Adhyaya 20

Verse 1

श्रीशुक उवाच बलिरेवं गृहपति: कुलाचार्येण भाषित: । तूष्णीं भूत्वा क्षणं राजन्नुवाचावहितो गुरुम् ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ହେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ! କୁଳପୁରୋହିତ ଓ ଗୁରୁ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଏଭଳି ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ବଳି ମହାରାଜ କିଛିକ୍ଷଣ ନୀରବ ରହିଲେ; ପରେ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ବିଚାର କରି ଗୁରୁଙ୍କୁ ଏପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 2

श्रीबलिरुवाच सत्यं भगवता प्रोक्तं धर्मोऽयं गृहमेधिनाम् । अर्थं कामं यशो वृत्तिं यो न बाधेत कर्हिचित् ॥ २ ॥

ଶ୍ରୀବଳି କହିଲେ: ଭଗବନ୍! ଆପଣ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ଧର୍ମ ସେଇ—ଯାହା କେବେ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଥ, କାମ, ଯଶ ଓ ଜୀବିକାକୁ ବାଧା ଦିଏ ନାହିଁ। ମୋ ମତରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଠିକ୍।

Verse 3

स चाहं वित्तलोभेन प्रत्याचक्षे कथं द्विजम् । प्रतिश्रुत्य ददामीति प्राह्रादि: कितवो यथा ॥ ३ ॥

ମୁଁ ମହାରାଜ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କର ପୌତ୍ର। ଧନଲୋଭରେ ମୁଁ ଏକ ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ)ଙ୍କୁ ଦିଆ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କିପରି ଫେରାଇ ନେବି? ‘ଦେବି’ ବୋଲି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ ଏହି ଭୂମିକୁ କିପରି ପଛକୁ ନେବି? ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରତି ମୁଁ ସାଧାରଣ ଠକ ପରି କିପରି ଆଚରଣ କରିବି?

Verse 4

न ह्यसत्यात् परोऽधर्म इति होवाच भूरियम् । सर्वं सोढुमलं मन्ये ऋतेऽलीकपरं नरम् ॥ ४ ॥

ଅସତ୍ୟଠାରୁ ବଡ଼ ଅଧର୍ମ କିଛି ନାହିଁ—ଏହିପରି ଭୂମାତା କହିଲେ। ମୁଁ ସବୁ ଭାର ସହିପାରେ, କିନ୍ତୁ ମିଥ୍ୟାବାଦୀକୁ ନୁହେଁ।

Verse 5

नाहं बिभेमि निरयान्नाधन्यादसुखार्णवात् । न स्थानच्यवनान्मृत्योर्यथा विप्रप्रलम्भनात् ॥ ५ ॥

ମୁଁ ନରକ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଦୁଃଖସାଗର, ପଦଚ୍ୟୁତି କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ଏତେ ଭୟ କରେନି; ଯେତେ ଭୟ କରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଠକିବାକୁ।

Verse 6

यद् यद्धास्यति लोकेऽस्मिन्सम्परेतं धनादिकम् । तस्य त्यागे निमित्तं किं विप्रस्तुष्येन्न तेन चेत् ॥ ६ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ଧନାଦି ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଧାରକଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ—ଏହା ଆପଣ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ତେଣୁ ଯଦି ବ୍ରାହ୍ମଣ ବାମନଦେବ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନରେ ତୃପ୍ତ ନୁହନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁରେ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଥିବା ଧନରେ ତାଙ୍କୁ କାହିଁକି ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ନୁହେଁ?

Verse 7

श्रेय: कुर्वन्ति भूतानां साधवो दुस्त्यजासुभि: । दध्यङ्‌शिबिप्रभृतय: को विकल्पो धरादिषु ॥ ७ ॥

ସାଧୁଜନ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ ଦୁଷ୍କର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଶ୍ରେୟସ ପାଇଁ କରନ୍ତି। ଦଧୀଚି, ଶିବି ଆଦି ଏହାର ପ୍ରମାଣ; ତେବେ ଏହି ତୁଚ୍ଛ ଭୂମି ଛାଡ଼ିବାରେ କ’ଣ ବିକଳ୍ପ?

