Adhyaya 4
Brahmā’s Day, the Four Pralayas, and the Supreme Shelter Beyond Cause–Effect
କାଳମାପ ଓ ଯୁଗଚକ୍ର ଆଲୋଚନା ପରେ ଶୁକଦେବ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ-ରାତି (କଳ୍ପ) ବିଷୟରେ ବିସ୍ତାରେ କହନ୍ତି। ଅନନ୍ତଶୟନରେ ନାରାୟଣ ବିଶ୍ରାମ କରିବା ଓ ବ୍ରହ୍ମା ନିଦ୍ରାସ୍ଥ ହେବାବେଳେ ତ୍ରିଲୋକ ଆହରଣ ହୁଏ—ଏହା ନୈମିତ୍ତିକ ପ୍ରଳୟ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମାୟୁଷର ଶେଷରେ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରଳୟ—ଅନାବୃଷ୍ଟି, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ସୂର୍ଯ୍ୟଶୋଷଣ, ସଙ୍କର୍ଷଣାଗ୍ନି, ବିନାଶକ ବାୟୁ, ଶେଷରେ ମହାପ୍ଲାବନ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତତ୍ତ୍ୱତଃ ପୃଥିବୀର ଗନ୍ଧ, ଜଳର ରସ, ଅଗ୍ନିର ରୂପ, ବାୟୁର ସ୍ପର୍ଶ, ଆକାଶର ଶବ୍ଦ କ୍ରମେ ଲୟ ପାଇ ଅହଂକାର, ମହତ୍, ଗୁଣ ଓ ପ୍ରଧାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୀନ ହୁଏ। ଦୀପ-ଚକ୍ଷୁ-ରୂପ, ଘଟାକାଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରତିବିମ୍ବ, ମେଘ-ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ପରମେଶ୍ୱର ବିନା କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱୈତ ଅସାର ବୋଲି ଦେଖାନ୍ତି। ଶେଷରେ ବିବେକଜ୍ଞାନରେ ମିଥ୍ୟା ଅହଂ କଟିଲେ ବନ୍ଧନନାଶ—ଆତ୍ୟନ୍ତିକ ପ୍ରଳୟ—ଏବଂ ଅଚ୍ୟୁତ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହୁଏ; ସହିତ ଭାଗବତର ତାରକ ଶକ୍ତି, ପରମ୍ପରା ଓ କାଳର ନିରନ୍ତର ସୃଷ୍ଟି-ଲୟ ପ୍ରବାହ ସୂଚିତ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच कालस्ते परमाण्वादिर्द्विपरार्धावधिर्नृप । कथितो युगमानं च शृणु कल्पलयावपि ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ପରମାଣୁର ଗତିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱିପରାର୍ଧ ଆୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାଳମାନ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି; ଯୁଗମାନ ମଧ୍ୟ। ଏବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନ (କଳ୍ପ)ର ସମୟ ଓ ପ୍ରଳୟର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶୁଣ।
Verse 2
चतुर्युगसहस्रं तु ब्रह्मणो दिनमुच्यते । स कल्पो यत्र मनवश्चतुर्दश विशाम्पते ॥ २ ॥
ଚାରି ଯୁଗର ଏକ ହଜାର ଚକ୍ରକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନ କୁହାଯାଏ; ସେହିଟି କଳ୍ପ। ହେ ରାଜନ୍, ସେଇ ସମୟରେ ଚଉଦ ମନୁ ଆସନ୍ତି ଓ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 3
तदन्ते प्रलयस्तावान् ब्राह्मी रात्रिरुदाहृता । त्रयो लोका इमे तत्र कल्पन्ते प्रलयाय हि ॥ ३ ॥
ସେଇ ଦିନର ଶେଷରେ ଯେତେ ସମୟ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ, ସେତେଇ ସମୟକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରାତ୍ରି କୁହାଯାଏ। ସେତେବେଳେ ଏହି ତିନି ଲୋକ ପ୍ରଳୟର ଅଧୀନ ହୋଇ ବିନାଶ ପାଉଥାନ୍ତି।
Verse 4
एष नैमित्तिक: प्रोक्त: प्रलयो यत्र विश्वसृक् । शेतेऽनन्तासनो विश्वमात्मसात्कृत्य चात्मभू: ॥ ४ ॥
ଏହାକୁ ନୈମିତ୍ତିକ (ଅବସରଜନିତ) ପ୍ରଳୟ କୁହାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ବିଶ୍ୱସ୍ରଷ୍ଟା ବ୍ରହ୍ମା ନିଦ୍ରା କରନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ଆଦିସ୍ରଷ୍ଟା ଭଗବାନ ନାରାୟଣ ଅନନ୍ତ ଶେଷଙ୍କ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କରି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଲୀନ କରନ୍ତି।
Verse 5
द्विपरार्धे त्वतिक्रान्ते ब्रह्मण: परमेष्ठिन: । तदा प्रकृतय: सप्त कल्पन्ते प्रलयाय वै ॥ ५ ॥
ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟର ଦୁଇ ପରାର୍ଧ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ସୃଷ୍ଟିର ସାତ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଳୟ ପାଇଁ ଲୀନ ହୋଇ ନଶିଯାଏ।
Verse 6
एष प्राकृतिको राजन् प्रलयो यत्र लीयते । अण्डकोषस्तु सङ्घातो विघाट उपसादिते ॥ ६ ॥
ହେ ରାଜନ, ଏହା ପ୍ରାକୃତ ପ୍ରଳୟ; ଯେଉଁଠାରେ ଭୌତିକ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଲୀନ ହୁଏ। ତେବେ ତତ୍ତ୍ୱ-ସଂଘାତରେ ଗଠିତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଅଣ୍ଡକୋଷ ଭାଙ୍ଗି ନଶିଯାଏ।
Verse 7
पर्जन्य: शतवर्षाणि भूमौ राजन् न वर्षति । तदा निरन्ने ह्यन्योन्यं भक्ष्यमाणा: क्षुधार्दिता: । क्षयं यास्यन्ति शनकै: कालेनोपद्रुता: प्रजा: ॥ ७ ॥
ହେ ରାଜନ, ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ବର୍ଷା ହେବ ନାହିଁ। ତେବେ ଅନ୍ନାଭାବ ଓ ଭୁଖରେ ପୀଡ଼ିତ ପ୍ରଜା ପରସ୍ପରକୁ ଭକ୍ଷଣ କରି, କାଳବଳରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ନଶିଯିବ।
Verse 8
सामुद्रं दैहिकं भौमं रसं सांवर्तको रवि: । रश्मिभि: पिबते घोरै: सर्वं नैव विमुञ्चति ॥ ८ ॥
ପ୍ରଳୟରୂପ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ଘୋର କିରଣଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ରର, ଦେହମାନଙ୍କର ଓ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଜଳ-ରସ ପିଇ ନେବେ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରତିଦାନରେ ବର୍ଷା ଦେବେ ନାହିଁ।
Verse 9
तत: संवर्तको वह्नि: सङ्कर्षणमुखोत्थित: । दहत्यनिलवेगोत्थ: शून्यान् भूविवरानथ ॥ ९ ॥
ତାପରେ ସଙ୍କର୍ଷଣ ଭଗବାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ସଂବର୍ତ୍ତକ ଅଗ୍ନି ଉଦ୍ଭବିତ ହେବ। ପବନର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବେଗରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସେ ଅଗ୍ନି ସର୍ବତ୍ର ଜ୍ୱଳି, ଶୂନ୍ୟ ଭୂ-ବିବରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦହିଦେବ।
Verse 10
उपर्यध: समन्ताच्च शिखाभिर्वह्निसूर्ययो: । दह्यमानं विभात्यण्डं दग्धगोमयपिण्डवत् ॥ १० ॥
ଉପରୁ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ତଳୁ ଭଗବାନ୍ ସଙ୍କର୍ଷଣଙ୍କ ଅଗ୍ନି—ଚାରିଦିଗରୁ ଦହିତ ହୋଇ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଗୋମୟପିଣ୍ଡ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେବ।
Verse 11
तत: प्रचण्डपवनो वर्षाणामधिकं शतम् । पर: सांवर्तको वाति धूम्रं खं रजसावृतम् ॥ ११ ॥
ତାପରେ ପ୍ରଳୟର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବିନାଶକାରୀ ପବନ ଶତବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ସମୟ ବହିବ; ଧୂଳିରେ ଢାକା ଆକାଶ ଧୂସର ହେବ।
Verse 12
ततो मेघकुलान्यङ्ग चित्र वर्णान्यनेकश: । शतं वर्षाणि वर्षन्ति नदन्ति रभसस्वनै: ॥ १२ ॥
ତାପରେ, ହେ ରାଜନ୍, ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣର ମେଘଦଳ ଏକତ୍ର ହେବ; ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନାରେ ନାଦ କରି ସେମାନେ ଶତବର୍ଷ ଧରି ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବର୍ଷା ଝରାଇବେ।
Verse 13
तत एकोदकं विश्वं ब्रह्माण्डविवरान्तरम् ॥ १३ ॥
ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆବରଣଭିତରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଏକମାତ୍ର ଜଳରାଶି ହୋଇ, ଏକ ମହାସାଗର ରୂପେ ପୂରିଯିବ।
Verse 14
तदा भूमेर्गन्धगुणं ग्रसन्त्याप उदप्लवे । ग्रस्तगन्धा तु पृथिवी प्रलयत्वाय कल्पते ॥ १४ ॥
ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଜଳପ୍ଲାବିତ ହେଲେ, ଜଳ ପୃଥିବୀର ଗନ୍ଧଗୁଣକୁ ଗ୍ରସିବ; ଗନ୍ଧହୀନ ପୃଥିବୀତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଳୟରେ ଲୀନ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହେବ।
Verse 15
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
ଅଗ୍ନି ଜଳର ରସ ହରଣ କରେ, ତେଣୁ ରସହୀନ ଜଳ ଅଗ୍ନିରେ ଲୀନ ହୁଏ | ପରେ ବାୟୁ ଅଗ୍ନିର ରୂପ ଗ୍ରାସ କରେ ଏବଂ ରୂପହୀନ ଅଗ୍ନି ବାୟୁରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଏ |
Verse 16
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
ଅଗ୍ନି ବାୟୁରେ ଲୀନ ହୁଏ | ଆକାଶ ବାୟୁର ଗୁଣ (ସ୍ପର୍ଶ) କୁ ଗ୍ରାସ କରେ, ଏବଂ ବାୟୁ ଆକାଶରେ ପ୍ରବେଶ କରେ | ହେ ରାଜନ, ତେବେ ଆକାଶର ଗୁଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ |
Verse 17
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
ତାମସ ଅହଂକାର ଆକାଶର ଗୁଣ (ଶବ୍ଦ) କୁ ଗ୍ରାସ କରେ ଏବଂ ଆକାଶ ସେଥିରେ ଲୀନ ହୁଏ | ରାଜସ ଅହଂକାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଅହଂକାର ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରାସ କରେ |
Verse 18
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଅହଂକାରକୁ ଗ୍ରାସ କରେ | ସତ୍ତ୍ୱାଦି ଗୁଣ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଗ୍ରାସ କରନ୍ତି | ହେ ରାଜନ, କାଳର ପ୍ରେରଣାରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରକୃତି ସେହି ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରାସ କରେ |
Verse 19
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
ସେହି ଅବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରକୃତି କାଳର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ ନାହିଁ | ତାହା ଅନାଦି, ଅନନ୍ତ, ନିତ୍ୟ ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ଅବିନାଶୀ କାରଣ ଅଟେ |
Verse 20
न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महदादयोऽमी । न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा न सन्निवेश: खलु लोककल्प: ॥ २० ॥ न स्वप्नजाग्रन्न च तत् सुषुप्तं न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्क: । संसुप्तवच्छून्यवदप्रतर्क्यं तन्मूलभूतं पदमामनन्ति ॥ २१ ॥
ପ୍ରଧାନ ନାମକ ଅବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରକୃତିରେ ବାଣୀର ପ୍ରକାଶ ନାହିଁ, ମନ ନାହିଁ, ମହତ୍ ଆଦି ସୂକ୍ଷ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରକଟତା ନାହିଁ; ସତ୍ତ୍ୱ-ରଜ-ତମ ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ପ୍ରାଣ ନାହିଁ, ବୁଦ୍ଧି ନାହିଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାହିଁ, ଦେବତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଲୋକମାନଙ୍କର ନିଶ୍ଚିତ ବିନ୍ୟାସ ନାହିଁ। ସ୍ୱପ୍ନ, ଜାଗ୍ରତ, ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଆକାଶ, ଜଳ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହା ଗଭୀର ନିଦ୍ରା କିମ୍ବା ଶୂନ୍ୟତା ପରି, ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ; ତଥାପି ମୂଳଦ୍ରବ୍ୟ ହେବାରୁ ସୃଷ୍ଟିର ଆଧାର ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।
Verse 21
न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महदादयोऽमी । न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा न सन्निवेश: खलु लोककल्प: ॥ २० ॥ न स्वप्नजाग्रन्न च तत् सुषुप्तं न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्क: । संसुप्तवच्छून्यवदप्रतर्क्यं तन्मूलभूतं पदमामनन्ति ॥ २१ ॥
