Adhyaya 17
Varṇāśrama-dharma as a Path to Bhakti (Yuga-dharma Origins, Universal Virtues, Brahmacarya and Gṛhastha Duties)
ଉଦ୍ଧବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ବର୍ଣାଶ୍ରମ ନିୟମ ପାଳନକାରୀ ଓ ସାଧାରଣ ଲୋକ, ଉଭୟେ ନିଜ-ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କିପରି ପ୍ରେମଭକ୍ତି ପାଇପାରିବେ, ବିଶେଷକରି କାଳକ୍ରମେ ପ୍ରାଚୀନ ଧର୍ମ ଅବକ୍ଷୟ ହେଉଥିବାବେଳେ। ସେ ହଂସରୂପେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦିଆ ପୂର୍ବ ଉପଦେଶ ସ୍ମରଣ କରି, କୃଷ୍ଣ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପରେ ହରାଇଯାଇଥିବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ କିଏ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରିବ—ବୋଲି ଶୋକ କରନ୍ତି। ଶୁକଦେବ କହନ୍ତି—ଭଗବାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବଦ୍ଧଜୀବଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ କହିବେ। କୃଷ୍ଣ ଯୁଗାନୁସାରେ ଧର୍ମର ବିକାଶ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ସତ୍ୟଯୁଗରେ ଏକମାତ୍ର ‘ହଂସ’ ଆଶ୍ରମ, ବେଦ ଓଁକାରରୂପ, ହଂସସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଉପାସନା; ତ୍ରେତାରେ ବେଦ ତିନି ଭାଗରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରଧାନ ହୁଏ। ପରେ ବିଶ୍ୱରୂପରୁ ଚାରି ବର୍ଣ ଓ ଚାରି ଆଶ୍ରମର ଉତ୍ପତ୍ତି, ସ୍ୱାଭାବିକ ଗୁଣ, ଏବଂ ଅହିଂସା-ସତ୍ୟ ପରି ସାର୍ବଜନୀନ ଧର୍ମ କୁହାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଙ୍କ ଗୁରୁସେବା, ଶୁଚିତା, ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗରୁ ସାବଧାନତା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୈନିକ ନିୟମ ଦିଆଯାଏ। ତାପରେ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମରେ ପଞ୍ଚମହାଯଜ୍ଞ, ସତ୍ୟ ଉପାର୍ଜନ, ଅନାସକ୍ତି ଓ ମମତାର ଭୟ ଦେଖାଇ, ଭକ୍ତି ପକ୍କା ହେଲେ ଆଶ୍ରମପଥରେ ବୈରାଗ୍ୟକୁ ଅଗ୍ରସର ହେବାର ଭୂମିକା ତିଆରି କରାଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच यस्त्वयाभिहित: पूर्वं धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षण: । वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदामपि ॥ १ ॥ यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर्नृणां भवेत् । स्वधर्मेणारविन्दाक्ष तन् ममाख्यातुमर्हसि ॥ २ ॥
ଶ୍ରୀ ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ! ପୂର୍ବେ ଆପଣ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମାଚାର ପାଳନକାରୀ ଓ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭକ୍ତିଲକ୍ଷଣ ଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ। ହେ ପଦ୍ମନୟନ! ଏବେ ସ୍ୱଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ସମସ୍ତେ କିପରି ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରେମମୟ ସେବା-ଭକ୍ତି ପାଇବେ, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।
Verse 2
श्रीउद्धव उवाच यस्त्वयाभिहित: पूर्वं धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षण: । वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदामपि ॥ १ ॥ यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर्नृणां भवेत् । स्वधर्मेणारविन्दाक्ष तन् ममाख्यातुमर्हसि ॥ २ ॥
ଶ୍ରୀ ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ! ପୂର୍ବେ ଆପଣ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମାଚାର ପାଳନକାରୀ ଓ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭକ୍ତିଲକ୍ଷଣ ଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ। ହେ ପଦ୍ମନୟନ! ଏବେ ସ୍ୱଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ସମସ୍ତେ କିପରି ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରେମମୟ ସେବା-ଭକ୍ତି ପାଇବେ, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।
Verse 3
पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो । यत्तेन हंसरूपेण ब्रह्मणेऽभ्यात्थ माधव ॥ ३ ॥ स इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन । न प्रायो भविता मर्त्यलोके प्रागनुशासित: ॥ ४ ॥
ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ—ହେ ମହାବାହୁ ପ୍ରଭୁ! ହେ ମାଧବ, ପୂର୍ବେ ଆପଣ ହଂସରୂପେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସାଧକଙ୍କୁ ପରମ ସୁଖ ଦେଇଥିବା ସେଇ ପରମ ଧର୍ମ ଉପଦେଶ କରିଥିଲେ। ହେ ଶତ୍ରୁଦମନ! ଏବେ ବହୁତ କାଳ ବିତିଗଲା; ତେଣୁ ପୂର୍ବ ଉପଦେଶିତ ସେ ଧର୍ମ ମର୍ତ୍ୟଲୋକରେ ପ୍ରାୟ ଲୁପ୍ତ ହେବ।
Verse 4
पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो । यत्तेन हंसरूपेण ब्रह्मणेऽभ्यात्थ माधव ॥ ३ ॥ स इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन । न प्रायो भविता मर्त्यलोके प्रागनुशासित: ॥ ४ ॥
ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ—ହେ ମହାବାହୁ ପ୍ରଭୁ! ହେ ମାଧବ, ପୂର୍ବେ ଆପଣ ହଂସରୂପେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସାଧକଙ୍କୁ ପରମ ସୁଖ ଦେଇଥିବା ସେଇ ପରମ ଧର୍ମ ଉପଦେଶ କରିଥିଲେ। ହେ ଶତ୍ରୁଦମନ! ଏବେ ବହୁତ କାଳ ବିତିଗଲା; ତେଣୁ ପୂର୍ବ ଉପଦେଶିତ ସେ ଧର୍ମ ମର୍ତ୍ୟଲୋକରେ ପ୍ରାୟ ଲୁପ୍ତ ହେବ।
Verse 5
वक्ता कर्ताविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि । सभायामपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधरा: कला: ॥ ५ ॥ कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन । त्यक्ते महीतले देव विनष्टं क: प्रवक्ष्यति ॥ ६ ॥
ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ—ହେ ଅଚ୍ୟୁତ! ପୃଥିବୀରେ ଧର୍ମର ବକ୍ତା, କର୍ତ୍ତା ଓ ରକ୍ଷକ ଆପଣ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଭାରେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ବେଦମାନେ ମୂର୍ତ୍ତିଧର କଳାରୂପେ ବିରାଜିତ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହିଁ। ହେ ମଧୁସୂଦନ! ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ ଓ ପ୍ରବକ୍ତା ଆପଣ ନିଜେ; ଦେବ, ଆପଣ ପୃଥିବୀ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଏହି ଲୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ ପୁଣି କିଏ କହିବ?
