Mantra 1

Sukta 28

Sanskrit (Devanagari)

अरिष्टक्षयणम्। ऋचा कपोतं नुदत प्रणोदमिषं मदन्तः परि गां नयामः । संलोभयन्तो दुरिता पदानि हित्वा न ऊर्जं प्र पदात् पथिष्ठः

IAST Transliteration

ṛcā́ kapótaṁ nudata práṇoda míṣaṁ mádantaḥ pári gā́ṁ nayāmaḥ | saṁlobháyanto duritā́ padā́ni hitvā́ na ūrjáṁ prá padāt pathíṣṭhaḥ ||

English Translation (Griffith/Whitney)

With a verse thrust ye the Pigeon forth—drive him away: with bait, exulting, we will lead him round unto the open ground; enticing him, let him leave behind the evil tracks, and step forth from our nourishment by the best of paths.

Translation

ଋଚା ଦ୍ୱାରା କପୋତକୁ ଠେଲି ଦୂର କର—ତାକୁ ହଟାଅ। ଆମିଷ (ଚାର) ରଖି, ଆନନ୍ଦରେ, ଆମେ ତାକୁ ଖୋଲା ଭୂମିକୁ ଘୁରାଇ ନେଇଯିବୁ। ତାକୁ ଲୋଭ ଦେଇ, ସେ ଦୁରିତ ପଦଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ପଛେ ଛାଡ଼ି, ଆମ ଊର୍ଜ (ପୋଷଣ) ଠାରୁ ଦୂରେ ହୋଇ, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଥରେ ଆଗକୁ ପଦ ଦେଉ।

Word by Word

• ऋचा: with a ṛc (hymn/verse)
• ऋचा: करण
• Type: Noun
• Root: ऋच् (स्त्री. प्रातिपदिक ‘ऋच्/ऋचा’ = ऋग्वाणी) अथवा ‘ऋचा’ (इन्स्ट्रु. एक.)

• कपोतम्: the pigeon/dove
• कपोतम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: कपोत (प्रातिपदिक)

• नुदत: push away; drive off
• नुदत: (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नुद् (धातु)

• प्रणोद: drive forth; expel
• प्रणोद: (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-नुद् (धातु) → ‘प्रणोद’ (आज्ञार्थ-रूप/वेदिक रूप) अथवा ‘प्रणुद’ का संहितारूप

• मिषम्: food; prey; bait
• मिषम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: मिष (प्रातिपदिक; ‘मिष’ = भोजन/आहार, prey) अथवा ‘मिष्’ (धातु) से भाव

• मदन्तः: rejoicing; exhilarated
• मदन्तः: कर्तृ (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मद् (धातु) → वर्तमान कृदन्त ‘मदन्त्’

• परि: around; about
• परि: (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: परि (उपसर्ग/अव्यय)

• गाम्: the cow
• गाम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: गो/गाव् (प्रातिपदिक ‘गो’)

• नयामः: we lead; we bring
• नयामः: (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नी (धातु)

• संलोभयन्तः: enticing; luring
• संलोभयन्तः: कर्तृ (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम्-लुभ् (धातु) → णिच् ‘संलोभय’ + शतृ

• दुरितानि: evils; misfortunes
• दुरितानि: कर्म
• Type: Noun
• Root: दुरित (प्रातिपदिक)

• पदानि: tracks; steps; paths
• पदानि: कर्म (द्वितीय-सम्बन्ध; ‘पदानि’ = tracks/steps)
• Type: Noun
• Root: पद (प्रातिपदिक)

• हित्वा: having abandoned; leaving
• हित्वा: (पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: हा (धातु) → क्त्वा-प्रत्यय

• नः: for us / of us
• नः: सम्प्रदान/सम्बन्ध (contextual)
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम)

• ऊर्जम्: strength; nourishment
• ऊर्जम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: ऊर्ज् (स्त्री. प्रातिपदिक)

• प्र: forth; forward
• प्र: (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: प्र (उपसर्ग/अव्यय)

• पदात्: from the step/track; from the footing
• पदात्: अपादान
• Type: Noun
• Root: पद्/पदा (प्रातिपदिक ‘पद’/‘पदा’)

• पथिष्ठः: standing on the path; most on-the-path (surest)
• पथिष्ठः: कर्तृ (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पथि-स्थ (प्रातिपदिक; ‘पथि’ + ‘स्थ’ = path-standing) अथवा ‘पथिष्ठ’ (विशेषण)

Attribution

Rishi: Atharvanic tradition (arishta-kṣayaṇa complex)

Devata: Primarily the operative mantra-force (ṛc) and the household’s Śānti/Ūrj; adversary is the omen and attached durita

Chandas: Triṣṭubh-like (AV irregular)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"vira","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"From alertness to decisive removal, ending in calm assurance of an auspicious exit.","listener_experience":"Empowered, practical confidence—‘we know what to do’.","intensity":6}