Adhyaya 30
The Disappearance of the Yadu Dynasty and Lord Kṛṣṇa’s Departure
ଉଦ୍ଧବଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପରେ ପରୀକ୍ଷିତ ପଚାରନ୍ତି—ଅତୁଳ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଦର୍ଶନ ଥିବା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କିପରି ନିଜ ପ୍ରାକଟ୍ୟ ଲୀଳା ସମାପ୍ତ କଲେ। ଶୁକଦେବ ଦ୍ୱାରକାରେ ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଭଗବାନ ସୁଦର୍ମା ସଭାରେ ଯାଦବମାନଙ୍କୁ ଡାକି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଦେବ‑ବ୍ରାହ୍ମଣ‑ଗୋପୂଜା ଓ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରଭାସକୁ ଯିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଦୈବ ଓ ଯୋଗମାୟାରେ ଯାଦବମାନେ ମଦମତ୍ତ ହୋଇ କଳହ କରି ପରସ୍ପର ସଂହାର କରନ୍ତି—ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶାପ ବାଁଶବନର ଦାବାନଳ ପରି ନିଜେ ନିଜକୁ ଭସ୍ମ କରେ। ବଳରାମ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହୋଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଅନ୍ତି। କୃଷ୍ଣ ପିପ୍ପଳ ଗଛତଳେ ଚତୁର୍ଭୁଜ ତେଜୋମୟ ରୂପ ପ୍ରକାଶ କରି ବସନ୍ତି। ଜରା ବ୍ୟାଧ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦକୁ ହରିଣ ଭାବି ସାମ୍ବର ମୁଷଳର ଅବଶିଷ୍ଟ ଲୋହାଖଣ୍ଡରୁ ତିଆରି ବାଣରେ ଆଘାତ କରେ; ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ କଲେ ଭଗବାନ ତାକୁ କ୍ଷମା କରି ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ଦାରୁକ ଆସି ଦିବ୍ୟ ରଥ‑ଆୟୁଧ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗମନ ଦେଖି, ପରିବାରକୁ ଜଣାଇବା, ସମୁଦ୍ରପ୍ଲାବନ ପୂର୍ବରୁ ଦ୍ୱାରକା ଛାଡ଼ିବା ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥକୁ ନେବା ଆଦେଶ ପାଏ—ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥାର ପ୍ରସ୍ଥାନବିନ୍ଦୁ।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच ततो महाभागवत उद्धवे निर्गते वनम् । द्वारवत्यां किमकरोद् भगवान् भूतभावन: ॥ १ ॥
ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ କହିଲେ—ମହାଭାଗବତ ଉଦ୍ଧବ ବନକୁ ଯାଇଥିବା ପରେ, ଦ୍ୱାରକାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପାଳକ ଭଗବାନ କ’ଣ କଲେ?
Verse 2
ब्रह्मशापोपसंसृष्टे स्वकुले यादवर्षभ: । प्रेयसीं सर्वनेत्राणां तनुं स कथमत्यजत् ॥ २ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶାପରେ ନିଜ କୁଳ ନଷ୍ଟ ହେବା ପରେ, ଯାଦବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ ସମସ୍ତ ନୟନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ନିଜ ଦେହକୁ କିପରି ତ୍ୟାଗ କଲେ?
Verse 3
प्रत्याक्रष्टुं नयनमबला यत्र लग्नं न शेकु: कर्णाविष्टं न सरति ततो यत् सतामात्मलग्नम् । यच्छ्रीर्वाचां जनयति रतिं किं नु मानं कवीनां दृष्ट्वा जिष्णोर्युधि रथगतं यच्च तत्साम्यमीयु: ॥ ३ ॥
ଯେ ଦିବ୍ୟ ରୂପରେ ନାରୀମାନଙ୍କ ନୟନ ଲଗିଗଲା, ସେମାନେ ତାହା ଫେରାଇ ନେଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ଏବଂ ସେଇ ରୂପ ସାଧୁମାନଙ୍କ କାନରେ ପ୍ରବେଶ କରି ହୃଦୟରେ ଲଗିଗଲେ ପରେ କେବେ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ। ସେଇ ଶ୍ରୀ କବିମାନଙ୍କ ବାଣୀରେ ମଧୁର ରତି ଜଗାଏ—ତେବେ ତାଙ୍କ ମାନ କ’ଣ କହିବା! ଆଉ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ରଥରେ ଅବସ୍ଥିତ ସେଇ ରୂପକୁ ଦେଖି ଅନେକ ଯୋଦ୍ଧା ପ୍ରଭୁସଦୃଶ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ପାଇଲେ।
Verse 4