Verse 8

यैरियं बुभुजे ब्रह्मन्दैत्येन्द्रैरनिवर्तिभि: । तेषां कालोऽग्रसील्ल‍ोकान् न यशोऽधिगतं भुवि ॥ ८ ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯୁଦ୍ଧରେ କେବେ ହଟିନଥିବା ମହା ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ରମାନେ ଏହି ଜଗତ ଭୋଗ କରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ କାଳ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଗ୍ରସିଲା। ପୃଥିବୀରେ ରହିଗଲା କେବଳ ତାଙ୍କର ଯଶ; ତେଣୁ ଅନ୍ୟ ସବୁଠାରୁ ଭଲ ଯଶ ଅর্জନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 9

सुलभा युधि विप्रर्षे ह्यनिवृत्तास्तनुत्यज: । न तथा तीर्थ आयाते श्रद्धया ये धनत्यज: ॥ ९ ॥

ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟହୀନ ହୋଇ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ଲୋକ ଅନେକ; କିନ୍ତୁ ତୀର୍ଥ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ସାଧୁଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସଞ୍ଚିତ ଧନ ଦାନ ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 10

मनस्विन: कारुणिकस्य शोभनं यदर्थिकामोपनयेन दुर्गति: । कुत: पुनर्ब्रह्मविदां भवाद‍ृशां ततो वटोरस्य ददामि वाञ्छितम् ॥ १० ॥

ଦାନ ଦେଲେ ଦୟାଳୁ ଓ କରୁଣାମୟ ପୁରୁଷ ଅଧିକ ଶୁଭମୟ ହୁଏ; ବିଶେଷକରି ଆପଣଙ୍କ ପରି ବ୍ରହ୍ମବିଦଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ। ତେଣୁ ଏହି ଛୋଟ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଯାହା ଚାହେ, ମୁଁ ଦେବି।

Verse 11

यजन्ति यज्ञंक्रतुभिर्यमाद‍ृता भवन्त आम्नायविधानकोविदा: । स एव विष्णुर्वरदोऽस्तु वा परो दास्याम्यमुष्मै क्षितिमीप्सितां मुने ॥ ११ ॥

ହେ ମହାମୁନି! ଆପଣଙ୍କ ପରି ବେଦବିଧି-କୋବିଦ ମହାତ୍ମାମାନେ ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ସର୍ବଦା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ତେଣୁ ସେଇ ବିଷ୍ଣୁ ଏଠାରେ ବର ଦେବାକୁ ଆସୁନ୍ କି ଶତ୍ରୁଭାବେ ଦଣ୍ଡ ଦେବାକୁ—ମୁଁ ନିର୍ବିକଳ୍ପରେ ଚାହିତା ଭୂମି ଦେବି।

Verse 12

यद्यप्यसावधर्मेण मां बध्नीयादनागसम् । तथाप्येनं न हिंसिष्ये भीतं ब्रह्मतनुं रिपुम् ॥ १२ ॥

ଯଦିଓ ସେ ସ୍ୱୟଂ ବିଷ୍ଣୁ, ତଥାପି ଭୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧରି ଭିକ୍ଷା ମାଗିବାକୁ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବାରୁ, ସେ ଯଦି ଅଧର୍ମରେ ମୋତେ ବାନ୍ଧନ୍ତୁ କି ମାରନ୍ତୁ, ଶତ୍ରୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ପ୍ରତିହିଂସା କରିବି ନାହିଁ।

Verse 13

एष वा उत्तमश्लोको न जिहासति यद् यश: । हत्वा मैनां हरेद् युद्धे शयीत निहतो मया ॥ १३ ॥

ଯଦି ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ତେବେ ସେ ନିଜ ଯଶ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ମୋତେ ହତ୍ୟା କରିବେ, କିମ୍ବା ମୋ ହାତରେ ନିହତ ହୋଇ ପଡ଼ିବେ।

Verse 14

श्रीशुक उवाच एवमश्रद्धितं शिष्यमनादेशकरं गुरु: । शशाप दैवप्रहित: सत्यसन्धं मनस्विनम् ॥ १४ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏଭଳି ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖି, ଆଦେଶ ଅମାନ୍ୟ କରୁଥିବା, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଓ ମହାମନା ବଳି ମହାରାଜଙ୍କୁ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଶାପ ଦେଲେ।

Verse 15

द‍ृढं पण्डितमान्यज्ञ: स्तब्धोऽस्यस्मदुपेक्षया । मच्छासनातिगो यस्त्वमचिराद्भ्रश्यसे श्रिय: ॥ १५ ॥