Verse 6
वक्ता कर्ताविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि । सभायामपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधरा: कला: ॥ ५ ॥ कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन । त्यक्ते महीतले देव विनष्टं क: प्रवक्ष्यति ॥ ६ ॥
ହେ ଅଚ୍ୟୁତ! ଧର୍ମର ବକ୍ତା, କର୍ତ୍ତା ଓ ରକ୍ଷକ ତୁମ ବ୍ୟତୀତ ପୃଥିବୀରେ କେହି ନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଭାରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେଉଁଠାରେ ମୂର୍ତ୍ତିଧାରୀ ବେଦକଳାମାନେ ବିରାଜନ୍ତି। ହେ ମଧୁସୂଦନ! ତୁମେ ସୃଷ୍ଟା, ପାଳକ ଓ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରବକ୍ତା; ତୁମେ ପୃଥିବୀ ଛାଡ଼ିଲେ ଏହି ଲୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନକୁ ପୁନଃ କିଏ କହିବ?
Verse 7
तत्त्वं न: सर्वधर्मज्ञ धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षण: । यथा यस्य विधीयेत तथा वर्णय मे प्रभो ॥ ७ ॥
ହେ ପ୍ରଭୋ, ଆପଣ ସର୍ବଧର୍ମଜ୍ଞ; ଆମର ସତ୍ୟ ଧର୍ମ ହେଉଛି ଆପଣଙ୍କ ଭକ୍ତି-ସେବାର ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ। କୃପାକରି କହନ୍ତୁ—କେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ପଥ ଆଚରଣ କରିପାରିବେ ଏବଂ ସେ ସେବା କିପରି କରିବା ଉଚିତ?
Verse 8
श्रीशुक उवाच इत्थं स्वभृत्यमुख्येन पृष्ट: स भगवान् हरि: । प्रीत: क्षेमाय मर्त्यानां धर्मानाह सनातनान् ॥ ८ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ଏଭଳି ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଦ୍ଧବ ପଚାରିବାରୁ, ଭଗବାନ୍ ହରି (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ) ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ମର୍ତ୍ୟଜୀବମାନଙ୍କ କ୍ଷେମ ପାଇଁ ସନାତନ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ କଲେ।
Verse 9
श्रीभगवानुवाच धर्म्य एष तव प्रश्नो नै:श्रेयसकरो नृणाम् । वर्णाश्रमाचारवतां तमुद्धव निबोध मे ॥ ९ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ହେ ଉଦ୍ଧବ, ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନ ଧର୍ମ୍ୟ ଅଟେ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ଶ୍ରେୟ—ନୈଃଶ୍ରେୟସ—ଦାୟକ; ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ, ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମାଚାର ପାଳନକାରୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ। ଏବେ ମୋ ପାଖରୁ ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଶିଖ।
Verse 10
आदौ कृतयुगे वर्णो नृणां हंस इति स्मृत: । कृतकृत्या: प्रजा जात्या तस्मात् कृतयुगं विदु: ॥ १० ॥
ଆଦି କୃତଯୁଗ (ସତ୍ୟଯୁଗ)ରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା—‘ହଂସ’। ସେ ଯୁଗରେ ପ୍ରଜା ଜନ୍ମତଃ କୃତକୃତ୍ୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ଭଗବାନଙ୍କ ନିର୍ମଳ ଭକ୍ତ ଥିଲେ; ତେଣୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହାକୁ ‘କୃତଯୁଗ’ କହନ୍ତି—ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
Verse 11
वेद: प्रणव एवाग्रे धर्मोऽहं वृषरूपधृक् । उपासते तपोनिष्ठा हंसं मां मुक्तकिल्बिषा: ॥ ११ ॥
ସତ୍ୟଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ଅଖଣ୍ଡ ବେଦ ‘ଓଁ’ ପ୍ରଣବରୂପେ ମାତ୍ର ପ୍ରକାଶିତ ଥିଲା, ଏବଂ ମନର ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତିର ଏକମାତ୍ର ବିଷୟ ମୁଁ ଥିଲି। ମୁଁ ଧର୍ମରୂପ ଚତୁଷ୍ପାଦ ବୃଷଭ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହେଲି; ତପୋନିଷ୍ଠ, ପାପମୁକ୍ତ ଲୋକେ ମୋତେ ‘ହଂସ’ ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ଉପାସନା କଲେ।
Verse 12
त्रेतामुखे महाभाग प्राणान्मे हृदयात्त्रयी । विद्या प्रादुरभूत्तस्या अहमासं त्रिवृन्मख: ॥ १२ ॥
ହେ ମହାଭାଗ! ତ୍ରେତାଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରାଣବାୟୁର ଅଧିଷ୍ଠାନ ମୋ ହୃଦୟରୁ ତ୍ରୟୀ ବିଦ୍ୟା ତିନି ଭାଗରେ—ଋକ୍, ସାମ ଓ ଯଜୁଃ—ପ୍ରକଟ ହେଲା। ସେହି ବିଦ୍ୟାରୁ ମୁଁ ତ୍ରିବିଧ ଯଜ୍ଞରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲି।
Verse 13
विप्रक्षत्रियविट्शूद्रा मुखबाहूरुपादजा: । वैराजात् पुरुषाज्जाता य आत्माचारलक्षणा: ॥ १३ ॥
ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଭଗବାନଙ୍କ ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷରୂପରୁ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁଖରୁ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ବାହୁରୁ, ବୈଶ୍ୟ ଊରୁରୁ ଏବଂ ଶୂଦ୍ର ପାଦରୁ ଜନ୍ମିଲେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଣ୍ଣ ନିଜ ନିଜ ଆଚାର ଓ କର୍ମଲକ୍ଷଣରେ ପରିଚିତ ହେଲା।
Verse 14
गृहाश्रमो जघनतो ब्रह्मचर्यं हृदो मम । वक्ष:स्थलाद्वनेवास: संन्यास: शिरसि स्थित: ॥ १४ ॥
ମୋ ବିରାଟ୍ ରୂପର କଟିଭାଗରୁ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମ ପ୍ରକଟ ହେଲା, ଏବଂ ହୃଦୟରୁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ। ବକ୍ଷସ୍ଥଳରୁ ବାନପ୍ରସ୍ଥ (ବନବାସ) ପ୍ରକଟ ହେଲା, ଏବଂ ସନ୍ନ୍ୟାସ ମୋ ବିରାଟ୍ ରୂପର ଶିରରେ ସ୍ଥିତ ହେଲା।
Verse 15
वर्णानामाश्रमाणां च जन्मभूम्यनुसारिणी: । आसन् प्रकृतयो नृणां नीचैर्नीचोत्तमोत्तमा: ॥ १५ ॥
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ବିଭେଦ ଜନ୍ମସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ପ୍ରକଟ ହେଉଥିବା ନୀଚ ଓ ଉତ୍ତମ ପ୍ରକୃତି ଅନୁଯାୟୀ ଥିଲା—କେହି ନୀଚ, କେହି ନୀଚୋତ୍ତମ, କେହି ଉତ୍ତମ, ଆଉ କେହି ଉତ୍ତମୋତ୍ତମ ସ୍ୱଭାବର।
Verse 16
शमो दमस्तप: शौचं सन्तोष: क्षान्तिरार्जवम् । मद्भक्तिश्च दया सत्यं ब्रह्मप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १६ ॥
ଶମ, ଦମ, ତପ, ଶୌଚ, ସନ୍ତୋଷ, କ୍ଷମା, ସରଳତା, ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି, ଦୟା ଓ ସତ୍ୟ—ଏହିମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସ୍ୱାଭାବିକ ଗୁଣ।
Verse 17
तेजो बलं धृति: शौर्यं तितिक्षौदार्यमुद्यम: । स्थैर्यं ब्रह्मण्यमैश्वर्यं क्षत्रप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १७ ॥
ତେଜ, ବଳ, ଧୃତି, ଶୌର୍ୟ, ସହନଶୀଳତା, ଔଦାର୍ୟ, ମହା ପ୍ରୟାସ, ସ୍ଥିରତା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଓ ନେତୃତ୍ୱ—ଏହିମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ସ୍ୱାଭାବିକ ଗୁଣ।
Verse 18
आस्तिक्यं दाननिष्ठा च अदम्भो ब्रह्मसेवनम् । अतुष्टिरर्थोपचयैर्वैश्यप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १८ ॥
ବୈଦିକ ଧର୍ମରେ ଆସ୍ଥା, ଦାନରେ ନିଷ୍ଠା, ଅଦମ୍ଭ, ବ୍ରାହ୍ମଣସେବା, ଏବଂ ଧନସଞ୍ଚୟ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ନିରନ୍ତର ଆକାଂକ୍ଷା—ଏହିମାନେ ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ସ୍ୱାଭାବିକ ଗୁଣ।
Verse 19
शुश्रूषणं द्विजगवां देवानां चाप्यमायया । तत्र लब्धेन सन्तोष: शूद्रप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १९ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗାଈ, ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟ ପୂଜ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିଷ୍କପଟ ସେବା, ଏବଂ ସେହି ସେବାରୁ ଯାହା ମିଳେ ତାହାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୋଷ—ଏହିମାନେ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ସ୍ୱାଭାବିକ ଗୁଣ।
Verse 20
अशौचमनृतं स्तेयं नास्तिक्यं शुष्कविग्रह: । काम: क्रोधश्च तर्षश्च स भावोऽन्त्यावसायिनाम् ॥ २० ॥
ଅଶୌଚ, ଅସତ୍ୟ, ଚୋରି, ନାସ୍ତିକ୍ୟ, ନିରର୍ଥକ କଳହ, କାମ, କ୍ରୋଧ ଓ ତୃଷ୍ଣା—ଏହା ବର୍ଣାଶ୍ରମର ବାହାରେ ଅତ୍ୟଧମ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବାମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ।
Verse 21
अहिंसा सत्यमस्तेयमकामक्रोधलोभता । भूतप्रियहितेहा च धर्मोऽयं सार्ववर्णिक: ॥ २१ ॥
ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ, କାମ‑କ୍ରୋଧ‑ଲୋଭରୁ ମୁକ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସୁଖ‑ହିତ ଇଚ୍ଛା—ଏହି ଧର୍ମ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ।
Verse 22
द्वितीयं प्राप्यानुपूर्व्याज्जन्मोपनयनं द्विज: । वसन् गुरुकुले दान्तो ब्रह्माधीयीत चाहूत: ॥ २२ ॥
ଦ୍ୱିଜ ଶୁଦ୍ଧିସଂସ୍କାରର କ୍ରମରେ ଗାୟତ୍ରୀ‑ଉପନୟନ ଦ୍ୱାରା ‘ଦ୍ୱିତୀୟ ଜନ୍ମ’ ପାଏ। ଗୁରୁ ଡାକିଲେ ଗୁରୁକୁଳରେ ରହି, ସଂୟମୀ ହୋଇ ବେଦାଧ୍ୟୟନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 23
मेखलाजिनदण्डाक्षब्रह्मसूत्रकमण्डलून् । जटिलोऽधौतदद्वासोऽरक्तपीठ: कुशान् दधत् ॥ २३ ॥