श्री ऋषिरुवाच दिवि भुव्यन्तरिक्षे च महोत्पातान् समुत्थितान् । दृष्ट्वासीनान् सुधर्मायां कृष्ण: प्राह यदूनिदम् ॥ ४ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଋଷି କହିଲେ—ଆକାଶରେ, ପୃଥିବୀରେ ଓ ଅନ୍ତରିକ୍ଷରେ ଅନେକ ଅଶାନ୍ତିକର ମହୋତ୍ପାତ ଉଠିଥିବା ଦେଖି, ସୁଧର୍ମା ସଭାଗୃହରେ ବସିଥିବା ଯାଦବମାନଙ୍କୁ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏପରି କହିଲେ।
Verse 5
श्रीभगवानुवाच एते घोरा महोत्पाता द्वार्वत्यां यमकेतव: । मुहूर्तमपि न स्थेयमत्र नो यदुपुङ्गवा: ॥ ५ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ଯଦୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଦ୍ୱାରକାରେ ଯମର ପତାକା ପରି ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଦେଖାଦେଇଛି। ଏଠାରେ ମୁହୂର୍ତ୍ତମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 6
स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च शङ्खोद्धारं व्रजन्त्वित: । वयं प्रभासं यास्यामो यत्र प्रत्यक् सरस्वती ॥ ६ ॥
ସ୍ତ୍ରୀ, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଏଠାରୁ ଶଙ୍ଖୋଦ୍ଧାରକୁ ଯାଆନ୍ତୁ। ଆମେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯିବୁ, ଯେଉଁଠାରେ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ପଶ୍ଚିମମୁଖୀ ବହେ।
Verse 7
तत्राभिषिच्य शुचय उपोष्य सुसमाहिता: । देवता: पूजयिष्याम: स्नपनालेपनार्हणै: ॥ ७ ॥
ସେଠାରେ ଆମେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ସ୍ନାନ କରି, ଉପବାସ କରି, ମନକୁ ସମାହିତ କରିବୁ। ପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମୂର୍ତ୍ତିସ୍ନାନ, ଚନ୍ଦନଲେପନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଘ୍ୟ-ଉପହାର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବୁ।
Verse 8
ब्राह्मणांस्तु महाभागान् कृतस्वस्त्ययना वयम् । गोभूहिरण्यवासोभिर्गजाश्वरथवेश्मभि: ॥ ८ ॥
ମହାଭାଗ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହାୟତାରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ସ୍ୱସ୍ତ୍ୟୟନ କରି, ଆମେ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଗୋ, ଭୂମି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ବସ୍ତ୍ର, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ନିବାସସ୍ଥାନ ଦାନ କରି ପୂଜା କରିବୁ।
Verse 9
विधिरेष ह्यरिष्टघ्नो मङ्गलायनमुत्तमम् । देवद्विजगवां पूजा भूतेषु परमो भव: ॥ ९ ॥
ଏହି ବିଧି ନିଶ୍ଚୟ ଆସନ୍ନ ଅନିଷ୍ଟକୁ ନାଶ କରେ ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଆଣେ। ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଗୋମାତାଙ୍କ ପୂଜା ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ପରମ ଭବ—ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମ—ଦାନ କରେ।
Verse 10
इति सर्वे समाकर्ण्य यदुवृद्धा मधुद्विष: । तथेति नौभिरुत्तीर्य प्रभासं प्रययू रथै: ॥ १० ॥
ମଧୁଦ୍ୱିଷ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଯଦୁବଂଶର ବୃଦ୍ଧମାନେ “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି ସମ୍ମତି ଦେଲେ। ପରେ ନୌକାରେ ସମୁଦ୍ର ପାରି ରଥରେ ପ୍ରଭାସ ତୀର୍ଥକୁ ଗଲେ।
Verse 11
तस्मिन् भगवतादिष्टं यदुदेवेन यादवा: । चक्रु: परमया भक्त्या सर्वश्रेयोपबृंहितम् ॥ ११ ॥
ସେଠାରେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀ ଯଦୁଦେବ—ଭଗବାନଙ୍କ ଆଦେଶାନୁସାରେ—ଯାଦବମାନେ ପରମ ଭକ୍ତିରେ ସର୍ବ ଶ୍ରେୟ ବଢ଼ାଇବା ଧାର୍ମିକ କ୍ରିୟା କଲେ।
Verse 12
