ସତ୍ୟଯୁଗରେ ଧ୍ୟାନ, ତ୍ରେତାରେ ଯଜ୍ଞ, ଦ୍ୱାପରରେ ବେଦ-ତାନ୍ତ୍ରିକ ନିୟମରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା, ଏବଂ କଳିଯୁଗରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମାର୍ଗ—କୃଷ୍ଣନାମ ସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନ—ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ନାମପ୍ରଚାରକ କଳିଯୁଗାବତାରଙ୍କ ସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷରେ କଳିଯୁଗର ସୁଲଭ ଭକ୍ତି, ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ଭକ୍ତିବିସ୍ତାର, ଏବଂ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରଣ ନେଲେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଋଣରୁ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ଭକ୍ତିତତ୍ତ୍ୱର ଆଗାମୀ ଉପଦେଶକୁ ଯୋଡ଼େ।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच भगवन्तं हरिं प्रायो न भजन्त्यात्मवित्तमा: । तेषामशान्तकामानां क निष्ठाविजितात्मनाम् ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀରାଜା କହିଲେ: ହେ ଯୋଗେନ୍ଦ୍ରମାନେ, ଆପଣମାନେ ଆତ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ପରମ ପାରଦର୍ଶୀ; ଯେମାନେ ପ୍ରାୟଃ ହରିଙ୍କୁ ଭଜନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯାହାଙ୍କ କାମନା ଅଶାନ୍ତ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମହୀନ—ତାଙ୍କ ଗତି କ’ଣ?
Verse 2
श्रीचमस उवाच मुखबाहूरुपादेभ्य: पुरुषस्याश्रमै: सह । चत्वारो जज्ञिरे वर्णा गुणैर्विप्रादय: पृथक् ॥ २ ॥
ଶ୍ରୀଚମସ କହିଲେ: ବିରାଟ୍-ପୁରୁଷଙ୍କ ମୁଖ, ବାହୁ, ଊରୁ ଓ ପାଦରୁ—ଗୁଣର ଭିନ୍ନ ସଂଯୋଗରେ—ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଦି ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ ଜନ୍ମିଲେ; ଏବଂ ସହିତ ଚାରି ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
Verse 3
य एषां पुरुषं साक्षादात्मप्रभवमीश्वरम् । न भजन्त्यवजानन्ति स्थानाद् भ्रष्टा: पतन्त्यध: ॥ ३ ॥
ଏହି ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ଯେ କେହି ନିଜ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ସାକ୍ଷାତ୍ ଈଶ୍ୱର ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଭଜନ କରେ ନାହିଁ କିମ୍ବା ଅବଜ୍ଞା କରେ, ସେ ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇ ଅଧୋଗତିକୁ ପତିତ ହୁଏ।
Verse 4
दूरे हरिकथा: केचिद् दूरे चाच्युतकीर्तना: । स्त्रिय: शूद्रादयश्चैव तेऽनुकम्प्या भवादृशाम् ॥ ४ ॥
କେତେକ ଲୋକ ହରିକଥାରୁ ଦୂରେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତନରୁ ମଧ୍ୟ ଦୂର; ସ୍ତ୍ରୀ, ଶୂଦ୍ର ଆଦି ଏମାନେ ଆପଣମାନଙ୍କ ପରି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ କରୁଣାର ଯୋଗ୍ୟ।
Verse 5
विप्रो राजन्यवैश्यौ वा हरे: प्राप्ता: पदान्तिकम् । श्रौतेन जन्मनाथापि मुह्यन्त्याम्नायवादिन: ॥ ५ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନେ ଶ୍ରୌତ ଦୀକ୍ଷାରେ ଦ୍ୱିଜତ୍ୱ ପାଇ ହରିଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ସନ୍ନିକଟକୁ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆମ୍ନାୟବାଦରେ ମୋହିତ ହୋଇ ଭୌତିକ ମତରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 6
कर्मण्यकोविदा: स्तब्धा मूर्खा: पण्डितमानिन: । वदन्ति चाटुकान् मूढा यया माध्व्या गिरोत्सुका: ॥ ६ ॥
କର୍ମତତ୍ତ୍ୱରେ ଅକୋବିଦ, ଅହଙ୍କାରେ ସ୍ତବ୍ଧ, ମୂର୍ଖ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ପଣ୍ଡିତ ଭାବୁଥିବା ଲୋକେ—ବେଦର ମଧୁର ବାଣୀରେ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ଚାଟୁକାର ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି।
Verse 7
रजसा घोरसङ्कल्पा: कामुका अहिमन्यव: । दाम्भिका मानिन: पापा विहसन्त्यच्युतप्रियान् ॥ ७ ॥
ରଜୋଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ସେମାନେ ଘୋର ସଙ୍କଳ୍ପବାନ, ଅତ୍ୟଧିକ କାମୁକ ଓ ସର୍ପସଦୃଶ କ୍ରୋଧୀ ହୁଅନ୍ତି। ଦାମ୍ଭିକ, ଅଭିମାନୀ ଓ ପାପୀ ହୋଇ ଅଚ୍ୟୁତପ୍ରିୟ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଉପହାସ କରନ୍ତି।
