Mantra 3

Sukta 10

Sanskrit (Devanagari)

संवत्सरस्य प्रतिमां यां त्वा रात्र्युपास्महे । सा न आयुष्मतीं प्रजां रायस्पोषेण सं सृज

IAST Transliteration

saṁvatsarásya pratímāṁ yā́m tvā rātri upāsmáhe | sā́ na ā́yuṣmatīṁ prajā́ṁ rāyás póṣeṇa sáṁ sṛja ||

English Translation (Griffith/Whitney)

The counterpart of the Year, thee, Night, we reverently attend: do thou for us bring forth life-laden offspring, with wealth’s increase and thriving joined thereto.

Translation

ସଂବତ୍ସରର ପ୍ରତିମା ସଦୃଶ, ହେ ରାତ୍ରି, ଆମେ ତୁମକୁ ଭକ୍ତିରେ ଉପାସନା କରୁଛୁ; ତୁମେ ଆମ ପାଇଁ ଆୟୁଷ୍ମତୀ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କର, ଏବଂ ଧନବୃଦ୍ଧି ଓ ପୋଷଣ ସହିତ ତାହାକୁ ଯୋଡ଼।

Word by Word

• संवत्सरस्य: of the year
• संवत्सरस्य: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: संवत्सर (प्रातिपदिक)

• प्रतिमाम्: image, likeness
• प्रतिमाम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: प्रतिमा (प्रातिपदिक)

• याम्: which
• याम्: कर्म (relative pronoun to प्रतिमाम्)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• त्वाम्: you
• त्वाम्: कर्म (addressed deity as object of worship)
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• रात्रि: Night (goddess)
• रात्रि: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: रात्रि (प्रातिपदिक)

• उपास्महे: we worship, we attend upon
• उपास्महे: क्रिया
• Type: Verb
• Root: उप-आस् (धातु)

• सा: she
• सा: कर्तृ
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• नः: for us / of us
• नः: सम्प्रदान (beneficiary) / सम्बन्ध
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• आयुष्मतीम्: long-lived, endowed with life
• आयुष्मतीम्: कर्म (qualifier of प्रजाम्)
• Type: Adjective
• Root: आयुष्मत् (प्रातिपदिक)

• प्रजाम्: offspring, progeny
• प्रजाम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: प्रजा (प्रातिपदिक)

• रायः: of wealth
• रायः: सम्बन्ध (genitive with पोषेण)
• Type: Noun
• Root: राय्/रायि (प्रातिपदिक; ‘wealth’)

• पोषेण: with prosperity, with nourishment
• पोषेण: करण
• Type: Noun
• Root: पोष (प्रातिपदिक)

• सम्: together, completely
• सम्: क्रियाविशेषण
• Type: Indeclinable
• Root: सम् (उपसर्ग/अव्यय)

• सृज: create, send forth
• सृज: क्रिया
• Type: Verb
• Root: सृज् (धातु)

Attribution

Rishi: Atharvanic tradition (later anukramaṇī attribution within Atharvanic seer lists)

Devata: Rātri as Saṁvatsara-pratimā (Night as the Year’s counterpart)

Chandas: Anuṣṭubh

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"shanta","secondary_rasa":"shringara","emotional_arc":"Reverent attendance → hopeful generativity.","listener_experience":"Quiet aspiration for family continuity and stable abundance.","intensity":4}