ततस्तस्मिन् महापानं पपुर्मैरेयकं मधु । दिष्टविभ्रंशितधियो यद्द्रवैर्भ्रश्यते मति: ॥ १२ ॥
ତାପରେ ଦିଷ୍ଟିର ପ୍ରଭାବରେ ଢାକା ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଯାଦବମାନେ ସେଠାରେ ମିଠା ମୈରେୟ ମଦ୍ୟକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ପାନ କଲେ; ଯାହା ମନର ମତିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମତ୍ତ କରେ।
Verse 13
महापानाभिमत्तानां वीराणां दृप्तचेतसाम् । कृष्णमायाविमूढानां सङ्घर्ष: सुमहानभूत् ॥ १३ ॥
ଅତ୍ୟଧିକ ପାନରେ ମତ୍ତ ଓ ଦର୍ପିତ ଚିତ୍ତ ଥିବା ଯଦୁବୀରମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମାୟାରେ ବିମୂଢ଼ ହୋଇ ପରସ୍ପର ଭୟଙ୍କର ସଂଘର୍ଷରେ ପଡ଼ିଲେ।
Verse 14
युयुधु: क्रोधसंरब्धा वेलायामाततायिन: । धनुर्भिरसिभिर्भल्लैर्गदाभिस्तोमरर्ष्टिभि: ॥ १४ ॥
କ୍ରୋଧରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ସେମାନେ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ପରସ୍ପର ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ; ଧନୁ-ବାଣ, ଖଡ଼୍ଗ, ଭଲ୍ଲ, ଗଦା, ତୋମର ଓ ଭାଲା ନେଇ ଏକାପରେ ଏକା ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 15
पतत्पताकै रथकुञ्जरादिभि: खरोष्ट्रगोभिर्महिषैर्नरैरपि । मिथ: समेत्याश्वतरै: सुदुर्मदा न्यहन्शरैर्दद्भिरिव द्विपा वने ॥ १५ ॥
ପତାକା ଶୋଭିତ ରଥ, ହାତୀ, ଗଧ, ଓଟ, ଷଣ୍ଢ, ମଇଁଷି, ଖଚର ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆରୋହଣ କରି ସେହି ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ପରସ୍ପର ସହିତ ମିଳିତ ହେଲେ। ବନରେ ହାତୀମାନେ ଯେପରି ଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରକୁ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ସେହିପରି ସେମାନେ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରହାର କଲେ।
Verse 16
प्रद्युम्नसाम्बौ युधि रूढमत्सराव्- अक्रूरभोजावनिरुद्धसात्यकी । सुभद्रसङ्ग्रामजितौ सुदारुणौ गदौ सुमित्रासुरथौ समीयतु: ॥ १६ ॥
ପାରସ୍ପରିକ ଶତ୍ରୁତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇବାରୁ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ସାମ୍ବ ସହିତ, ଅକ୍ରୂର କୁନ୍ତିଭୋଜ ସହିତ, ଅନିରୁଦ୍ଧ ସାତ୍ୟକି ସହିତ, ସୁଭଦ୍ର ସଂଗ୍ରାମଜିତ୍ ସହିତ, ସୁମିତ୍ର ସୁରଥ ସହିତ ଏବଂ ଦୁଇ ଗଦ ପରସ୍ପର ସହିତ ଭୀଷଣ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 17
अन्ये च ये वै निशठोल्मुकादय: सहस्रजिच्छतजिद्भानुमुख्या: । अन्योन्यमासाद्य मदान्धकारिता जघ्नुर्मुकुन्देन विमोहिता भृशम् ॥ १७ ॥
ନିଶଠ, ଉଲ୍ମୁକ, ସହସ୍ରଜିତ୍, ଶତଜିତ୍ ଏବଂ ଭାନୁ ପ୍ରଭୃତି ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ମଦ୍ୟପାନ ଜନିତ ଉନ୍ମତ୍ତତାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ବିମୋହିତ ହୋଇ ପରସ୍ପରକୁ ସାମ୍ନା କଲେ ଏବଂ ହତ୍ୟା କଲେ।
Verse 18
दाशार्हवृष्ण्यन्धकभोजसात्वता मध्वर्बुदा माथुरशूरसेना: । विसर्जना: कुकुरा: कुन्तयश्च मिथस्तु जघ्नु: सुविसृज्य सौहृदम् ॥ १८ ॥
ନିଜର ସ୍ୱାଭାବିକ ବନ୍ଧୁତାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ବିଭିନ୍ନ ଯଦୁ ବଂଶର ସଦସ୍ୟମାନେ - ଦାଶାର୍ହ, ବୃଷ୍ଣି, ଅନ୍ଧକ, ଭୋଜ, ସାତ୍ୱତ, ମଧୁ, ଅର୍ବୁଦ, ମାଥୁର, ଶୂରସେନ, ବିସର୍ଜନ, କୁକୁର ଏବଂ କୁନ୍ତି - ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପରକୁ ହତ୍ୟା କଲେ।
Verse 19
पुत्रा अयुध्यन् पितृभिर्भ्रातृभिश्च स्वस्रीयदौहित्रपितृव्यमातुलै: । मित्राणि मित्रै: सुहृद: सुहृद्भि- र्ज्ञातींस्त्वहन् ज्ञातय एव मूढा: ॥ १९ ॥