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ କୁଶ‑ମେଖଳା ଓ ମୃଗଚର୍ମ ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରୁ; ଜଟା ରଖୁ, ଦଣ୍ଡ ଓ କମଣ୍ଡଳୁ ବହନ କରୁ; ଅକ୍ଷମାଳା ଓ ଯଜ୍ଞୋପବୀତରେ ଶୋଭିତ ହେଉ। ହାତରେ ଶୁଦ୍ଧ କୁଶ ଧରୁ; ଭୋଗବିଲାସୀ ଆସନ ନ ନିଅ; ଅନାବଶ୍ୟକ ଦାନ୍ତ ମଜାଇବା ନୁହେଁ, ନ ବସ୍ତ୍ରକୁ ଅତି ଧୋଇ ସଫେଦ କରି ଇସ୍ତ୍ରି କରିବା।
Verse 24
स्नानभोजनहोमेषु जपोच्चारे च वाग्यत: । न च्छिन्द्यान्नखरोमाणि कक्षोपस्थगतान्यपि ॥ २४ ॥
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ସ୍ନାନ, ଭୋଜନ, ହୋମ, ଜପୋଚ୍ଚାର ଏବଂ ମଳ‑ମୂତ୍ର ତ୍ୟାଗ ସମୟରେ ବାକ୍‑ସଂୟମ ରଖୁ। ସେ ନଖ ଓ କେଶ, କକ୍ଷ ଓ ଉପସ୍ଥ ଅଞ୍ଚଳର ରୋମ ମଧ୍ୟ କାଟିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 25
रेतो नावकिरेज्जातु ब्रह्मव्रतधर: स्वयम् । अवकीर्णेऽवगाह्याप्सु यतासुस्त्रिपदां जपेत् ॥ २५ ॥
ବ୍ରହ୍ମବ୍ରତଧାରୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ କେବେ ବି ରେତଃପାତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯଦି ଅକସ୍ମାତ୍ ସ୍ୱୟଂ ରେତଃ ସ୍ଖଳିତ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ସେ ତୁରନ୍ତ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ପ୍ରାଣାୟାମରେ ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରୁ।
Verse 26
अग्न्यर्काचार्यगोविप्रगुरुवृद्धसुराञ्शुचि: । समाहित उपासीत सन्ध्ये द्वे यतवाग् जपन् ॥ २६ ॥
ଶୁଚି ଓ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଅଗ୍ନିଦେବ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଗୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗୁରୁ, ବୃଦ୍ଧ ପୂଜ୍ୟଜନ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରାତଃ ଓ ସାୟଂ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ମୌନ ରହି ମନ୍ତ୍ରଜପରେ ଏହା କରୁ।
Verse 27
आचार्यं मां विजानीयान्नावमन्येत कर्हिचित् । न मर्त्यबुद्ध्यासूयेत सर्वदेवमयो गुरु: ॥ २७ ॥
ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ମୋର ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ; କେବେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତାଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ଭାବି ଈର୍ଷ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ଗୁରୁ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରତିନିଧି।
Verse 28
सायं प्रातरुपानीय भैक्ष्यं तस्मै निवेदयेत् । यच्चान्यदप्यनुज्ञातमुपयुञ्जीत संयत: ॥ २८ ॥
ପ୍ରାତଃ ଓ ସାୟଂ ଭିକ୍ଷା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଆଣି ଗୁରୁଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ସଂଯମୀ ହୋଇ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଯାହା ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତି, ସେତିକି ନିଜ ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 29
शुश्रूषमाण आचार्यं सदोपासीत नीचवत् । यानशय्यासनस्थानैर्नातिदूरे कृताञ्जलि: ॥ २९ ॥
ଗୁରୁଙ୍କ ସେବା କରୁଥିବାବେଳେ ସଦା ଦୀନ ସେବକ ପରି ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଗୁରୁ ଚାଲୁଥିବା, ଶୋଇଥିବା କିମ୍ବା ଆସନରେ ବସିଥିବା ସମୟରେ ଅତି ଦୂରେ ନ ରହି, ହାତ ଯୋଡି ନିକଟରେ ରହି ଆଜ୍ଞା ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 30
एवंवृत्तो गुरुकुले वसेद् भोगविवर्जित: । विद्या समाप्यते यावद् बिभ्रद् व्रतमखण्डितम् ॥ ३० ॥
ଏଭଳି ଆଚରଣ କରୁଥିବା ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁକୁଳରେ ବସିବା ଉଚିତ ଏବଂ ଭୋଗସୁଖରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୂରେ ରହିବା ଉଚିତ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବେଦବିଦ୍ୟା ସମାପ୍ତ ନ ହୁଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରତକୁ ଅଖଣ୍ଡ ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 31
यद्यसौ छन्दसां लोकमारोक्ष्यन् ब्रह्मविष्टपम् । गुरवे विन्यसेद् देहं स्वाध्यायार्थं बृहद्व्रत: ॥ ३१ ॥