ତୁମେ ଅଜ୍ଞ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ପଣ୍ଡିତ ଭାବୁଛ ଏବଂ ମୋତେ ଅବହେଳା କରି ଅହଙ୍କାରୀ ହୋଇଛ। ମୋ ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିଥିବାରୁ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ତୁମ ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀ-ସମ୍ପଦାରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେବ।

Verse 16

एवं शप्त: स्वगुरुणा सत्यान्न चलितो महान् । वामनाय ददावेनामर्चित्वोदकपूर्वकम् ॥ १६ ॥

ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏଭଳି ଶାପିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମହାନ ବଳି ମହାରାଜ ସତ୍ୟରୁ ଚଳିତ ହେଲେ ନାହିଁ। ଆଚାର ଅନୁସାରେ ପ୍ରଥମେ ବାମନଦେବଙ୍କୁ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରି ପୂଜା କରି, ପରେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରା ଭୂମିଦାନ ଦେଲେ।

Verse 17

विन्ध्यावलिस्तदागत्य पत्नी जालकमालिनी । आनिन्ये कलशं हैममवनेजन्यपां भृतम् ॥ १७ ॥

ସେତେବେଳେ ମୁକୁତାମାଳାରେ ଶୋଭିତ ବଳି ମହାରାଜଙ୍କ ପତ୍ନୀ ବିନ୍ଧ୍ୟାବଳୀ ତୁରନ୍ତ ଆସି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ପୂଜା ପାଇଁ ଜଳଭରା ବଡ଼ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଳଶ ଆଣିଲେ।

Verse 18

यजमान: स्वयं तस्य श्रीमत् पादयुगं मुदा । अवनिज्यावहन्मूर्ध्नि तदपो विश्वपावनी: ॥ १८ ॥

ଯଜମାନ ବଳି ମହାରାଜ ସ୍ୱୟଂ ଆନନ୍ଦରେ ବାମନଦେବଙ୍କ ଶ୍ରୀପାଦଯୁଗଳକୁ ଧୋଇ, ସେଇ ବିଶ୍ୱପାବନ ପାଦାମୃତ ଜଳକୁ ନିଜ ମସ୍ତକରେ ଧାରଣ କଲେ; କାରଣ ସେ ଜଳ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ପବିତ୍ର କରେ।

Verse 19

तदासुरेन्द्रं दिवि देवतागणा गन्धर्वविद्याधरसिद्धचारणा: । तत्कर्म सर्वेऽपि गृणन्त आर्जवं प्रसूनवर्षैर्ववृषुर्मुदान्विता: ॥ १९ ॥

ସେତେବେଳେ ଦିବ୍ୟଲୋକର ଦେବଗଣ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର, ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ବଳି ମହାରାଜଙ୍କ ସରଳ ଓ ନିଷ୍କପଟ କର୍ମରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ ଏବଂ ଅସଂଖ୍ୟ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା କଲେ।

Verse 20

नेदुर्मुहुर्दुन्दुभय: सहस्रशो गन्धर्वकिम्पूरुषकिन्नरा जगु: । मनस्विनानेन कृतं सुदुष्करं विद्वानदाद् यद् रिपवे जगत्‍त्रयम् ॥ २० ॥

ଗନ୍ଧର୍ବ, କିମ୍ପୁରୁଷ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ହଜାରହଜାର ଦୁନ୍ଦୁଭି ଓ ତୂର୍ୟ ବାଜାଇ ମହା ହର୍ଷରେ ଗାଇଲେ—“ବଳି ମହାରାଜ କେତେ ମହାନ! ସେ ଅତି ଦୁଷ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ବିଷ୍ଣୁ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷରେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ତ୍ରିଲୋକ ଦାନ କଲେ।”

Verse 21

तद् वामनं रूपमवर्धताद्भ‍ुतं हरेरनन्तस्य गुणत्रयात्मकम् । भू: खं दिशो द्यौर्विवरा: पयोधय- स्तिर्यङ्‌नृदेवा ऋषयो यदासत ॥ २१ ॥

ତାପରେ ବାମନରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଅନନ୍ତ ହରି ତ୍ରିଗୁଣମୟ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ; ଯାଏଁ ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ଦିଗ, ସ୍ୱର୍ଗ, ବିଶ୍ୱର ବିବର, ସମୁଦ୍ର, ପକ୍ଷୀ-ପଶୁ, ମନୁଷ୍ୟ, ଦେବତା ଓ ମହର୍ଷି—ସବୁ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହେଲା।