ଏହିପରି ବିମୋହିତ ହୋଇ, ପୁତ୍ରମାନେ ପିତାମାନଙ୍କ ସହିତ, ଭାଇମାନେ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହିତ, ଭଣଜାମାନେ ମାମୁଁମାନଙ୍କ ସହିତ, ନାତିମାନେ ଅଜାମାନଙ୍କ ସହିତ ଏବଂ ପୁତୁରାମାନେ କକାମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ମିତ୍ରମାନେ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ ଏବଂ ଶୁଭଚିନ୍ତକମାନେ ଶୁଭଚିନ୍ତକମାନଙ୍କ ସହିତ ଲଢେଇ କଲେ। ଏହିପରି ଆତ୍ମୀୟସ୍ୱଜନମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ହତ୍ୟା କଲେ।
Verse 20
शरेषु हीयमानेषु भज्यमानेसु धन्वसु । शस्त्रेषु क्षीयमानेषु मुष्टिभिर्जह्रुरेरका: ॥ २० ॥
ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ବାଣ ଶେଷ ହେଲା, ଧନୁଷ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଓ ଅନ୍ୟ ଶସ୍ତ୍ର କ୍ଷୀଣ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ଖାଲି ହାତରେ ଉଚ୍ଚ ଏରକା (କାଁସ) ଡାଣ୍ଡ ଧରିଲେ।
Verse 21
ता वज्रकल्पा ह्यभवन् परिघा मुष्टिना भृता: । जघ्नुर्द्विषस्तै: कृष्णेन वार्यमाणास्तु तं च ते ॥ २१ ॥
ମୁଷ୍ଟିରେ ଧରିବା ସହିତ ସେ ଏରକା ଡାଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ବଜ୍ରସମ କଠିନ ଲୋହା ପରିଘ ହୋଇଗଲା। ସେହି ଅସ୍ତ୍ରରେ ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ପରସ୍ପରକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ; ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ରୋକିବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
Verse 22
प्रत्यनीकं मन्यमाना बलभद्रं च मोहिता: । हन्तुं कृतधियो राजन्नापन्ना आततायिन: ॥ २२ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ମୋହିତ ହୋଇ ସେମାନେ ବଳଭଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ଭାବିଲେ। ହାତରେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି, ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଆତତାୟୀ ପରି ତାଙ୍କ ଦିଗକୁ ଧାଇଲେ।
Verse 23
अथ तावपि सङ्क्रुद्धावुद्यम्य कुरुनन्दन । एरकामुष्टिपरिघौ चरन्तौ जघ्नतुर्युधि ॥ २३ ॥
ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ, ତାପରେ କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ଏରକା ଡାଣ୍ଡକୁ ପରିଘ ଭଳି ଉଠାଇ, ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଚାଲିଚାଲି ସେହି ଗଦାରେ ଘାତ କରି ହତ୍ୟା କରିଲେ।
Verse 24
ब्रह्मशापोपसृष्टानां कृष्णमायावृतात्मनाम् । स्पर्धाक्रोध: क्षयं निन्ये वैणवोऽग्निर्यथा वनम् ॥ २४ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଶାପରେ ପୀଡ଼ିତ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମାୟାରେ ଆବୃତ ଚିତ୍ତ ଥିବା ସେ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କର ସ୍ପର୍ଧାଜନିତ କ୍ରୋଧ ସେମାନଙ୍କୁ କ୍ଷୟକୁ ନେଇଗଲା—ଯେପରି ବାଁଶବନରେ ଉଠିଥିବା ଅଗ୍ନି ସମଗ୍ର ବନକୁ ଦହିଦିଏ।
Verse 25
एवं नष्टेषु सर्वेषु कुलेषु स्वेषु केशव: । अवतारितो भुवो भार इति मेनेऽवशेषित: ॥ २५ ॥
ନିଜ ବଂଶର ସମସ୍ତେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, କେଶବ ମନେ ମନେ ଭାବିଲେ—ଏବେ ପୃଥିବୀର ଭାର ଅବତାରିତ ହୋଇ ହଟିଗଲା; କିଛି ଅବଶେଷ ନାହିଁ।
Verse 26
राम: समुद्रवेलायां योगमास्थाय पौरुषम् । तत्याज लोकं मानुष्यं संयोज्यात्मानमात्मनि ॥ २६ ॥
ତାପରେ ରାମ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ଯୋଗାବସ୍ଥା ଆଶ୍ରୟ କରି ପରମପୁରୁଷରେ ମନ ନିଶ୍ଚଳ କଲେ; ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମାରେ ଲୟ କରି ଏହି ମର୍ତ୍ୟଲୋକ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