ଯଦି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଛାତ୍ର ମହର୍ଲୋକ କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଆରୋହଣ କରିବାକୁ ଚାହେ, ତେବେ ସେ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖେ ସମସ୍ତ କର୍ମ ସମର୍ପଣ କରି, ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟର ମହାବ୍ରତ ପାଳନ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ନିଜକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରୁ।
Verse 32
अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेषु मां परम् । अपृथग्धीरुपासीत ब्रह्मवर्चस्व्यकल्मष: ॥ ३२ ॥
ଅଗ୍ନିରେ, ଗୁରୁରେ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ପରମାତ୍ମା ରୂପେ ମୁଁ ଅଛି—ଏହି ଅଭେଦ ବୁଦ୍ଧିରେ ମୋର ଉପାସନା କର; ଗୁରୁସେବାରେ ବେଦଜ୍ଞାନ ପାଇ ସେ ପାପରହିତ ଓ ତେଜସ୍ବୀ ହୁଏ।
Verse 33
स्त्रीणां निरीक्षणस्पर्शसंलापक्ष्वेलनादिकम् । प्राणिनो मिथुनीभूतानगृहस्थोऽग्रतस्त्यजेत् ॥ ३३ ॥
ଯେମାନେ ଗୃହସ୍ଥ ନୁହନ୍ତି—ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ—ସେମାନେ ନାରୀଙ୍କ ସହ ଦୃଷ୍ଟି, ସ୍ପର୍ଶ, କଥାବାର୍ତ୍ତା, ହସ-ଖେଳ କିମ୍ବା କ୍ରୀଡା ଦ୍ୱାରା କେବେ ସଙ୍ଗ କରିବେ ନାହିଁ; ଏବଂ ମୈଥୁନରେ ଲିପ୍ତ ଯେକୌଣସି ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସଙ୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବେ।
Verse 34
शौचमाचमनं स्नानं सन्ध्योपास्तिर्ममार्चनम् । तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याभक्ष्यासम्भाष्यवर्जनम् ॥ ३४ ॥ सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियम: कुलनन्दन । मद्भाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायसंयम: ॥ ३५ ॥
ହେ ପ୍ରିୟ ଉଦ୍ଧବ, ଶୌଚ, ଆଚମନ, ସ୍ନାନ, ପ୍ରାତଃ-ମଧ୍ୟାହ୍ନ-ସାୟଂ ସନ୍ଧ୍ୟୋପାସନା, ମୋର ଅର୍ଚ୍ଚନ, ତୀର୍ଥସେବା, ଜପ, ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ-ଅଭକ୍ଷ୍ୟ-ଅସମ୍ଭାଷ୍ୟର ବର୍ଜନ—ଏହି ନିୟମ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ; ଏବଂ ମନ-ବାକ୍-କାୟ ସଂଯମରେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ପରମାତ୍ମା ରୂପେ ମୋର ଭାବ ସ୍ମରଣ କର।
Verse 35
शौचमाचमनं स्नानं सन्ध्योपास्तिर्ममार्चनम् । तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याभक्ष्यासम्भाष्यवर्जनम् ॥ ३४ ॥ सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियम: कुलनन्दन । मद्भाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायसंयम: ॥ ३५ ॥
ହେ କୁଳନନ୍ଦନ ଉଦ୍ଧବ, ଏହି ନିୟମ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ—ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ପରମାତ୍ମା ରୂପେ ମୋର ଭାବ ସ୍ମରଣ ଏବଂ ମନ-ବାକ୍-କାୟ ସଂଯମ; ଏହାକୁ ଭକ୍ତିରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର।
Verse 36
एवं बृहद्व्रतधरो ब्राह्मणोऽग्निरिव ज्वलन् । मद्भक्तस्तीव्रतपसा दग्धकर्माशयोऽमल: ॥ ३६ ॥
ଏଭଳି ମହାବ୍ରତ (ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ) ଧାରଣ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ। ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ସେ ଭୌତିକ କର୍ମପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ଭସ୍ମ କରି, କାମନାର ମଳିନତାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ମୋର ଭକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 37
अथानन्तरमावेक्ष्यन् यथा जिज्ञासितागम: । गुरवे दक्षिणां दत्त्वा स्नायाद् गुर्वनुमोदित: ॥ ३७ ॥
ତାପରେ ବେଦଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତ କରି ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବ। ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ସ୍ନାନ କରି, କେଶଛେଦନ ଆଦି କରି, ଯଥୋଚିତ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଘରକୁ ଫେରିବ।
Verse 38
गृहं वनं वोपविशेत् प्रव्रजेद् वा द्विजोत्तम: । आश्रमादाश्रमं गच्छेन्नान्यथामत्परश्चरेत् ॥ ३८ ॥
ଭୌତିକ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମରେ ରହୁ; ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧି ଚାହୁଁଥିବା ଗୃହସ୍ଥ ବାନପ୍ରସ୍ଥ ହୋଇ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁ; ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରୁ। ଯେ ମୋତେ ଶରଣ ନେଇନାହିଁ ସେ ଆଶ୍ରମରୁ ଆଶ୍ରମକୁ କ୍ରମେ ଯାଉ; ଅନ୍ୟଥା ଆଚରଣ ନ କରୁ।
Verse 39