ପ୍ରଧାନ ନାମକ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ନ ସ୍ୱପ୍ନ, ନ ଜାଗ୍ରତ, ନ ସୁଷୁପ୍ତି; ନ ଆକାଶ, ନ ଜଳ, ନ ପୃଥିବୀ, ନ ବାୟୁ, ନ ଅଗ୍ନି, ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହା ଗଭୀର ନିଦ୍ରା କିମ୍ବା ଶୂନ୍ୟତା ପରି, ତର୍କ ଓ ବାଣୀର ଅତୀତ; ତଥାପି ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ ଏହାକୁ ମୂଳଦ୍ରବ୍ୟ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟିର ଆଧାର କହନ୍ତି।
Verse 22
लय: प्राकृतिको ह्येष पुरुषाव्यक्तयोर्यदा । शक्तय: सम्प्रलीयन्ते विवशा: कालविद्रुता: ॥ २२ ॥
ଏହାକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ଲୟ କୁହାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ କାଳବଳରେ ବିଖଣ୍ଡିତ ହୋଇ ପୁରୁଷ ଓ ତାଙ୍କର ଅବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରକୃତିର ଶକ୍ତିମାନେ ବିବଶ ହୋଇ ନିଜ ଶକ୍ତି ହରାଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏକତ୍ର ଲୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି।
Verse 23
बुद्धीन्द्रियार्थरूपेण ज्ञानं भाति तदाश्रयम् । दृश्यत्वाव्यतिरेकाभ्यामाद्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २३ ॥
ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟର ରୂପରେ ଯେ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ତାହାର ପରମ ଆଶ୍ରୟ ସେଇ ପରମତତ୍ତ୍ୱ। ଯାହାର ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ଅଛି, ତାହା ଦୃଶ୍ୟ ହେବାରୁ ଏବଂ ନିଜ କାରଣରୁ ଅଭିନ୍ନ ହେବାରୁ ଅସାର।
Verse 24
दीपश्चक्षुश्च रूपं च ज्योतिषो न पृथग् भवेत् । एवं धी: खानि मात्राश्च न स्युरन्यतमादृतात् ॥ २४ ॥
ଦୀପ, ସେହି ଦୀପର ଆଲୋକରେ ଦେଖୁଥିବା ଚକ୍ଷୁ ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବା ରୂପ—ଏ ତିନୋଟି ମୂଳତଃ ଅଗ୍ନିତତ୍ତ୍ୱରୁ ପୃଥକ୍ ନୁହେଁ। ସେପରି ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ପରମ ସତ୍ୟରୁ ଅଲଗା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖେନାହିଁ; ତଥାପି ସେଇ ପରମତତ୍ତ୍ୱ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ସର୍ବଥା ବିଲକ୍ଷଣ।
Verse 25
बुद्धेर्जागरणं स्वप्न: सुषुप्तिरिति चोच्यते । मायामात्रमिदं राजन् नानात्वं प्रत्यगात्मनि ॥ २५ ॥
ବୁଦ୍ଧିର ତିନି ଅବସ୍ଥା—ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି—ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହେ ରାଜନ୍, ଅନ୍ତରାତ୍ମାରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ନାନାନୁଭବ ସବୁ ମାୟାମାତ୍ର।
Verse 26
यथा जलधरा व्योम्नि भवन्ति न भवन्ति च । ब्रह्मणीदं तथा विश्वमवयव्युदयाप्ययात् ॥ २६ ॥
ଯେପରି ଆକାଶରେ ମେଘ ହୁଏ ଏବଂ ପୁଣି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଉପାଦାନମାନଙ୍କ ସଂଯୋଗ-ବିଯୋଗରୁ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ପାଏ।
Verse 27
सत्यं ह्यवयव: प्रोक्त: सर्वावयविनामिह । विनार्थेन प्रतीयेरन् पटस्येवाङ्ग तन्तव: ॥ २७ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଅବୟବୀର ଅବୟବ ସତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଯେପରି ବସ୍ତ୍ରର ତନ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ବସ୍ତ୍ରରୁ ଅଲଗା ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଧରାପଡ଼େ।
Verse 28
यत् सामान्यविशेषाभ्यामुपलभ्येत स भ्रम: । अन्योन्यापाश्रयात् सर्वमाद्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २८ ॥