Verse 27
रामनिर्याणमालोक्य भगवान् देवकीसुत: । निषसाद धरोपस्थे तुष्णीमासाद्य पिप्पलम् ॥ २७ ॥
ରାମଙ୍କ ନିର୍ୟାଣ ଦେଖି ଦେବକୀସୁତ ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ ସମୀପସ୍ଥ ପିପ୍ପଳ ଗଛତଳେ ଭୂମିରେ ନିରବ ହୋଇ ବସିଲେ।
Verse 28
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
ପ୍ରଭୁ ନିଜ ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଚତୁର୍ଭୁଜ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ଧୂମରହିତ ଅଗ୍ନି ପରି ସେହି କାନ୍ତି ସମସ୍ତ ଦିଗର ଅନ୍ଧକାର ହଟାଉଥିଲା। ତାଙ୍କ ଦେହ ଘନଶ୍ୟାମ ମେଘବର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ଗଳିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ତେଜସ୍ବୀ; ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ସହ ସର୍ବମଙ୍ଗଳମୟ ରୂପ ଶୋଭିତ। କୌଶେୟ ବସ୍ତ୍ରଯୁଗଳ ପରିଧାନ କରି, କମଳମୁଖରେ ସୁନ୍ଦର ସ୍ମିତ, ନୀଳ କୁନ୍ତଳ, ମନୋହର କମଳନୟନ ଓ ଝଲମଲ କରୁଥିବା ମକରାକାର କୁଣ୍ଡଳ ଥିଲା। କଟିସୂତ୍ର, ଯଜ୍ଞୋପବୀତ, କିରୀଟ, କଟକ, ଅଙ୍ଗଦ, ହାର, ନୂପୁର ଓ ରାଜଚିହ୍ନମାନ, ସହିତ କୌସ୍ତୁଭମଣିରେ ସେ ବିରାଜିତ। ବନମାଳାରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ ଅଙ୍ଗକୁ ଘେରି ତାଙ୍କ ନିଜ ଆୟୁଧମାନେ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ; ସେ ଡାହାଣ ଉରୁ ଉପରେ ବାମ ପାଦ—ପଦ୍ମାରୁଣ ତଳ ସହ—ରଖି ଆସୀନ ଥିଲେ।
Verse 29
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
ପ୍ରଭୁ ନିଜ ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଚତୁର୍ଭୁଜ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ଧୂମରହିତ ଅଗ୍ନି ପରି ସେହି କାନ୍ତି ସମସ୍ତ ଦିଗର ଅନ୍ଧକାର ହଟାଉଥିଲା। ତାଙ୍କ ଦେହ ଘନଶ୍ୟାମ ମେଘବର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ଗଳିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ତେଜସ୍ବୀ; ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ସହ ସର୍ବମଙ୍ଗଳମୟ ରୂପ ଶୋଭିତ। କୌଶେୟ ବସ୍ତ୍ରଯୁଗଳ ପରିଧାନ କରି, କମଳମୁଖରେ ସୁନ୍ଦର ସ୍ମିତ, ନୀଳ କୁନ୍ତଳ, ମନୋହର କମଳନୟନ ଓ ଝଲମଲ କରୁଥିବା ମକରାକାର କୁଣ୍ଡଳ ଥିଲା। କଟିସୂତ୍ର, ଯଜ୍ଞୋପବୀତ, କିରୀଟ, କଟକ, ଅଙ୍ଗଦ, ହାର, ନୂପୁର ଓ ରାଜଚିହ୍ନମାନ, ସହିତ କୌସ୍ତୁଭମଣିରେ ସେ ବିରାଜିତ। ବନମାଳାରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ ଅଙ୍ଗକୁ ଘେରି ତାଙ୍କ ନିଜ ଆୟୁଧମାନେ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ; ସେ ଡାହାଣ ଉରୁ ଉପରେ ବାମ ପାଦ—ପଦ୍ମାରୁଣ ତଳ ସହ—ରଖି ଆସୀନ ଥିଲେ।
Verse 30
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
ପ୍ରଭୁ ନିଜ ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଚତୁର୍ଭୁଜ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଧୂମହୀନ ଅଗ୍ନି ପରି ସମସ୍ତ ଦିଗର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କଲେ। ବକ୍ଷସ୍ଥଳେ ଶ୍ରୀବତ୍ସଚିହ୍ନ, ଦେହ ଘନଶ୍ୟାମ ମେଘବର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ କାନ୍ତି ଗଳିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଝଲମଲ; ରେଶମୀ ବସ୍ତ୍ରଯୁଗଳରେ ସୁମଙ୍ଗଳ ଭାବେ ଆବୃତ। କମଳମୁଖରେ ମଧୁର ହାସ, ନୀଳ କେଶର ଶୋଭା, କମଳସମ ଆକର୍ଷକ ନୟନ, ଏବଂ ମକରାକାର କୁଣ୍ଡଳ ଚମକୁଥିଲା। କଟିସୂତ୍ର, ଯଜ୍ଞୋପବୀତ, କିରୀଟ, କଟକ-ଅଙ୍ଗଦ, କୌସ୍ତୁଭମଣି, ହାର, ନୂପୁର ଓ ରାଜଚିହ୍ନରେ ସେ ବିରାଜିତ। ବନମାଳାରେ ପରିତ ଦେହ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ନିଜାୟୁଧରେ ଘେରା ହୋଇ, ଦକ୍ଷିଣ ଉରୁ ଉପରେ କମଳଲାଲ ତଳ ଥିବା ବାମ ପାଦ ରଖି ସେ ଆସୀନ ଥିଲେ।