गृहार्थी सदृशीं भार्यामुद्वहेदजुगुप्सिताम् । यवीयसीं तु वयसा यां सवर्णामनुक्रमात् ॥ ३९ ॥
ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣର, ନିନ୍ଦାରହିତ ଏବଂ ବୟସରେ କମ୍ ଥିବା ସ୍ତ୍ରୀକୁ ବିବାହ କରୁ। ଯଦି ଅନେକ ସ୍ତ୍ରୀ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଚାହେ, ତେବେ ପ୍ରଥମ ବିବାହ ପରେ କ୍ରମକ୍ରମେ କରୁ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ତ୍ରୀ କ୍ରମେ ନିମ୍ନତର ବର୍ଣ୍ଣର ହେଉ।
Verse 40
इज्याध्ययनदानानि सर्वेषां च द्विजन्मनाम् । प्रतिग्रहोऽध्यापनं च ब्राह्मणस्यैव याजनम् ॥ ४० ॥
ଯଜ୍ଞ, ବେଦାଧ୍ୟୟନ ଏବଂ ଦାନ—ଏ ତିନିଟି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ)ଙ୍କ ପାଇଁ। କିନ୍ତୁ ଦାନ ଗ୍ରହଣ, ବେଦଜ୍ଞାନ ଅଧ୍ୟାପନ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଯଜ୍ଞ କରାଇବା—ଏଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଅଧିକାର।
Verse 41
प्रतिग्रहं मन्यमानस्तपस्तेजोयशोनुदम् । अन्याभ्यामेव जीवेत शिलैर्वा दोषदृक् तयो: ॥ ४१ ॥
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦାନ ଗ୍ରହଣକୁ ନିଜ ତପ, ତେଜ ଓ ଯଶ ନାଶକାରୀ ଭାବେ ମନେ କରେ, ସେ ବେଦାଧ୍ୟାପନ ଓ ଯଜ୍ଞକର୍ମ—ଏହି ଦୁଇ ବ୍ରାହ୍ମଣିକ ବୃତ୍ତିରେ ଜୀବିକା କରୁ। ଯଦି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଦୋଷଦର୍ଶୀ ଭାବେ ଦେଖେ, ତେବେ କ୍ଷେତ୍ର ଓ ବଜାରରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରିତ୍ୟକ୍ତ ଧାନ୍ୟକଣ ସଂଗ୍ରହ କରି, କାହାରୁ ନିର୍ଭର ନହୋଇ ବଞ୍ଚୁ।
Verse 42
ब्राह्मणस्य हि देहोऽयं क्षुद्रकामाय नेष्यते । कृच्छ्राय तपसे चेह प्रेत्यानन्तसुखाय च ॥ ४२ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣର ଏହି ଦେହ ତୁଚ୍ଛ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗ ପାଇଁ ନୁହେଁ; ବରଂ ଏହି ଜୀବନରେ କଠିନ ତପସ୍ୟା ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅନନ୍ତ ସୁଖ ଲାଭ ହୁଏ।
Verse 43
शिलोञ्छवृत्त्या परितुष्टचित्तो धर्मं महान्तं विरजं जुषाण: । मय्यर्पितात्मा गृह एव तिष्ठ- न्नातिप्रसक्त: समुपैति शान्तिम् ॥ ४३ ॥
କ୍ଷେତ୍ର ଓ ବଜାରରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରିତ୍ୟକ୍ତ ଧାନ୍ୟକଣ ସଂଗ୍ରହ (ଶିଲୋଞ୍ଛ) କରି ମନକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରଖିଥିବା ଗୃହସ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କାମନାରହିତ ହୋଇ, ମହାନ ନିର୍ମଳ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁ ଏବଂ ଚେତନାକୁ ମୋତେ ଅର୍ପଣ କରୁ। ଏଭଳି ଘରେ ରହି ମଧ୍ୟ ଅତିଆସକ୍ତି ନ ରଖି, ସେ ଶାନ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଏ।
Verse 44
समुद्धरन्ति ये विप्रं सीदन्तं मत्परायणम् । तानुद्धरिष्ये नचिरादापद्भ्यो नौरिवार्णवात् ॥ ४४ ॥
ଯେମାନେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟରେ ପୀଡ଼ିତ, ମୋର ଶରଣାଗତ ବିପ୍ରକୁ ଉଠାଇ ସହାୟତା କରନ୍ତି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ସମସ୍ତ ଆପଦରୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ—ଯେପରି ନୌକା ସମୁଦ୍ରରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ।
Verse 45
सर्वा: समुद्धरेद् राजा पितेव व्यसनात् प्रजा: । आत्मानमात्मना धीरो यथा गजपतिर्गजान् ॥ ४५ ॥
ଯେପରି ପିତା ସନ୍ତାନସମ ପ୍ରଜାକୁ ବିପଦରୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ, ସେପରି ରାଜା ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କୁ କଷ୍ଟରୁ ରକ୍ଷା କରୁ। ଏବଂ ଯେପରି ଗଜପତି ନିଜ ଝୁଣ୍ଡର ସମସ୍ତ ହାତୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରି ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରେ, ସେପରି ଧୀର ଓ ନିର୍ଭୟ ରାଜା ପ୍ରଜାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ସହ ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖୁ।
Verse 46
एवंविधो नरपतिर्विमानेनार्कवर्चसा । विधूयेहाशुभं कृत्स्नमिन्द्रेण सह मोदते ॥ ४६ ॥
ଯେ ନରପତି ନିଜ ରାଜ୍ୟରୁ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରି ନିଜକୁ ଓ ପ୍ରଜାକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭ ବିମାନରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରେ।
Verse 47