Verse 8
वदन्ति तेऽन्योन्यमुपासितस्त्रियो गृहेषु मैथुन्यपरेषु चाशिष: । यजन्त्यसृष्टान्नविधानदक्षिणं वृत्त्यै परं घ्नन्ति पशूनतद्विद: ॥ ८ ॥
ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଉପାସନା ଛାଡ଼ି ଘରେ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ମାନୋ ପୂଜନ୍ତି; ତେଣୁ ଘରଗୁଡ଼ିକ ମୈଥୁନପରାୟଣ ହୋଇଯାଏ। ଏମିତି ଗୃହସ୍ଥମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଏହିପରି ଆଶିଷ ଦେଇ ଉତ୍ସାହିତ କରନ୍ତି। ଦେହବୃତ୍ତି ପାଇଁ ଯଜ୍ଞକୁ ଆବଶ୍ୟକ ଭାବି, ଅନ୍ନବିତରଣ ଓ ଦକ୍ଷିଣା ବିନା ଅନଧିକୃତ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି ଏବଂ ପରିଣାମ ନ ଜାଣି ଛାଗ ଆଦି ପଶୁଙ୍କୁ ନିର୍ଦୟ ଭାବେ ହତ୍ୟା କରନ୍ତି।
Verse 9
श्रिया विभूत्याभिजनेन विद्यया त्यागेन रूपेण बलेन कर्मणा । जातस्मयेनान्धधिय: सहेश्वरान् सतोऽवमन्यन्ति हरिप्रियान् खला: ॥ ९ ॥
ଧନ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ଉଚ୍ଚ କୁଳ, ବିଦ୍ୟା, ତ୍ୟାଗ, ରୂପ, ବଳ ଓ ବୈଦିକ କର୍ମସଫଳତାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ମିଥ୍ୟା ଗର୍ବ ତାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଅନ୍ଧ କରେ। ସେହି ମଦରେ ସେମାନେ ପରମେଶ୍ୱର ଓ ହରିପ୍ରିୟ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା-ଅବମାନ କରନ୍ତି।
Verse 10
सर्वेषु शश्वत्तनुभृत्स्ववस्थितं यथा खमात्मानमभीष्टमीश्वरम् । वेदोपगीतं च न शृण्वतेऽबुधा मनोरथानां प्रवदन्ति वार्तया ॥ १० ॥
ଭଗବାନ୍ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେହଧାରୀର ହୃଦୟରେ ଶାଶ୍ୱତ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ, ତଥାପି ଆକାଶ ପରି ଅସଙ୍ଗ ରହନ୍ତି। ବେଦରେ ତାଙ୍କ ଗୁଣଗାନ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଅବୁଦ୍ଧମାନେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, ଭୋଗକଥାରେ ସମୟ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି।
Verse 11
लोके व्यवायामिषमद्यसेवा नित्या हि जन्तोर्न हि तत्र चोदना । व्यवस्थितिस्तेषु विवाहयज्ञ- सुराग्रहैरासु निवृत्तिरिष्टा ॥ ११ ॥
ଏହି ଲୋକରେ ଜୀବ ସ୍ୱଭାବତଃ ମୈଥୁନ, ମାଂସ ଓ ମଦ୍ୟସେବାକୁ ଝୁକେ; ତେଣୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦିଏ ନାହିଁ। ବିବାହ, ଯଜ୍ଞବଳି ଓ ବିଧିସହିତ ସୁରାଗ୍ରହଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଶେଷେ ନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ।
Verse 12
धनं च धर्मैकफलं यतो वै ज्ञानं सविज्ञानमनुप्रशान्ति । गृहेषु युञ्जन्ति कलेवरस्य मृत्युं न पश्यन्ति दुरन्तवीर्यम् ॥ १२ ॥
ଧନର ଯଥାର୍ଥ ଫଳ ଧର୍ମ ମାତ୍ର; ତାହାର ଆଧାରରେ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଜ୍ଞାନ ପକ୍କ ହୋଇ ପରମସତ୍ୟର ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଓ ଶାନ୍ତି ଦିଏ। କିନ୍ତୁ ଭୌତିକବାଦୀ ଧନକୁ ଘର-ପରିବାରରେ ଲଗାଇ, ଅଜେୟ ମୃତ୍ୟୁ ଶୀଘ୍ର ଏହି ଦୁର୍ବଳ ଦେହକୁ ନଶ୍ଟ କରିବ ବୋଲି ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 13
यद् घ्राणभक्षो विहित: सुराया- स्तथा पशोरालभनं न हिंसा । एवं व्यवाय: प्रजया न रत्या इमं विशुद्धं न विदु: स्वधर्मम् ॥ १३ ॥
ବେଦବିଧି ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞରେ ଅର୍ପିତ ସୁରା ପରେ ପାନ କରିବା ନୁହେଁ, କେବଳ ଘ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ। ଏହିପରି ପଶୁଆଲଭନ ଅନୁମତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାପକ ହିଂସା ନୁହେଁ। ମୈଥୁନ ମଧ୍ୟ ବିବାହରେ ପ୍ରଜା ପାଇଁ, ରତିଭୋଗ ପାଇଁ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଅବୁଦ୍ଧମାନେ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଧର୍ମକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 14
ये त्वनेवंविदोऽसन्त: स्तब्धा: सदभिमानिन: । पशून् द्रुह्यन्ति विश्रब्धा: प्रेत्य खादन्ति ते च तान् ॥ १४ ॥