Verse 31
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
ପ୍ରଭୁ ନିଜ ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଚତୁର୍ଭୁଜ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଧୂମହୀନ ଅଗ୍ନି ପରି ସମସ୍ତ ଦିଗର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କଲେ। ବକ୍ଷସ୍ଥଳେ ଶ୍ରୀବତ୍ସଚିହ୍ନ; ଦେହ ଘନଶ୍ୟାମ ମେଘବର୍ଣ୍ଣ, କାନ୍ତି ଗଳିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଝଲମଲ; ରେଶମୀ ବସ୍ତ୍ରଯୁଗଳରେ ସୁମଙ୍ଗଳ ଭାବେ ଆବୃତ। କମଳମୁଖରେ ମଧୁର ହାସ, ନୀଳ କେଶର ଶୋଭା, କମଳସମ ଆକର୍ଷକ ନୟନ, ଏବଂ ମକରାକାର କୁଣ୍ଡଳ ଚମକୁଥିଲା। କଟିସୂତ୍ର, ଯଜ୍ଞୋପବୀତ, କିରୀଟ, କଟକ-ଅଙ୍ଗଦ, କୌସ୍ତୁଭମଣି, ହାର, ନୂପୁର ଓ ରାଜଚିହ୍ନରେ ସେ ବିରାଜିତ। ବନମାଳାରେ ପରିତ ଦେହ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ନିଜାୟୁଧରେ ଘେରା ହୋଇ, ଦକ୍ଷିଣ ଉରୁ ଉପରେ କମଳଲାଲ ତଳ ଥିବା ବାମ ପାଦ ରଖି ସେ ଆସୀନ ଥିଲେ।
Verse 32
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
ପ୍ରଭୁ ନିଜ ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଚତୁର୍ଭୁଜ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଧୂମହୀନ ଅଗ୍ନି ପରି ସମସ୍ତ ଦିଗର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କଲେ। ବକ୍ଷସ୍ଥଳେ ଶ୍ରୀବତ୍ସଚିହ୍ନ; ଦେହ ଘନଶ୍ୟାମ ମେଘବର୍ଣ୍ଣ, କାନ୍ତି ଗଳିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଝଲମଲ; ରେଶମୀ ବସ୍ତ୍ରଯୁଗଳରେ ସୁମଙ୍ଗଳ ଭାବେ ଆବୃତ। କମଳମୁଖରେ ମଧୁର ହାସ, ନୀଳ କେଶର ଶୋଭା, କମଳସମ ଆକର୍ଷକ ନୟନ, ଏବଂ ମକରାକାର କୁଣ୍ଡଳ ଚମକୁଥିଲା। କଟିସୂତ୍ର, ଯଜ୍ଞୋପବୀତ, କିରୀଟ, କଟକ-ଅଙ୍ଗଦ, କୌସ୍ତୁଭମଣି, ହାର, ନୂପୁର ଓ ରାଜଚିହ୍ନରେ ସେ ବିରାଜିତ। ବନମାଳାରେ ପରିତ ଦେହ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ନିଜାୟୁଧରେ ଘେରା ହୋଇ, ଦକ୍ଷିଣ ଉରୁ ଉପରେ କମଳଲାଲ ତଳ ଥିବା ବାମ ପାଦ ରଖି ସେ ଆସୀନ ଥିଲେ।
Verse 33
मुषलावशेषाय:खण्डकृतेषुर्लुब्धको जरा । मृगास्याकारं तच्चरणं विव्याध मृगशङ्कया ॥ ३३ ॥
ସେଇ ସମୟରେ ଜରା ନାମକ ଶିକାରୀ ସେଠାକୁ ଆସି, ମୃଗଭ୍ରମରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦକୁ ହରିଣର ମୁହଁ ଭାବିଲା। ଶିକାର ମିଳିଲା ବୋଲି ଭାବି, ସାମ୍ବର ମୁଷଳର ଅବଶିଷ୍ଟ ଲୋହା ଖଣ୍ଡରୁ ତିଆରି ତାଙ୍କ ବାଣରେ ସେ ପାଦକୁ ବିଦ୍ଧ କଲା।
Verse 34
चतुर्भुजं तं पुरुषं दृष्ट्वा स कृतकिल्बिष: । भीत: पपात शिरसा पादयोरसुरद्विष: ॥ ३४ ॥
ସେଇ ଚତୁର୍ଭୁଜ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖି, ନିଜ ଅପରାଧରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଶିକାରୀ ଅସୁରଦ୍ୱିଷ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦଯୁଗଳରେ ମୁଣ୍ଡ ରଖି ପଡ଼ିଗଲା।
Verse 35
अजानता कृतमिदं पापेन मधुसूदन । क्षन्तुमर्हसि पापस्य उत्तम:श्लोक मेऽनघ ॥ ३५ ॥
ଜରା କହିଲା: ହେ ମଧୁସୂଦନ, ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ ମୁଁ ଏହି ପାପ କରିଛି। ହେ ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ, ହେ ନିଷ୍ପାପ ପ୍ରଭୁ, ଦୟାକରି ଏହି ପାପୀକୁ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।
Verse 36
यस्यानुस्मरणं नृणामज्ञानध्वान्तनाशनम् । वदन्ति तस्य ते विष्णो मयासाधु कृतं प्रभो ॥ ३६ ॥
ହେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ କୁହନ୍ତି ଯେ ଆପଣଙ୍କ ନିରନ୍ତର ସ୍ମରଣ ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରକୁ ନାଶ କରେ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଅପରାଧ କରିଛି!