सीदन् विप्रो वणिग्वृत्त्या पण्यैरेवापदं तरेत् । खड्गेन वापदाक्रान्तो न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ ४७ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଦି ନିଜ ନିୟତ କର୍ମରେ ଜୀବିକା ଚାଲାଇ ପାରିନାହିଁ ଓ କଷ୍ଟ ପାଏ, ତେବେ ବାଣିଜ୍ୟବୃତ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରି କ୍ରୟ-ବିକ୍ରୟରେ ଆପଦ ତରିପାରେ। ତଥାପି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ହେଲେ ଖଡ୍ଗ ଧରି କ୍ଷତ୍ରିୟବୃତ୍ତି କରିପାରେ; କିନ୍ତୁ କେବେ ମଧ୍ୟ କୁକୁର-ବୃତ୍ତିରେ ପରାଧୀନ ଚାକରି କରିବ ନାହିଁ।
Verse 48
वैश्यवृत्त्या तु राजन्यो जीवेन्मृगययापदि । चरेद् वा विप्ररूपेण न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ ४८ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ରାଜନ୍ୟ ଯଦି ନିଜ ସ୍ୱାଭାବିକ ବୃତ୍ତିରେ ଜୀବିକା ଚାଲାଇ ପାରେନି, ତେବେ ଆପଦରେ ବୈଶ୍ୟବୃତ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରିପାରେ, ମୃଗୟାରେ ଜୀବନ ଚାଲାଇପାରେ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣରୂପେ ବେଦଜ୍ଞାନ ଶିଖାଇପାରେ; କିନ୍ତୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଶୂଦ୍ରବୃତ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରିବ ନାହିଁ।
Verse 49
शूद्रवृत्तिं भजेद् वैश्य: शूद्र: कारुकटक्रियाम् । कृच्छ्रान्मुक्तो न गर्ह्येण वृत्तिं लिप्सेत कर्मणा ॥ ४९ ॥
ବୈଶ୍ୟ ଯଦି ଜୀବିକା ଚାଲାଇ ପାରେନି, ତେବେ ଶୂଦ୍ରବୃତ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରୁ; ଶୂଦ୍ର ଯଦି ମାଲିକ ନ ପାଏ, ତେବେ ଝୁଡ଼ି-ଚଟାଇ ପରି ସରଳ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ କରୁ। କିନ୍ତୁ କଷ୍ଟ ଦୂର ହେଲେ ଆପଦରେ ଗ୍ରହଣ କରା ନିମ୍ନ ବୃତ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ି ପୁଣି ଯଥୋଚିତ କର୍ମକୁ ଫେରିବା ଉଚିତ; ନିନ୍ଦ୍ୟ କର୍ମରେ ଜୀବିକା ଚାହିଁବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 50
वेदाध्यायस्वधास्वाहाबल्यन्नाद्यैर्यथोदयम् । देवर्षिपितृभूतानि मद्रूपाण्यन्वहं यजेत् ॥ ५० ॥
ଗୃହସ୍ଥ ନିତ୍ୟ ଭାବେ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ଋଷିମାନଙ୍କୁ, ‘ସ୍ୱଧା’ ମନ୍ତ୍ରରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ, ‘ସ୍ୱାହା’ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ, ଭୋଜନର ଅଂଶ ଦେଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ, ଏବଂ ଧାନ୍ୟ-ଜଳ ଦେଇ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଦେବ, ଋଷି, ପିତୃ, ଭୂତ ଓ ମନୁଷ୍ୟ—ଏମାନଙ୍କୁ ମୋ ଶକ୍ତିର ପ୍ରକାଶ ଭାବେ ଭାବି ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ପାଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞ କରୁ।
Verse 51
यदृच्छयोपपन्नेन शुक्लेनोपार्जितेन वा । धनेनापीडयन् भृत्यान् न्यायेनैवाहरेत् क्रतून् ॥ ५१ ॥
ଗୃହସ୍ଥ ଯଦୃଚ୍ଛାରେ ମିଳିଥିବା କିମ୍ବା ନିଜ ଧର୍ମକର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠାରେ କରି ଶୁଦ୍ଧଭାବେ ଉପାର୍ଜିତ ଧନରେ ଆଶ୍ରିତମାନଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ନଦେଇ ପୋଷଣ କରୁ। ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ନ୍ୟାୟପଥରେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଅନ୍ୟ ଧାର୍ମିକ କ୍ରିୟା କରୁ।
Verse 52
कुटुम्बेषु न सज्जेत न प्रमाद्येत् कुटुम्ब्यपि । विपश्चिन्नश्वरं पश्येददृष्टमपि दृष्टवत् ॥ ५२ ॥
ଅନେକ ପରିବାରଜନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରୁଥିବା ଗୃହସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନା ‘ମୁଁ ହିଁ ପ୍ରଭୁ’ ବୋଲି ଭାବି ଅବିବେକୀ ହେବା ଉଚିତ୍। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଗୃହସ୍ଥ ଭୂତ-ଭବିଷ୍ୟତର ସମସ୍ତ ସୁଖକୁ—ଅଦୃଷ୍ଟ ସୁଖକୁ ମଧ୍ୟ—ଦୃଷ୍ଟ ସୁଖ ପରି ଅନିତ୍ୟ ବୋଲି ଦେଖୁ।
Verse 53
पुत्रदाराप्तबन्धूनां सङ्गम: पान्थसङ्गम: । अनुदेहं वियन्त्येते स्वप्नो निद्रानुगो यथा ॥ ५३ ॥
ପୁତ୍ର, ପତ୍ନୀ, ଆପ୍ତ, ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଅଳ୍ପକାଳୀନ ମିଳନ ପରି। ଦେହ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ ସେମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ପଡ଼େ; ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗିଲେ ସ୍ୱପ୍ନର ଭୋଗ ହରାଇଯାଏ ଯେପରି।
Verse 54