ଯେ ପାପୀମାନେ ପ୍ରକୃତ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ତଥାପି ନିଜକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧାର୍ମିକ ଭାବି, ଭରସା କରୁଥିବା ନିର୍ଦୋଷ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ନିର୍ଭୟ ହିଂସା କରନ୍ତି—ପରଜନ୍ମରେ ସେହି ପଶୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରିବେ।
Verse 15
द्विषन्त: परकायेषु स्वात्मानं हरिमीश्वरम् । मृतके सानुबन्धेऽस्मिन् बद्धस्नेहा: पतन्त्यध: ॥ १५ ॥
ବଦ୍ଧ ଜୀବମାନେ ନିଜ ଶବସଦୃଶ ଦେହ ଓ ତାହା ସହିତ ଜଡିତ ଆତ୍ମୀୟ-ପରିଜନ ଏବଂ ସାମଗ୍ରୀରେ ଗଭୀର ସ୍ନେହରେ ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି। ଏହି ଗର୍ବିତ ମୂଢ ଅବସ୍ଥାରେ ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଜୀବ ଓ ସର୍ବହୃଦୟସ୍ଥ ପରମେଶ୍ୱର ହରିଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରନ୍ତି; ଏହି ଈର୍ଷ୍ୟାପରାଧରେ କ୍ରମେ ନରକକୁ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 16
ये कैवल्यमसम्प्राप्ता ये चातीताश्च मूढताम् । त्रैवर्गिका ह्यक्षणिका आत्मानं घातयन्ति ते ॥ १६ ॥
ଯେମାନେ କୈବଲ୍ୟ-ଜ୍ଞାନ ପାଇନାହାନ୍ତି, ତଥାପି ଘୋର ମୂଢତାର ଅନ୍ଧକାରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରବେଶ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସାଧାରଣତଃ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ ଏହି ତ୍ରିବର୍ଗୀୟ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ପରମାର୍ଥ ଚିନ୍ତା ପାଇଁ ସମୟ ନଥିବାରୁ ସେମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାର ହନ୍ତା ହୁଅନ୍ତି।
Verse 17
एत आत्महनोऽशान्ता अज्ञाने ज्ञानमानिन: । सीदन्त्यकृतकृत्या वै कालध्वस्तमनोरथा: ॥ १७ ॥
ଏହି ଆତ୍ମହନକମାନେ କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ଅଜ୍ଞାନରେ ଜ୍ଞାନମାନି ହୋଇ ସେମାନେ ଭାବନ୍ତି ଯେ ମାନବ ବୁଦ୍ଧିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବଳ ଭୌତିକ ଜୀବନର ବିସ୍ତାର। ପ୍ରକୃତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅବହେଳା କରି ସେମାନେ ସଦା କ୍ଲେଶ ପାଆନ୍ତି; ବଡ଼ ଆଶା-ସ୍ୱପ୍ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାଳଗତି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ।
Verse 18
हित्वात्ममायारचिता गृहापत्यसुहृत्स्त्रिय: । तमो विशन्त्यनिच्छन्तो वासुदेवपराङ्मुखा: ॥ १८ ॥
ଯେମାନେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ପରାଙ୍ମୁଖ, ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମାୟାଶକ୍ତିରେ ରଚିତ ଘର, ସନ୍ତାନ, ସୁହୃଦ୍ ଓ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କରେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଶେଷେ କାଳବଶତଃ ସେସବୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ, ଅନିଚ୍ଛାରେ ମଧ୍ୟ ଘୋର ଅନ୍ଧକାରମୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
Verse 19
श्री राजोवाच कस्मिन् काले स भगवान् किं वर्ण: कीदृशो नृभि: । नाम्ना वा केन विधिना पूज्यते तदिहोच्यताम् ॥ १९ ॥
ଶ୍ରୀ ରାଜା (ନିମି) ପଚାରିଲେ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ସେ ଭଗବାନ କେଉଁ କାଳରେ, କେଉଁ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଏବଂ କିପରି ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି? ଏବଂ ମାନବ ସମାଜରେ ସେ କେଉଁ ନାମରେ ଓ କେଉଁ ବିଧି-ନିୟମରେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି? ଦୟାକରି ଏଠାରେ କହନ୍ତୁ।
Verse 20
श्रीकरभाजन उवाच कृतं त्रेता द्वापरं च कलिरित्येषु केशव: । नानावर्णाभिधाकारो नानैव विधिनेज्यते ॥ २० ॥
ଶ୍ରୀ କରଭାଜନ କହିଲେ—କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି—ଏହି ଚାରି ଯୁଗରେ କେଶବ ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣ, ନାମ ଓ ରୂପ ଧାରଣ କରି ବିଭିନ୍ନ ବିଧିରେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 21
कृते शुक्लश्चतुर्बाहुर्जटिलो वल्कलाम्बर: । कृष्णाजिनोपवीताक्षान् बिभ्रद् दण्डकमण्डलू ॥ २१ ॥