Verse 22

काये बलिस्तस्य महाविभूते: सहर्त्विगाचार्यसदस्य एतत् । ददर्श विश्वं त्रिगुणं गुणात्मके भूतेन्द्रियार्थाशयजीवयुक्तम् ॥ २२ ॥

ବଳି ମହାରାଜ ଋତ୍ୱିଜ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ସଭାସଦମାନଙ୍କ ସହ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ମହାବିଭୂତି-ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱରୂପକୁ ଦେଖିଲେ। ସେହି ଦେହରେ ତ୍ରିଗୁଣମୟ ଜଗତର ସମସ୍ତ—ସ୍ଥୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବିଷୟ, ମନ-ବୁଦ୍ଧି-ଅହଂକାର, ବିଭିନ୍ନ ଜୀବ ଏବଂ କର୍ମ-ଫଳ—ସବୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଥିଲା।

Verse 23

रसामचष्टाङ्‍‍घ्रितलेऽथ पादयो- र्महीं महीध्रान्पुरुषस्य जङ्घयो: । पतत्‍त्रिणो जानुनि विश्वमूर्ते- रूर्वोर्गणं मारुतमिन्द्रसेन: ॥ २३ ॥

ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରାସନରେ ଅବସ୍ଥିତ ବଳି ମହାରାଜ ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦତଳରେ ରସାତଳ ଆଦି ଅଧୋଲୋକ ଦେଖିଲେ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦରେ ପୃଥିବୀର ପୃଷ୍ଠ, ଜଂଘାରେ ପର୍ବତ, ଜାନୁରେ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ଊରୁରେ ବାୟୁର ନାନା ରୂପ ଦର୍ଶନ କଲେ।

Verse 24

सन्ध्यां विभोर्वाससि गुह्य ऐक्षत् प्रजापतीञ्जघने आत्ममुख्यान् । नाभ्यां नभ: कुक्षिषु सप्तसिन्धू- नुरुक्रमस्योरसि चर्क्षमालाम् ॥ २४ ॥

ବଳି ମହାରାଜ ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବସ୍ତ୍ରତଳେ ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳକୁ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ଗୁହ୍ୟଭାଗରେ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କୁ, ଜଘନ-ପ୍ରଦେଶରେ ନିଜକୁ ନିଜ ଗୁପ୍ତ ସହଚରମାନଙ୍କ ସହ, ନାଭିରେ ଆକାଶକୁ, କଟିରେ ସପ୍ତ ସମୁଦ୍ରକୁ ଏବଂ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ନକ୍ଷତ୍ରଗୁଚ୍ଛକୁ ଦର୍ଶନ କଲେ।

Verse 25

हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥

ହେ ରାଜନ! ବଳି ମୁରାରିଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଧର୍ମକୁ, ସ୍ତନଦ୍ୱୟରେ ଋତ ଓ ସତ୍ୟକୁ, ମନରେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ; ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ପଦ୍ମହସ୍ତା ଶ୍ରୀଦେବୀକୁ; କଣ୍ଠରେ ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ସମସ୍ତ ନାଦକୁ; ଭୁଜାରେ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରଧାନ ଦେବମାନଙ୍କୁ; ଦୁଇ କାନରେ ଦିଗମାନଙ୍କୁ; ମୁଣ୍ଡରେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଲୋକକୁ; କେଶରେ ମେଘକୁ; ନାସିକାରେ ବାୟୁକୁ; ଚକ୍ଷୁରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ; ମୁଖରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 26

हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥

ହେ ନୃପ! ତାଙ୍କ ବାଣୀରେ ଛନ୍ଦ ଓ ବୈଦିକ ମନ୍ତ୍ର, ଜିହ୍ୱାର ରସରେ ଜଳାଧିପ ବରୁଣ; ଭ୍ରୂରେ ନିଷେଧ-ବିଧିର ନିୟମ, ପକ୍ଷ୍ମରେ ଦିନ ଓ ରାତି; ଲଲାଟରେ କ୍ରୋଧ, ଅଧରରେ ଲୋଭ; ସ୍ପର୍ଶରେ କାମ, ରେତସରେ ସମସ୍ତ ଜଳ; ପୃଷ୍ଠରେ ଅଧର୍ମ, ପଦକ୍ରମରେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି; ଛାୟାରେ ମୃତ୍ୟୁ, ହାସ୍ୟରେ ମାୟା; ଏବଂ ଶରୀରରୋମରେ ସମସ୍ତ ଔଷଧି-ଲତା ଦେଖିଲେ।