ସାଧାରଣ କାରଣ ଓ ବିଶେଷ ଫଳ ଭାବେ ଯାହା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ, ସେ ଭ୍ରମ; କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟ ପରସ୍ପର ନିର୍ଭର। ଯାହାର ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ଅଛି, ସେ ଅବାସ୍ତବ।
Verse 29
विकार: ख्यायमानोऽपि प्रत्यगात्मानमन्तरा । न निरूप्योऽस्त्यणुरपि स्याच्चेच्चित्सम आत्मवत् ॥ २९ ॥
ବିକାର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସନ୍ଦର୍ଭ ବିନା ପ୍ରକୃତିର ଗୋଟିଏ ଅଣୁର ମଧ୍ୟ ଶେଷ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ସତ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣୀୟ ହେବାକୁ, ତାହାରେ ଚିତ୍ସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା ସମାନ—ନିତ୍ୟ, ନିର୍ବିକାର—ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିବା ଦରକାର।
Verse 30
न हि सत्यस्य नानात्वमविद्वान् यदि मन्यते । नानात्वं छिद्रयोर्यद्वज्ज्योतिषोर्वातयोरिव ॥ ३० ॥
ପରମ ସତ୍ୟରେ ଭୌତିକ ଦ୍ୱୈତ ନାହିଁ। ଅଜ୍ଞ ଲୋକ ଯେ ଭେଦ ଦେଖେ, ସେ ଖାଲି ଘଟର ଭିତର ଆକାଶ ଓ ବାହାର ଆକାଶର ଭେଦ ପରି, ଜଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଓ ଆକାଶସ୍ଥ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଭେଦ ପରି, ଏବଂ ଏକ ଦେହର ପ୍ରାଣବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେହର ପ୍ରାଣବାୟୁର ଭେଦ ପରି।
Verse 31
यथा हिरण्यं बहुधा समीयते नृभि: क्रियाभिर्व्यवहारवर्त्मसु । एवं वचोभिर्भगवानधोक्षजो व्याख्यायते लौकिकवैदिकैर्जनै: ॥ ३१ ॥
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିଜ-ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅନୁସାରେ ବ୍ୟବହାର ପଥରେ ସୁନାକୁ ବହୁ ପ୍ରକାରେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ତେଣୁ ସୁନା ବହୁ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। ସେହିପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ ଭଗବାନ ଅଧୋକ୍ଷଜଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଲୋକ ଲୌକିକ ଓ ବୈଦିକ ବଚନରେ ବହୁ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି।
Verse 32
यथा घनोऽर्कप्रभवोऽर्कदर्शितो ह्यर्कांशभूतस्य च चक्षुषस्तम: । एवं त्वहं ब्रह्मगुणस्तदीक्षितो ब्रह्मांशकस्यात्मन आत्मबन्धन: ॥ ३२ ॥
ଯେପରି ମେଘ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ତଥାପି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅଂଶରୂପ ଚକ୍ଷୁ ପାଇଁ ଅନ୍ଧକାର ସୃଷ୍ଟି କରେ; ସେହିପରି ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟ ଭୌତିକ ଅହଙ୍କାର, ବ୍ରହ୍ମାଂଶ ଜୀବାତ୍ମାକୁ ପରବ୍ରହ୍ମ ସାକ୍ଷାତ୍କାରରୁ ଅବରୋଧ କରେ।
Verse 33
घनो यदार्कप्रभवो विदीर्यते चक्षु: स्वरूपं रविमीक्षते तदा । यदा ह्यहङ्कार उपाधिरात्मनो जिज्ञासया नश्यति तर्ह्यनुस्मरेत् ॥ ३३ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମେଘ ଯେତେବେଳେ ଫାଟିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଚକ୍ଷୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ସ୍ୱରୂପକୁ ଦେଖେ। ସେହିପରି ପରାବିଦ୍ୟାର ଜିଜ୍ଞାସା ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଯେତେବେଳେ ଅହଙ୍କାରରୂପ ଉପାଧିକୁ ନଶାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ନିଜର ମୂଳ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚେତନାକୁ ପୁନଃ ସ୍ମରଣ କରେ।
Verse 34
यदैवमेतेन विवेकहेतिना मायामयाहङ्करणात्मबन्धनम् । छित्त्वाच्युतात्मानुभवोऽवतिष्ठते तमाहुरात्यन्तिकमङ्ग सम्प्लवम् ॥ ३४ ॥