ସତ୍ୟଯୁଗରେ ଭଗବାନ ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ଣ, ଚତୁର୍ବାହୁ, ଜଟାଧାରୀ ଓ ବଲ୍କଳବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୁଅନ୍ତି। ସେ କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ, ଯଜ୍ଞୋପବୀତ, ଜପମାଳା, ଦଣ୍ଡ ଓ କମଣ୍ଡଳୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 22
मनुष्यास्तु तदा शान्ता निर्वैरा: सुहृद: समा: । यजन्ति तपसा देवं शमेन च दमेन च ॥ २२ ॥
ସେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଶାନ୍ତ, ନିର୍ବୈର, ସମସ୍ତଙ୍କ ସୁହୃଦ ଓ ସମଭାବୀ ଥାଆନ୍ତି। ସେମାନେ ତପ, ଶମ (ମନୋନିଗ୍ରହ) ଓ ଦମ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ) ଦ୍ୱାରା ପରମ ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।
Verse 23
हंस: सुपर्णो वैकुण्ठो धर्मो योगेश्वरोऽमल: । ईश्वर: पुरुषोऽव्यक्त: परमात्मेति गीयते ॥ २३ ॥
ସତ୍ୟଯୁଗରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ହଂସ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ବୈକୁଣ୍ଠ, ଧର୍ମ, ଯୋଗେଶ୍ୱର, ଅମଲ, ଈଶ୍ୱର, ପୁରୁଷ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ପରମାତ୍ମା—ଏହି ନାମରେ ଗାୟନ କରାଯାଏ।
Verse 24
त्रेतायां रक्तवर्णोऽसौ चतुर्बाहुस्त्रिमेखल: । हिरण्यकेशस्त्रय्यात्मा स्रुक्स्रुवाद्युपलक्षण: ॥ २४ ॥
ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଭଗବାନ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ଚତୁର୍ବାହୁ, ସୁବର୍ଣ୍ଣକେଶ ଓ ତିନି ବେଦର ଦୀକ୍ଷାର ପ୍ରତୀକ ତ୍ରିମେଖଳା ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଯଜ୍ଞକର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଉପାସନାର ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ସ୍ରୁକ୍, ସ୍ରୁବା ଆଦି ଯଜ୍ଞୋପକରଣ।
Verse 25
तं तदा मनुजा देवं सर्वदेवमयं हरिम् । यजन्ति विद्यया त्रय्या धर्मिष्ठा ब्रह्मवादिन: ॥ २५ ॥
ତ୍ରେତା-ଯୁଗରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପରମତତ୍ତ୍ୱ ଜିଜ୍ଞାସୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତ୍ରୟୀ ବେଦରେ କହିଥିବା ଯଜ୍ଞବିଧି ଦ୍ୱାରା, ସର୍ବଦେବମୟ ଭଗବାନ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି।
Verse 26
विष्णुर्यज्ञ: पृश्निगर्भ: सर्वदेव उरुक्रम: । वृषाकपिर्जयन्तश्च उरुगाय इतीर्यते ॥ २६ ॥
ତ୍ରେତା-ଯୁଗରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ, ଯଜ୍ଞ, ପୃଶ୍ନିଗର୍ଭ, ସର୍ବଦେବ, ଉରୁକ୍ରମ, ବୃଷାକପି, ଜୟନ୍ତ ଓ ଉରୁଗାୟ—ଏହି ନାମରେ କୀର୍ତ୍ତନ କରାଯାଏ।
Verse 27
द्वापरे भगवाञ्श्याम: पीतवासा निजायुध: । श्रीवत्सादिभिरङ्कैश्च लक्षणैरुपलक्षित: ॥ २७ ॥
ଦ୍ୱାପର-ଯୁଗରେ ଭଗବାନ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ପୀତବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଆଦି ଚିହ୍ନ ଓ ବିଶେଷ ଅଳଙ୍କାର-ଲକ୍ଷଣରେ ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ପରିଚିତ ହୁଏ, ଏବଂ ସେ ନିଜ ଆୟୁଧ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।
Verse 28
तं तदा पुरुषं मर्त्या महाराजोपलक्षणम् । यजन्ति वेदतन्त्राभ्यां परं जिज्ञासवो नृप ॥ २८ ॥
ହେ ନୃପ! ଦ୍ୱାପର-ଯୁଗରେ ପରମପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ତାଙ୍କୁ ମହାରାଜଙ୍କ ପରି ସମ୍ମାନ-ଭାବରେ, ବେଦ ଓ ତନ୍ତ୍ର—ଉଭୟର ବିଧି ଅନୁସାରେ ପୂଜନ କରନ୍ତି।
Verse 29
नमस्ते वासुदेवाय नम: सङ्कर्षणाय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय तुभ्यं भगवते नम: ॥ २९ ॥ नारायणाय ऋषये पुरुषाय महात्मने । विश्वेश्वराय विश्वाय सर्वभूतात्मने नम: ॥ ३० ॥
ହେ ବାସୁଦେବ! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ହେ ସଙ୍କର୍ଷଣ! ନମସ୍କାର; ହେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ! ହେ ଅନିରୁଦ୍ଧ! ହେ ଭଗବାନ! ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ। ହେ ନାରାୟଣ ଋଷି, ହେ ମହାତ୍ମା ପୁରୁଷ, ହେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ହେ ବିଶ୍ୱସ୍ୱରୂପ, ହେ ସର୍ବଭୂତାନ୍ତର୍ୟାମୀ—ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 30