Verse 37
तन्माशु जहि वैकुण्ठ पाप्मानं मृगलुब्धकम् । यथा पुनरहं त्वेवं न कुर्यां सदतिक्रमम् ॥ ३७ ॥
ତେଣୁ, ହେ ବୈକୁଣ୍ଠନାଥ, ଏହି ପାପୀ ଶିକାରୀକୁ ଏବେ ହିଁ ବଧ କରନ୍ତୁ, ଯାହାଫଳରେ ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ସାଧୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଏପରି ଅପରାଧ ନ କରେ।
Verse 38
यस्यात्मयोगरचितं न विदुर्विरिञ्चो रुद्रादयोऽस्य तनया: पतयो गिरां ये । त्वन्मायया पिहितदृष्टय एतदञ्ज: किं तस्य ते वयमसद्गतयो गृणीम: ॥ ३८ ॥
ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଯୋଗମାୟାକୁ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ଆମ୍ଭମାନଙ୍କ ପରି ନୀଚ ଗତିର ଲୋକ ଆପଣଙ୍କ ବିଷୟରେ କଣ କହିପାରିବେ?
Verse 39
श्रीभगवानुवाच मा भैर्जरे त्वमुत्तिष्ठ काम एष कृतो हि मे । याहि त्वं मदनुज्ञात: स्वर्गं सुकृतिनां पदम् ॥ ३९ ॥
ଶ୍ରୀ ଭଗବାନ କହିଲେ: ହେ ଜରା, ଭୟ କର ନାହିଁ। ଉଠ। ଏସବୁ ମୋର ଇଚ୍ଛାରେ ହିଁ ହୋଇଛି। ମୋର ଆଜ୍ଞାରେ ତୁମେ ଏବେ ପୁଣ୍ୟଲୋକକୁ ଯାଅ।
Verse 40
इत्यादिष्टो भगवता कृष्णेनेच्छाशरीरिणा । त्रि: परिक्रम्य तं नत्वा विमानेन दिवं ययौ ॥ ४० ॥
ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଦିବ୍ୟ ଶରୀର ଧାରଣ କରୁଥିବା ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଇ ସେ ବ୍ୟାଧ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ତିନିଥର ପରିକ୍ରମା କରି ପ୍ରଣାମ କଲା; ପରେ ତାକୁ ନେବାକୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିବା ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଚଢ଼ି ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲା।
Verse 41
दारुक: कृष्णपदवीमन्विच्छन्नधिगम्य ताम् । वायुं तुलसिकामोदमाघ्रायाभिमुखं ययौ ॥ ४१ ॥
ସେତେବେଳେ ଦାରୁକ ନିଜ ସ୍ୱାମୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଦବୀ ଖୋଜୁଥିଲା। ସେ ନିକଟକୁ ଆସିବା ସହିତ ବାୟୁରେ ତୁଳସୀର ସୁଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କରି ସେଇ ଦିଗକୁ ଗଲା।
Verse 42
तं तत्र तिग्मद्युभिरायुधैर्वृतं ह्यश्वत्थमूले कृतकेतनं पतिम् । स्नेहप्लुतात्मा निपपात पादयो रथादवप्लुत्य सबाष्पलोचन: ॥ ४२ ॥
ସେଠାରେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛର ମୂଳେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା, ଦୀପ୍ତିମାନ ଆୟୁଧମାନେ ଘେରିଥିବା ନିଜ ପତି ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଦାରୁକର ହୃଦୟ ସ୍ନେହରେ ପ୍ଲାବିତ ହେଲା। ସେ ରଥରୁ ଲାଫି ନମି, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦରେ ପଡ଼ିଗଲା।
Verse 43
अपश्यतस्त्वच्चरणाम्बुजं प्रभो दृष्टि: प्रणष्टा तमसि प्रविष्टा । दिशो न जाने न लभे च शान्तिं यथा निशायामुडुपे प्रणष्टे ॥ ४३ ॥
ଦାରୁକ କହିଲା: ହେ ପ୍ରଭୋ! ଆପଣଙ୍କ ଚରଣାମ୍ବୁଜ ଦର୍ଶନ ନ ହେବାରୁ ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ନଷ୍ଟ ହୋଇ ମୁଁ ଅନ୍ଧକାରରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି। ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ରାତିରେ ପଥ ମିଳେନାହିଁ, ସେପରି ମୁଁ ଦିଗ ଜାଣେନି ଓ ଶାନ୍ତି ମଧ୍ୟ ପାଉନି।
Verse 44
इति ब्रुवति सूते वै रथो गरुडलाञ्छन: । खमुत्पपात राजेन्द्र साश्वध्वज उदीक्षत: ॥ ४४ ॥
ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ସାରଥି ଏଭଳି କହୁଥିବା ସମୟରେ, ତାହାର ଚକ୍ଷୁ ସାମ୍ନାରେ ଗରୁଡଚିହ୍ନିତ ଧ୍ୱଜ ସହ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଧ୍ୱଜ ସହିତ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ରଥ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଯାଇଲା।
Verse 45
तमन्वगच्छन् दिव्यानि विष्णुप्रहरणानि च । तेनातिविस्मितात्मानं सूतमाह जनार्दन: ॥ ४५ ॥
ତେବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରମାନେ ଉଠି ରଥକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ଏହା ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ସୂତଙ୍କୁ ଜନାର୍ଦନ କହିଲେ।
Verse 46
गच्छ द्वारवतीं सूत ज्ञातीनां निधनं मिथ: । सङ्कर्षणस्य निर्याणं बन्धुभ्यो ब्रूहि मद्दशाम् ॥ ४६ ॥
ହେ ସୂତ, ଦ୍ୱାରକାକୁ ଯାଇ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କର ପରସ୍ପର ନିଧନର ସମ୍ବାଦ ଦିଅ। ଶ୍ରୀସଙ୍କର୍ଷଣଙ୍କ ନିର୍ୟାଣ ଓ ମୋର ବର୍ତ୍ତମାନ ଦଶା ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ କୁହ।
Verse 47
द्वारकायां च न स्थेयं भवद्भिश्च स्वबन्धुभि: । मया त्यक्तां यदुपुरीं समुद्र: प्लावयिष्यति ॥ ४७ ॥