ପ୍ରିୟ ପରୀକ୍ଷିତ! ଯେତେବେଳେ ବିବେକଜନିତ ଜ୍ଞାନଖଡ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ବାନ୍ଧିଥିବା ମାୟାମୟ ଅହଙ୍କାରରୂପ ବନ୍ଧନ କାଟିଦିଆଯାଏ ଏବଂ ଅଚ୍ୟୁତ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଅନୁଭବ ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ‘ଆତ୍ୟନ୍ତିକ’—ଅର୍ଥାତ୍ ଭୌତିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ପରମ ଲୟ—ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 35
नित्यदा सर्वभूतानां ब्रह्मादीनां परन्तप । उत्पत्तिप्रलयावेके सूक्ष्मज्ञा: सम्प्रचक्षते ॥ ३५ ॥
ହେ ପରନ୍ତପ! ସୂକ୍ଷ୍ମତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ବ୍ରହ୍ମାଦି ସମସ୍ତ ଭୂତମାନେ ନିତ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରଳୟର ଅବିରତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଭୋଗ କରନ୍ତି।
Verse 36
कालस्रोतोजवेनाशु ह्रियमाणस्य नित्यदा । परिणामिनामवस्थास्ता जन्मप्रलयहेतव: ॥ ३६ ॥
କାଳସ୍ରୋତର ମହାବେଗରେ ପରିଣାମୀ ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥ ନିତ୍ୟ ଶୀଘ୍ର କ୍ଷୟ ପାଉଛି; ସେମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାମାନେ ହିଁ ଜନ୍ମ ଓ ପ୍ରଳୟର ନିତ୍ୟ କାରଣ।
Verse 37
अनाद्यन्तवतानेन कालेनेश्वरमूर्तिना । अवस्था नैव दृश्यन्ते वियति ज्योतिषामिव ॥ ३७ ॥
ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ, ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ରୂପ କାଳ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ଏହି ଅବସ୍ଥାମାନେ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେପରି ଆକାଶରେ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ କ୍ଷଣିକ ସ୍ଥାନପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନୁହେଁ।
Verse 38
नित्यो नैमित्तिकश्चैव तथा प्राकृतिको लय: । आत्यन्तिकश्च कथित: कालस्य गतिरीदृशी ॥ ३८ ॥
ଏହିପରି କାଳର ଗତି ଚାରି ପ୍ରକାର ପ୍ରଳୟ ରୂପେ କହାଯାଇଛି—ନିତ୍ୟ, ନୈମିତ୍ତିକ, ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ଆତ୍ୟନ୍ତିକ।
Verse 39
एता: कुरुश्रेष्ठ जगद्विधातु- र्नारायणस्याखिलसत्त्वधाम्न: । लीलाकथास्ते कथिता: समासत: कार्त्स्न्येन नाजोऽप्यभिधातुमीश: ॥ ३९ ॥
ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଜଗତ୍ର ବିଧାତା ଏବଂ ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱର ଧାମ ନାରାୟଣଙ୍କ ଏହି ଲୀଳାକଥାମାନେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲି; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ସ୍ୱୟଂ ଅଜ (ବ୍ରହ୍ମା) ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।
Verse 40
संसारसिन्धुमतिदुस्तरमुत्तितीर्षो- र्नान्य: प्लवो भगवत: पुरुषोत्तमस्य । लीलाकथारसनिषेवणमन्तरेण पुंसो भवेद् विविधदु:खदवार्दितस्य ॥ ४० ॥
ଅସଂଖ୍ୟ ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଯେ ଅତିଦୁସ୍ତର ସଂସାର-ସାଗର ପାର ହେବାକୁ ଚାହେ, ତାହା ପାଇଁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନଙ୍କ ଲୀଳାକଥାର ପରମ ରସକୁ ଭକ୍ତିରେ ସେବନ କରିବା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନୌକା ନାହିଁ।
Verse 41
पुराणसंहितामेतामृषिर्नारायणोऽव्यय: । नारदाय पुरा प्राह कृष्णद्वैपायनाय स: ॥ ४१ ॥
ସମସ୍ତ ପୁରାଣର ସାରଭୂତ ଏହି ସଂହିତାକୁ ଅବ୍ୟୟ ନାରାୟଣ ଋଷି ପୁରାତନ କାଳରେ ନାରଦଙ୍କୁ କହିଥିଲେ; ନାରଦ ପୁନଃ ଏହାକୁ କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ବେଦବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଶୁଣାଇଲେ।
Verse 42
स वै मह्यं महाराज भगवान् बादरायण: । इमां भागवतीं प्रीत: संहितां वेदसम्मिताम् ॥ ४२ ॥
ହେ ମହାରାଜ! ସେଇ ଭଗବାନ ବାଦରାୟଣ (ବ୍ୟାସଦେବ) ପ୍ରୀତିସହିତ ମୋତେ ଏହି ଭାଗବତୀ ସଂହିତା—ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ—ଶିଖାଇଥିଲେ, ଯାହା ଚାରି ବେଦ ସମତୁଲ୍ୟ।
Verse 43
इमां वक्ष्यत्यसौ सूत ऋषिभ्यो नैमिषालये । दीर्घसत्रे कुरुश्रेष्ठ सम्पृष्ट: शौनकादिभि: ॥ ४३ ॥
ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ଦୀର୍ଘସତ୍ରରେ, ଶୌନକାଦି ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଏହି ଭାଗବତକୁ ସୂତ ଗୋସ୍ୱାମୀ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବେ।
Frequently Asked Questions
Naimittika (occasional) pralaya occurs at the end of Brahmā’s day, during his night of equal duration. The three planetary systems are devastated, and the universe is withdrawn while Brahmā sleeps. The chapter describes Nārāyaṇa reclining on Ananta Śeṣa and absorbing the cosmos within Himself—showing that dissolution is not chaos but a regulated withdrawal under the Supreme Lord’s control.
Prākṛtika pralaya occurs when Brahmā’s full lifespan ends. The narrative describes escalating cosmic events—drought, the sun’s desiccation, Saṅkarṣaṇa’s fire, destructive wind, then deluge—followed by metaphysical absorption: earth loses fragrance and dissolves; water loses taste into fire; fire loses form into air; air loses touch into ether; ether loses sound into ahaṅkāra; ahaṅkāra is absorbed into mahat; mahat into the guṇas; and the guṇas into pradhāna under the impulse of time.
The repetition functions as a didactic refrain: it fixes the sāṅkhya-style logic of dissolution in the listener’s mind and emphasizes inevitability—each element is defined by a distinguishing quality and is dissolved when that quality is seized by the subtler principle. It also reinforces the theological point that all manifest distinctions are temporary superimpositions upon the Supreme Reality (āśraya).
Ātyantika (ultimate) pralaya is the final destruction of material bondage for the individual jīva. Unlike naimittika or prākṛtika pralaya, which are cosmic cycles, ātyantika pralaya occurs when false ego is cut off by discriminating knowledge and one realizes Lord Acyuta as the Supreme Soul—ending the soul’s identification with the guṇas and the recurring experience of saṁsāra.
They illustrate nondual dependence: perceived differences arise from limiting conditions, not from an ultimate split in reality. The ‘sky in a pot’ shows apparent division without real separation; the ‘sun reflection’ shows a dependent image mistaken as separate; and ‘lamp-eye-form’ shows that knower, knowing, and known share a common basis. Likewise, intelligence, senses, and objects have no independent existence apart from the Absolute Truth, though the Absolute remains transcendent to them.