नमस्ते वासुदेवाय नम: सङ्कर्षणाय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय तुभ्यं भगवते नम: ॥ २९ ॥ नारायणाय ऋषये पुरुषाय महात्मने । विश्वेश्वराय विश्वाय सर्वभूतात्मने नम: ॥ ३० ॥
ହେ ପରମେଶ୍ୱର ବାସୁଦେବ! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ରୂପ ସଙ୍କର୍ଷଣ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର। ହେ ଭଗବାନ, ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ। ହେ ନାରାୟଣ ଋଷି, ହେ ମହାପୁରୁଷ, ହେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ହେ ବିଶ୍ୱସ୍ୱରୂପ, ହେ ସର୍ବଭୂତାନ୍ତର୍ୟାମୀ—ଆପଣଙ୍କୁ ନମଃ।
Verse 31
इति द्वापर उर्वीश स्तुवन्ति जगदीश्वरम् । नानातन्त्रविधानेन कलावपि तथा शृणु ॥ ३१ ॥
ହେ ଉର୍ବୀଶ ରାଜନ୍! ଏଭଳି ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ଲୋକେ ଜଗଦୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ। ଏବଂ କଳିଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ତନ୍ତ୍ର-ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ଲୋକେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି—ଏବେ ଏହା ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।
Verse 32
कृष्णवर्णं त्विषाकृष्णं साङ्गोपाङ्गास्त्रपार्षदम् । यज्ञै: सङ्कीर्तनप्रायैर्यजन्ति हि सुमेधस: ॥ ३२ ॥
କଳିଯୁଗରେ ସୁମେଧାବୀ ଲୋକେ ପ୍ରାୟଃ ସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନ-ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ସେହି ଅବତାରଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ଯିଏ ସଦା କୃଷ୍ଣନାମ ଗାନ କରନ୍ତି। ସେ କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ତ୍ୱିଷା ଶ୍ୟାମ ନୁହେଁ; ସେ ସ୍ୱୟଂ କୃଷ୍ଣ। ସେ ଅଙ୍ଗ-ଉପାଙ୍ଗ, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ପାର୍ଷଦ ସହିତ ଅଛନ୍ତି।
Verse 33
ध्येयं सदा परिभवघ्नमभीष्टदोहं तीर्थास्पदं शिवविरिञ्चिनुतं शरण्यम् । भृत्यार्तिहं प्रणतपाल भवाब्धिपोतं वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥ ३३ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ମହାପୁରୁଷ; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣାରବିନ୍ଦକୁ ବନ୍ଦନା କରେ—ସେଗୁଡ଼ିକ ହିଁ ସଦା ଧ୍ୟେୟ। ସେ ଚରଣ ଭୌତିକ ଜୀବନର ଅପମାନ ଓ କ୍ଲେଶକୁ ନାଶ କରେ ଏବଂ ଜୀବର ପରମ ଇଚ୍ଛା—ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରେମଭକ୍ତି—ଦାନ କରେ। ସେଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଆଶ୍ରୟ, ଭକ୍ତିପଥର ସାଧୁମାନଙ୍କ ଆଧାର; ଶିବ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ପରି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନମନ୍ତି। ଆପଣ ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେବକଙ୍କ ଦୁଃଖ ହରନ୍ତି; ଆପଣଙ୍କ ଚରଣ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ସାଗର ପାର କରାଉଥିବା ନୌକା।
Verse 34
त्यक्त्वा सुदुस्त्यजसुरेप्सितराज्यलक्ष्मीं धर्मिष्ठ आर्यवचसा यदगादरण्यम् । मायामृगं दयितयेप्सितमन्वधावद् वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥ ३४ ॥
ହେ ମହାପୁରୁଷ! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣାରବିନ୍ଦକୁ ବନ୍ଦନା କରେ। ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯାହା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର—ସେହି ରାଜ୍ୟଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟକୁ ଆପଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଆର୍ୟ (ବ୍ରାହ୍ମଣ) ବଚନ/ଶାପକୁ ମାନି ଆପଣ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। କରୁଣାବଶତଃ ମାୟାମୃଗ ପଛେ ଧାଉଥିବା ପତିତ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଆପଣ ଅନୁସରଣ କଲେ, ଏବଂ ସହି ସମୟରେ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଅଭିଲଷିତ—ଶ୍ୟାମସୁନ୍ଦର—ଙ୍କୁ ଖୋଜିବାରେ ମଧ୍ୟ ଲଗ୍ନ ରହିଲେ।