ତୁମେ ଓ ତୁମ ସ୍ୱବନ୍ଧୁମାନେ ଦ୍ୱାରକାରେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମୁଁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଯଦୁପୁରୀକୁ ସମୁଦ୍ର ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ଲାବିତ କରିବ।
Verse 48
स्वं स्वं परिग्रहं सर्वे आदाय पितरौ च न: । अर्जुनेनाविता: सर्व इन्द्रप्रस्थं गमिष्यथ ॥ ४८ ॥
ତୁମେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ପରିବାରକୁ ଓ ଆମ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସହ ନେଇ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥକୁ ଯିବ।
Verse 49
त्वं तु मद्धर्ममास्थाय ज्ञाननिष्ठ उपेक्षक: । मन्मायारचितामेतां विज्ञायोपशमं व्रज ॥ ४९ ॥
କିନ୍ତୁ ତୁମେ, ଦାରୁକ, ମୋ ଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିରେ ଦୃଢ଼ ରୁହ; ଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠ ହୋଇ ବିଷୟରୁ ଉଦାସୀନ ରୁହ। ଏହି ଲୀଳାକୁ ମୋ ମାୟାଶକ୍ତିର ରଚନା ଜାଣି ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅ।
Verse 50
इत्युक्तस्तं परिक्रम्य नमस्कृत्य पुन: पुन: । तत्पादौ शीर्ष्ण्युपाधाय दुर्मना: प्रययौ पुरीम् ॥ ५० ॥
ଏପରି ଆଦେଶ ପାଇ ଦାରୁକ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ କଲା। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ କମଳଚରଣ ମସ୍ତକରେ ଧରି ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ନଗରକୁ ଫେରିଗଲା।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa frames the move as a response to death-like omens over Dvārakā and prescribes tīrtha-bathing, fasting, meditation, and worship of devas and brāhmaṇas as prāyaścitta. On the theological level, Prabhāsa becomes the stage where the brāhmaṇa-śāpa and the Lord’s yogamāyā converge to conclude the Yadu line and remove the earth’s burden—an instance of nirodha operating within history.
The chapter portrays a providential transformation: when weapons were exhausted, the warriors grabbed cane stalks that became thunderbolt-hard iron rods. This links back to the curse narrative associated with Sāmba’s iron fragment, indicating that the dynasty’s end unfolds through a divinely sanctioned chain of causes—human intoxication and hostility serving as instruments of daiva and yogamāyā.
No in the Bhagavata’s theological framing. Jarā’s arrow strikes the Lord’s foot, but Kṛṣṇa is described as assuming and withdrawing His transcendental body by His own will. The incident functions as a līlā-device completing the curse’s residual iron-fragment thread, while the Lord’s absolution and Jarā’s ascent emphasize Kṛṣṇa’s sovereignty and compassion rather than mortality.
Kṛṣṇa states the act occurred by His own desire and removes Jarā’s fear. The episode teaches that the Lord’s līlā can transform even an apparent offense into purification when accompanied by repentance and surrender. It also safeguards the doctrine that Bhagavān is not subject to karma; instead, His will (icchā) governs the conclusion of His manifest pastimes.
Balarāma’s meditative withdrawal signals the deliberate, orderly closure of the divine mission. It underscores nirodha as conscious retraction rather than defeat and prepares the narrative for Kṛṣṇa’s solitary seated posture, His revealed four-armed form, and the final instructions to Dāruka—ensuring the transition of devotees and the relocation of the Lord’s family under Arjuna.
Kṛṣṇa predicts that once He abandons Dvārakā it will be inundated by the ocean, and He directs the survivors—along with His parents—to relocate under Arjuna’s protection. This instruction links the chapter to the broader Mahābhārata-era polity, ensures poṣaṇa (protection) for devotees, and sets the next narrative step: reporting the catastrophe and managing the aftermath of the Lord’s disappearance.