Verse 27

हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥

ସେ ନାଡୀମାନଙ୍କରେ ନଦୀମାନଙ୍କୁ, ନଖମାନଙ୍କରେ ଶିଳାମାନଙ୍କୁ; ବୁଦ୍ଧିରେ ଅଜ ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବଗଣ ଓ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କୁ; ଏବଂ ପ୍ରାଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ସମଗ୍ର ଦେହରେ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଦେଖିଲେ। ଏଭଳି ବଳି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବିରାଟ୍ ଦେହରେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଦର୍ଶନ କଲେ।

Verse 28

हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥

ଏଭଳି ବଳି ମହାରାଜ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବିରାଟ୍ ଦେହରେ ହୃଦୟରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମାଦି ତତ୍ତ୍ୱ, ବାଣୀରେ ଛନ୍ଦ-ମନ୍ତ୍ର, ନାଡୀରେ ନଦୀ, ବୁଦ୍ଧିରେ ବ୍ରହ୍ମାଦି, ଏବଂ ପ୍ରାଣସହ ସମଗ୍ର ଦେହରେ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଏକାଥରେ ଦେଖିଲେ—ଯେପରି ସମଗ୍ର ଜଗତ ସେହି ପୁରୁଷୋତ୍ତମରେ ନିହିତ।

Verse 29

हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥

ହେ ରାଜନ୍! ବଳି ମହାରାଜ ମୁରାରିଙ୍କ ବିରାଟ୍ ଦେହରେ ହୃଦୟରେ ଧର୍ମ, ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଋତ ଓ ସତ୍ୟ, ମନରେ ଚନ୍ଦ୍ର, ଉରସ୍ଥଳରେ ପଦ୍ମହସ୍ତା ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀ, କଣ୍ଠରେ ସମସ୍ତ ବେଦଧ୍ୱନି, ଭୁଜାରେ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରଧାନ ଦେବଗଣ, କାନରେ ଦିଗମାନ, ମସ୍ତକରେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଲୋକ, କେଶରେ ମେଘ, ନାସିକାରେ ବାୟୁ, ନୟନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ମୁଖରେ ଅଗ୍ନି ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ବାଣୀରେ ଛନ୍ଦ, ଜିହ୍ୱାରସରେ ବରୁଣ, ଭୃକୁଟିରେ ନିୟମ-ବିଧି, ପକ୍ଷ୍ମରେ ଦିନ-ରାତି, ଲଲାଟରେ କ୍ରୋଧ, ଅଧରରେ ଲୋଭ। ସ୍ପର୍ଶରେ କାମ, ବୀର୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଜଳ, ପୃଷ୍ଠରେ ଅଧର୍ମ, ପଦକ୍ରମରେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି; ଛାୟାରେ ମୃତ୍ୟୁ, ହାସ୍ୟରେ ମାୟା, ରୋମରେ ଔଷଧି; ନାଡୀରେ ନଦୀ, ନଖରେ ଶିଳା, ବୁଦ୍ଧିରେ ବ୍ରହ୍ମା-ଦେବ-ଋଷି, ଏବଂ ସମଗ୍ର ଦେହେ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ଭୂତ—ଏଭଳି ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବିରାଟ୍ ରୂପରେ ସବୁକିଛି ଦର୍ଶନ କଲେ।

Verse 30

सर्वात्मनीदं भुवनं निरीक्ष्य सर्वेऽसुरा: कश्मलमापुरङ्ग । सुदर्शनं चक्रमसह्यतेजो धनुश्च शार्ङ्गं स्तनयित्नुघोषम् ॥ ३० ॥

ହେ ରାଜନ୍! ସର୍ବାତ୍ମା ଭଗବାନଙ୍କ ବିରାଟ୍ ରୂପରେ ଏହି ସମଗ୍ର ଭୁବନ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ହସ୍ତରେ ଅସହ୍ୟ ତେଜସ୍ବୀ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ରକୁ ଦେଖି, ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁଷର ମେଘଗର୍ଜନ-ସଦୃଶ ଘୋଷ ଶୁଣି, ବଳିଙ୍କ ଅନୁଚର ସମସ୍ତ ଅସୁର ହୃଦୟରେ ଶୋକ-ଭୟରେ ଆକୁଳ ହେଲେ।