Verse 35
एवं युगानुरूपाभ्यां भगवान् युगवर्तिभि: । मनुजैरिज्यते राजन् श्रेयसामीश्वरोहरि: ॥ ३५ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଯୁଗାନୁସାରେ ଭଗବାନ୍ ହରି ବିଭିନ୍ନ ନାମ-ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସେହି ଯୁଗଯୋଗ୍ୟ ନାମ-ରୂପରେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେୟର ଦାତା।
Verse 36
कलिं सभाजयन्त्यार्या गुणज्ञा: सारभागिन: । यत्र सङ्कीर्तनेनैव सर्वस्वार्थोऽभिलभ्यते ॥ ३६ ॥
ଗୁଣଜ୍ଞ ଓ ସାରଗ୍ରାହୀ ଆର୍ଯ୍ୟଜନ କଳିଯୁଗକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି; କାରଣ ଏହି ଯୁଗରେ କେବଳ ସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ସହଜେ ମିଳେ।
Verse 37
न ह्यत: परमो लाभो देहिनां भ्राम्यतामिह । यतो विन्देत परमां शान्तिं नश्यति संसृति: ॥ ३७ ॥
ଏହି ସଂସାରରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଦେହୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ଲାଭ ନାହିଁ—ଭଗବାନଙ୍କ ସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନ; ଏଥିରେ ପରମ ଶାନ୍ତି ମିଳେ ଏବଂ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ସଂସୃତି ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
Verse 38
कृतादिषु प्रजा राजन् कलाविच्छन्ति सम्भवम् । कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणा: । क्वचित् क्वचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिश: ॥ ३८ ॥ ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी । कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ॥ ३९ ॥ ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर । प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवेऽमलाशया: ॥ ४० ॥
ହେ ରାଜନ୍, କୃତାଦି ଯୁଗର ପ୍ରଜା କଳିଯୁଗରେ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି; କାରଣ କଳିରେ ନାରାୟଣ-ପରାୟଣ ଭକ୍ତମାନେ ହେବେ—ସେମାନେ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଥିବେ, କିନ୍ତୁ ଦ୍ରାବିଡ଼ ଦେଶରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଅଧିକ ହେବେ।
Verse 39
कृतादिषु प्रजा राजन् कलाविच्छन्ति सम्भवम् । कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणा: । क्वचित् क्वचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिश: ॥ ३८ ॥ ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी । कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ॥ ३९ ॥ ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर । प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवेऽमलाशया: ॥ ४० ॥
ଯେଉଁଠାରେ ତାମ୍ରପର୍ଣୀ, କୃତମାଳା, ପୟସ୍ୱିନୀ, ମହାପୁଣ୍ୟା କାବେରୀ ଏବଂ ପ୍ରତୀଚୀ ମହାନଦୀ ପ୍ରବାହିତ।
Verse 40
कृतादिषु प्रजा राजन् कलाविच्छन्ति सम्भवम् । कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणा: । क्वचित् क्वचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिश: ॥ ३८ ॥ ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी । कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ॥ ३९ ॥ ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर । प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवेऽमलाशया: ॥ ४० ॥
ହେ ରାଜନ, କୃତଯୁଗ ଆଦି ଯୁଗର ପ୍ରଜାମାନେ କଳିଯୁଗରେ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରନ୍ତି; କାରଣ କଳିରେ ନାରାୟଣପରାୟଣ ଅନେକ ଭକ୍ତ ହେବେ, ବିଶେଷକରି ଦ୍ରାବିଡ଼ ଦେଶରେ। ତାମ୍ରପର୍ଣୀ, କୃତମାଳା, ପୟସ୍ୱିନୀ, ମହାପୁଣ୍ୟ କାବେରୀ ଓ ପ୍ରତୀଚୀ ମହାନଦୀର ପବିତ୍ର ଜଳ ପାନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପ୍ରାୟଃ ବାସୁଦେବଙ୍କ ନିର୍ମଳହୃଦୟ ଭକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 41
देवर्षिभूताप्तनृणां पितृणां न किङ्करो नायमृणी च राजन् । सर्वात्मना य: शरणं शरण्यं गतो मुकुन्दं परिहृत्य कर्तम् ॥ ४१ ॥
