Mantra 1

Sukta 104

Sanskrit (Devanagari)

गौः। कः पृश्निं धेनुं वरुणेन दत्तामथर्वने सुदुघां नित्यवत्साम्। बृहस्पतिना सख्यंऽ जुषाणो यथावशं तन्वः कल्पयाति

IAST Transliteration

káḥ pṛ́śniṃ dhénuṃ váruṇena dattā́m átharvane sudúghāṃ nítyavatsām | bṛ́haspátinā sakhyáṃ juṣāṇó yáthāvaśáṃ tanvàḥ kalpayāti ||

English Translation (Griffith/Whitney)

Who fashions for Atharvan the speckled milch-cow, given by Varuṇa—good-milking, ever with calf? Enjoying alliance with Bṛhaspati, he orders, at his will, the welfare of his own person.

Translation

ଗୌଃ। ବରୁଣ ଦ୍ୱାରା ଦତ୍ତ ଚିତ୍ରବର୍ଣ୍ଣ (ପୃଶ୍ନି) ଦୁଗ୍ଧଦାୟିନୀ ଗାଈକୁ—ସୁଦୁଘା, ନିତ୍ୟବତ୍ସା—ଅଥର୍ବଣ ପାଇଁ କିଏ ସଜାଏ/ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ? ବୃହସ୍ପତି ସହ ସଖ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରି, ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ନିଜ ଦେହର କଲ୍ୟାଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ।

Word by Word

• गौः: the cow
• गौः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: गो (प्रातिपदिक)

• कः: who?
• कः: कर्तृ
• Type: Pronoun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• पृश्निम्: the speckled one (cow)
• पृश्निम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: पृश्नि (प्रातिपदिक)

• धेनुम्: milch-cow
• धेनुम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: धेनु (प्रातिपदिक)

• वरुणेन: by Varuṇa
• वरुणेन: कर्तृ (कर्मणि प्रयोगे कर्तृ-निर्देशः) / करण
• Type: Noun
• Root: वरुण (प्रातिपदिक)

• दत्ताम्: given (bestowed)
• दत्ताम्: विशेषण (कर्म-विशेषण) / कर्म
• Type: Participle
• Root: दा (धातु) → दत्त (कृदन्त, क्त)

• अथर्वणे: to Atharvan
• अथर्वणे: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: अथर्वन् (प्रातिपदिक)

• सुदुघाम्: well-milking, yielding much milk
• सुदुघाम्: विशेषण (धेनु/पृश्नि-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सु-दुघा (प्रातिपदिक; उपसर्ग+धुग्/दुह्-सम्बद्ध)

• नित्यवत्साम्: having a constant calf / ever with calf
• नित्यवत्साम्: विशेषण (धेनु/पृश्नि-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: नित्य-वत्स (प्रातिपदिक; बहुव्रीहि/तत्पुरुष-समास)

• बृहस्पतिना: with/through Bṛhaspati
• बृहस्पतिना: करण
• Type: Noun
• Root: बृहस्पति (प्रातिपदिक)

• सख्यम्: friendship, alliance
• सख्यम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: सख्य (प्रातिपदिक)

• जुषाणः: enjoying, accepting, taking pleasure in
• जुषाणः: कर्तृ (गौः/कः इत्यस्य सह-सम्बन्धः) / क्रियाविशेषण
• Type: Participle
• Root: जुष् (धातु) → जुषाण (कृदन्त, शानच्; आत्मनेपदी वर्तमान)

• यथावशम्: according to will, at pleasure
• यथावशम्: क्रियाविशेषण
• Type: Indeclinable
• Root: यथा-अवश (अव्ययीभाव-समास)

• तन्वः: of the body, of the person
• तन्वः: सम्बन्ध (षष्ठी) / अधिकरण-सम्बन्ध
• Type: Noun
• Root: तनू (प्रातिपदिक)

• कल्पयाति: he/she/it arranges, makes (it) fit, sets in order
• कल्पयाति: क्रिया
• Type: Verb
• Root: कॢप्/कल्प् (धातु; causative sense ‘to arrange, make fit’)

Attribution

Rishi: Atharvanic tradition (unspecified in the provided excerpt)

Devata: Varuṇa; Bṛhaspati; Cow as prosperity-symbol

Chandas: Likely Triṣṭubh (requires full metrical verification).

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"shanta","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"From inquiry to serene assurance of sanctioned abundance and bodily order.","listener_experience":"Grounded confidence, warmth, and a sense of being provided for.","intensity":4}