Verse 31

पर्जन्यघोषो जलज: पाञ्चजन्य: कौमोदकी विष्णुगदा तरस्विनी । विद्याधरोऽसि: शतचन्द्रयुक्त- स्तूणोत्तमावक्षयसायकौ च ॥ ३१ ॥

ମେଘଗର୍ଜନ-ସଦୃଶ ଘୋଷ କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ ଶଙ୍ଖ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ କୌମୋଦକୀ ଗଦା, ବିଦ୍ୟାଧର ନାମକ ଖଡ୍ଗ ଓ ଶତଚନ୍ଦ୍ରଚିହ୍ନିତ ଢାଳ, ଏବଂ ଅକ୍ଷୟସାୟକ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୂଣୀର—ଏ ସବୁ ଏକାସାଥି ପ୍ରକଟ ହୋଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 32

सुनन्दमुख्या उपतस्थुरीशं पार्षदमुख्या: सहलोकपाला: । स्फुरत्किरीटाङ्गदमीनकुण्डल: श्रीवत्सरत्नोत्तममेखलाम्बरै: ॥ ३२ ॥ मधुव्रतस्रग्वनमालयावृतो रराज राजन्भगवानुरुक्रम: । क्षितिं पदैकेन बलेर्विचक्रमे नभ: शरीरेण दिशश्च बाहुभि: ॥ ३३ ॥

ସୁନନ୍ଦ ଆଦି ପ୍ରଧାନ ପାର୍ଷଦମାନେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଲୋକର ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ସହ, ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ସମୀପରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ସ୍ତୁତି କଲେ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମସ୍ତକରେ ଦୀପ୍ତ କିରୀଟ, ଭୁଜାରେ ଅଙ୍ଗଦ, ଏବଂ ମାଛ ପରି ଝଲମଲ କୁଣ୍ଡଳ ଥିଲା। ତାଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଓ କୌସ୍ତୁଭ ରତ୍ନ ଶୋଭିତ। ସେ ପୀତାମ୍ବର ପରିଧାନ କରି, ମେଖଲାରେ ବଦ୍ଧ, ଏବଂ ମଧୁବ୍ରତ (ମହୁମାଛି) ଘେରା ପୁଷ୍ପମାଳାରେ ଅଲଙ୍କୃତ ହୋଇ, ଉରୁକ୍ରମ ଭଗବାନ ଅପୂର୍ବ ଭାବେ ବିରାଜିତ ଥିଲେ।

Verse 33

सुनन्दमुख्या उपतस्थुरीशं पार्षदमुख्या: सहलोकपाला: । स्फुरत्किरीटाङ्गदमीनकुण्डल: श्रीवत्सरत्नोत्तममेखलाम्बरै: ॥ ३२ ॥ मधुव्रतस्रग्वनमालयावृतो रराज राजन्भगवानुरुक्रम: । क्षितिं पदैकेन बलेर्विचक्रमे नभ: शरीरेण दिशश्च बाहुभि: ॥ ३३ ॥

ହେ ରାଜନ୍! ଏଭଳି ଦିବ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ଉରୁକ୍ରମ ଭଗବାନ ବଳିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏକମାତ୍ର ପଦକ୍ଷେପରେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ମାପିଲେ; ନିଜ ଶରୀରରେ ଆକାଶକୁ ଆବୃତ କଲେ; ଏବଂ ନିଜ ଭୁଜାଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କଲେ।

Verse 34

पदं द्वितीयं क्रमतस्त्रिविष्टपं न वै तृतीयाय तदीयमण्वपि । उरुक्रमस्याङ्‍‍घ्रिरुपर्युपर्यथो महर्जनाभ्यां तपस: परं गत: ॥ ३४ ॥

ପ୍ରଭୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦକ୍ଷେପରେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକମାନଙ୍କୁ ଆବୃତ କଲେ; ତୃତୀୟ ପଦ ପାଇଁ ଅଣୁମାତ୍ର ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ରହିଲା ନାହିଁ। ଉରୁକ୍ରମଙ୍କ ପାଦ ଉପରୁପରି ବଢ଼ି ମହର୍, ଜନ, ତପୋ ଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କଲା।