ହେ ରାଜନ, ଯେ ଜଣେ ସମସ୍ତ ଭୌତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ସର୍ବଶରଣ୍ୟ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କରିଛି, ସେ ଦେବତା, ମହର୍ଷି, ଜୀବ, ଆପ୍ତ-ସ୍ନେହୀ, ମନୁଷ୍ୟ କିମ୍ବା ପିତୃମାନଙ୍କର ନ ଦାସ ନ ଋଣୀ। କାରଣ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅଂଶ; ତେଣୁ ପ୍ରଭୁସେବାରେ ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ଅଲଗାଭାବେ ସେମାନଙ୍କ ସେବା ଦରକାର ନାହିଁ।
Verse 42
स्वपादमूलं भजत: प्रियस्य त्यक्तान्यभावस्य हरि: परेश: । विकर्म यच्चोत्पतितं कथञ्चिद् धुनोति सर्वं हृदि सन्निविष्ट: ॥ ४२ ॥
ଯେ ଜଣେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ପ୍ରିୟ ଭକ୍ତର ଭଳି ପରମେଶ୍ୱର ହରିଙ୍କ ପଦମୂଳକୁ ଭଜେ, ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ। ଏମିତି ଶରଣାଗତ ଅଜାଣତେ କେବେ ପାପକର୍ମ କରିଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ଭଗବାନ ତୁରନ୍ତ ସେହି ପାପର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ନାଶ କରିଦିଅନ୍ତି।
Verse 43
श्रीनारद उवाच धर्मान् भागवतानित्थं श्रुत्वाथ मिथिलेश्वर: । जायन्तेयान् मुनीन् प्रीत: सोपाध्यायो ह्यपूजयत् ॥ ४३ ॥
ଶ୍ରୀନାରଦ ମୁନି କହିଲେ—ଏଭଳି ଭାଗବତଧର୍ମର ତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣି ମିଥିଲାର ରାଜା ନିମି ପରମ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ଯଜ୍ଞାଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଜୟନ୍ତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କଲେ।
Verse 44
ततोऽन्तर्दधिरे सिद्धा: सर्वलोकस्य पश्यत: । राजा धर्मानुपातिष्ठन्नवाप परमां गतिम् ॥ ४४ ॥
ତାପରେ ସେହି ସିଦ୍ଧ ମୁନିମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସାମ୍ନାରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ରାଜା ନିମି ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଶିଖିଥିବା ଧର୍ମନୀତିକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ଏବଂ ଏଭଳି ପରମ ଗତି—ଭଗବତ୍ପ୍ରାପ୍ତି—ଲାଭ କଲେ।
Verse 45
त्वमप्येतान् महाभाग धर्मान् भागवतान् श्रुतान् । आस्थित: श्रद्धया युक्तो नि:सङ्गो यास्यसे परम् ॥ ४५ ॥
ହେ ମହାଭାଗ ବସୁଦେବ, ତୁମେ ଶୁଣିଥିବା ଭାଗବତ ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଆଶ୍ରୟ କର; ନିଃସଙ୍ଗ ହୋଇ ପରମ ପଦ ପାଇବ।
Verse 46
युवयो: खलु दम्पत्योर्यशसा पूरितं जगत् । पुत्रतामगमद् यद् वां भगवानीश्वरोहरि: ॥ ४६ ॥
ତୁମ ଦମ୍ପତିଙ୍କ ଯଶରେ ସତ୍ୟକୁହିଲେ ଜଗତ ପୂରିଯାଇଛି; କାରଣ ଭଗବାନ୍ ଈଶ୍ୱର ହରି ତୁମର ପୁତ୍ର ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 47
दर्शनालिङ्गनालापै: शयनासनभोजनै: । आत्मा वां पावित: कृष्णे पुत्रस्नेहं प्रकुर्वतो: ॥ ४७ ॥
କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ତୁମେ ଯେ ପୁତ୍ରସ୍ନେହ କରୁଛ—ଦର୍ଶନ, ଆଲିଙ୍ଗନ, କଥାବାର୍ତ୍ତା, ସହ ଶୟନ-ଆସନ ଓ ଭୋଜନ—ଏହି ସ୍ନେହମୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ତୁମ ହୃଦୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପବିତ୍ର ହୋଇଛି; ତୁମେ ସିદ્ધ।
Verse 48
वैरेण यं नृपतय: शिशुपालपौण्ड्र- शाल्वादयो गतिविलासविलोकनाद्यै: । ध्यायन्त आकृतधिय: शयनासनादौ तत्साम्यमापुरनुरक्तधियां पुन: किम् ॥ ४८ ॥
ଶିଶୁପାଳ, ପୌଣ୍ଡ୍ରକ, ଶାଲ୍ୱ ଆଦି ବୈରୀ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୟନ-ଆସନ ଆଦି ସମୟରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଗତି, କ୍ରୀଡା, ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରେମଦୃଷ୍ଟି ଇତ୍ୟାଦିକୁ ଈର୍ଷ୍ୟାରେ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ; ଏଭଳି ସଦା କୃଷ୍ଣରେ ଲୀନ ହୋଇ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଧାମରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ। ତେବେ ଅନୁକୂଳ ପ୍ରେମଭାବରେ ସଦା କୃଷ୍ଣରେ ମନ ଧାରଣ କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ କ’ଣ କହିବା!