इत्थं परिमृशन्मुक्तो गृहेष्वतिथिवद् वसन् । न गृहैरनुबध्येत निर्ममो निरहङ्कृत: ॥ ५४ ॥
ଏଭଳି ଯଥାର୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ ଗଭୀରଭାବେ ବିଚାର କରି ମୁକ୍ତ ଆତ୍ମା ଘରେ ଅତିଥି ପରି ବସୁ—ମମତା ଓ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି। ତେବେ ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟ ତାକୁ ବାନ୍ଧିବ ନାହିଁ, ଜଟିଳ କରିବ ନାହିଁ।
Verse 55
कर्मभिगृहमेधीयैरिष्ट्वा मामेव भक्तिमान् । तिष्ठेद् वनं वोपविशेत् प्रजावान् वा परिव्रजेत् ॥ ५५ ॥
ଗୃହଧର୍ମର କର୍ମଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜା କରୁଥିବା ଗୃହସ୍ଥଭକ୍ତ ଘରେ ରହିପାରେ, ତୀର୍ଥ/ବନକୁ ଯାଇପାରେ, କିମ୍ବା ଦାୟିତ୍ୱଶୀଳ ପୁତ୍ର ଥିଲେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରି ପରିବ୍ରାଜକ ହୋଇପାରେ।
Verse 56
यस्त्वासक्तमतिर्गेहे पुत्रवित्तैषणातुर: । स्त्रैण: कृपणधीर्मूढो ममाहमिति बध्यते ॥ ५६ ॥
ଯେ ଗୃହରେ ଆସକ୍ତଚିତ୍ତ, ପୁତ୍ର ଓ ଧନଭୋଗର ତୀବ୍ର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ବ୍ୟାକୁଳ, ସ୍ତ୍ରୀବିଷୟେ କାମାତୁର, କୃପଣବୁଦ୍ଧିର ମୂଢ ଏବଂ ‘ସବୁ ମୋର, ମୁଁହି ସବୁ’ ବୋଲି ଭାବେ—ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମାୟାରେ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ।
Verse 57
अहो मे पितरौ वृद्धौ भार्या बालात्मजात्मजा: । अनाथा मामृते दीना: कथं जीवन्ति दु:खिता: ॥ ५७ ॥
ହାୟ! ମୋର ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତା, କୋଳେ ଶିଶୁ ଧରିଥିବା ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଏବଂ ମୋର ଅନ୍ୟ ଛୋଟ ପିଲାମାନେ—ମୋ ବିନା ସେମାନେ ଅନାଥ, ଦୀନ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେବେ। ସେମାନେ କିପରି ବଞ୍ଚିବେ?
Verse 58
एवं गृहाशयाक्षिप्तहृदयो मूढधीरयम् । अतृप्तस्ताननुध्यायन् मृतोऽन्धं विशते तम: ॥ ५८ ॥
ଏଭଳି ଗୃହାସକ୍ତିରେ ହୃଦୟ ଆବୃତ ଥିବା ଏହି ମୂଢବୁଦ୍ଧି ଗୃହସ୍ଥ କେବେ ତୃପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ସଦା ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି କରି ସେ ମରି ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
Frequently Asked Questions
By presenting varṇāśrama as a discipline of purification: universal virtues, regulated conduct, and role-specific duties are to be performed with remembrance of the Lord as Supersoul and with offerings to Him. When work is done without possessiveness and with devotion—especially through guru-centered training and self-control—it ceases to bind (karma-bandha) and becomes bhakti in practice.
To show the historical unfolding and progressive fragmentation of dharma: from the unified ‘haṁsa’ order and oṁ-centered Veda in Satya-yuga to the threefold Veda and sacrifice-centered culture in Tretā. This yuga framework explains why dharma appears in organized social and āśrama forms and why it must be restated as time advances toward decline.
The ācārya is to be known as the Lord’s own representative and not treated as ordinary. The brahmacārī serves with humility—collecting alms/necessities, accepting only what is allotted, and attending the guru’s needs—because such service transmits Vedic knowledge, purifies sin, and anchors the student in devotion rather than pride.
Nonviolence, truthfulness, honesty, seeking the welfare of all beings, and freedom from lust, anger, and greed. These function as baseline dharma that supports any āśrama or varṇa and makes devotional practice stable.
It depicts possessiveness and identity based on ‘mine’ and ‘I am the lord’ as bondage-producing illusion. Excessive attachment to spouse, children, and wealth leads to anxiety, dissatisfaction, and a death absorbed in relatives—resulting in darkness of ignorance—whereas a liberated householder lives like a guest, without proprietorship, and keeps consciousness absorbed in the Lord.