Mantra 1

Sukta 111

Sanskrit (Devanagari)

आत्मा। इन्द्रस्य कुक्षिरसि सोमधान आत्मा देवानामुत मानुषाणाम्। इह प्रजा जनय यास्त आसु या अन्यत्रेह तास्ते रमन्ताम्

IAST Transliteration

índrasya kúkhir asi somadhā́na ātmā́ devā́nām utá mā́nuṣāṇām | ihá prajā́ janaya yā́s ta ā́sū yā́ anyátrehá tā́s te ramantām ||

English Translation (Griffith/Whitney)

Thou art Indra’s belly, the soma-receptacle; the Self of gods, and also of men. Here beget the progeny that are thine within these; but those that are elsewhere—here not—let them take their pleasure there.

Translation

ତୁମେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କୁକ୍ଷି (ଉଦର), ସୋମଧାନ—ସୋମକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଆଧାର; ଦେବମାନଙ୍କ ଆତ୍ମା, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା। ଏଠାରେ, ଏହିମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଥିବା ତୁମ ପ୍ରଜାକୁ ଜନ୍ମ ଦିଅ; ଏବଂ ଯେ ପ୍ରଜା ଅନ୍ୟତ୍ର ଅଛି—ଏଠାରେ ନୁହେଁ—ସେମାନେ ସେଠାରେଇ ରମନ୍ତୁ, ସେଠାରେଇ ସୁଖ ପାଉନ୍ତୁ।

Word by Word

• आत्मा: the self; vital essence
• आत्मा: Kartā
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक)

• इन्द्रस्य: of Indra
• इन्द्रस्य: Sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)

• कुक्षिः: womb; belly
• कुक्षिः: Kartā (of ‘असि’)
• Type: Noun
• Root: कुक्षि (प्रातिपदिक)

• असि: you are
• असि: (Copula) —
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)

• सोमधानः: placing/holding Soma; Soma-establishing
• सोमधानः: Kartā-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: सोम-धान (प्रातिपदिक; बहुव्रीहि/तत्पुरुष-समासाधारित)

• आत्मा: the self; vital essence
• आत्मा: Kartā
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक)

• देवानाम्: of the gods
• देवानाम्: Sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)

• उत: and also
• उत: —
• Type: Indeclinable
• Root: उत (निपात/अव्यय)

• मानुषाणाम्: of humans
• मानुषाणाम्: Sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: मानुष (प्रातिपदिक)

• इह: here
• इह: Adhikaraṇa
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)

• प्रजाः: creatures; offspring
• प्रजाः: Karma
• Type: Noun
• Root: प्रजा (प्रातिपदिक)

• जनय: generate; beget
• जनय: (Verb) —
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु; णिच्-प्रयोगः ‘जनयति’)

• याः: which (f.)
• याः: Kartā (of implied ‘सन्ति/भवन्ति’)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• ते: of you; your
• ते: Sambandha (Genitive relation)
• Type: Pronoun
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• आसुः: were
• आसुः: (Verb) —
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)

• याः: which (f.)
• याः: Kartā (of implied ‘सन्ति/भवन्ति’)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• अन्यत्र: elsewhere
• अन्यत्र: Adhikaraṇa
• Type: Indeclinable
• Root: अन्यत्र (अव्यय)

• इह: here
• इह: Adhikaraṇa
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)

• ताः: those (f.)
• ताः: Kartā (of ‘रमन्ताम्’)
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• ते: for you; to you
• ते: Sampradāna
• Type: Pronoun
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• रमन्ताम्: let them delight; let them be content
• रमन्ताम्: (Verb) —
• Type: Verb
• Root: रम् (धातु)

Attribution

Rishi: To be confirmed from AVŚ anukramaṇī.

Devata: Ātman / Indra-associated vitality (with soma-receptacle imagery)

Chandas: Triṣṭubh (probable; to be verified).

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"shanta","secondary_rasa":"shringara","emotional_arc":"From identity-assertion of the vital Self to a calm, firm localization of progeny.","listener_experience":"Grounding, protective, intimate; reduces fear of ‘scattering’ and builds trust in embodied continuity.","intensity":5}