Verse 49
मापत्यबुद्धिमकृथा: कृष्णे सर्वात्मनीश्वरे । मायामनुष्यभावेन गूढैश्वर्ये परेऽव्यये ॥ ४९ ॥
କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ଶିଶୁ ଭାବିବେ ନାହିଁ; ସେ ସର୍ବାତ୍ମା, ଅବ୍ୟୟ, ପରମେଶ୍ୱର ଭଗବାନ। ମାୟାଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟଭାବ ଧାରଣ କରି ନିଜ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ୟକୁ ଗୁପ୍ତ ରଖିଛନ୍ତି।
Verse 50
भूभारासुरराजन्यहन्तवे गुप्तये सताम् । अवतीर्णस्य निर्वृत्यै यशो लोके वितन्यते ॥ ५० ॥
ପୃଥିବୀର ଭାର ହୋଇଥିବା ଅସୁରସ୍ୱଭାବ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ନିହତ କରିବାକୁ ଏବଂ ସାଧୁ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଭଗବାନ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ତାଙ୍କ କୃପାରେ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଭକ୍ତ—ଦୁହେଁ ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଯଶ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସାରିତ।
Verse 51
श्रीशुक उवाच एतच्छ्रुत्वा महाभागो वसुदेवोऽतिविस्मित: । देवकी च महाभागा जहतुर्मोहमात्मन: ॥ ५१ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏହା ଶୁଣି ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବସୁଦେବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ। ଏବଂ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ଦେବକୀ ସହିତ ଦୁହେଁ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ମୋହ ଓ ଚିନ୍ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
Verse 52
इतिहासमिमं पुण्यं धारयेद् य: समाहित: । स विधूयेह शमलं ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५२ ॥
ଯେ କେହି ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଇତିହାସକୁ ଧାରଣ ଓ ମନନ କରେ, ସେ ଏହି ଜୀବନରେ ହିଁ ସମସ୍ତ କଳ୍ମଷ ଧୋଇ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ପରବ୍ରହ୍ମ-ସିଦ୍ଧିକୁ ପାଏ।
Frequently Asked Questions
Because the chapter targets karma-kāṇḍa pursued under rajas for pride, lust, and violence—where sacrifice becomes a tool for sense-gratification and demigod-appeasement rather than a purification meant to culminate in Hari-bhakti. The Vedic allowances (marriage, sacrificial meat, ritual wine) are framed as regulated concessions designed to lead to renunciation (nivṛtti) and devotion, not as independent goals.
It presents a yuga-wise progression: Satya-yuga emphasizes meditation and sense-control with the Lord described as white and ascetic; Tretā-yuga emphasizes yajña taught in the three Vedas with the Lord described as red and sacrificially equipped; Dvāpara-yuga emphasizes regulated arcana honoring the Lord as a royal person, integrating Vedic and tantric prescriptions with the Lord described as dark-blue with ornaments and weapons; Kali-yuga emphasizes saṅkīrtana—congregational chanting of Kṛṣṇa’s names—as the most accessible means to perfection.
The verse describes an incarnation who promotes congregational chanting of Kṛṣṇa’s names, is Kṛṣṇa Himself though not blackish in complexion, and is accompanied by associates and confidential companions. In the Gauḍīya Vaiṣṇava reading, this is understood as Śrī Caitanya Mahāprabhu, the yuga-avatāra who inaugurates the saṅkīrtana movement.
It means that when one takes exclusive shelter of Mukunda and serves Him directly, one fulfills the ultimate obligation to all beings because all are parts of the Supreme. Thus separate, independent servicing of demigods, forefathers, or social claims is no longer binding as a debt; devotion to the Lord becomes the integrating fulfillment of duties.