Mantra 3

Sukta 88

Sanskrit (Devanagari)

बृहस्पते या परमा परावदत आ त ऋतस्पृशो नि षेदुः । तुभ्यं खाता अवता अद्रिदुग्धा मध्व श्चोतन्त्यभितो विरप्शम्

IAST Transliteration

bृहáspate yā́ paramā́ parāváta áta ā́ te ṛtaspṛ́śo ní ṣéduḥ | túbhyaṃ khātā́ avatā́ adrídugdhā́ mádhvaḥ ścotanty abhíto virapśám ||

English Translation (Griffith/Whitney)

O Br̥haspati, those (streams) which from the highest far region have come hither unto thee—touching Order—have taken their seat. For thee, dug out, well-provided, pressed by the stone, they drip with sweetness round about the wide-working One.

Translation

ହେ ବୃହସ୍ପତେ, ଯେ (ଧାରା/ପ୍ରବାହ) ପରମ ପରାବତ—ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦୂର ଅଞ୍ଚଳ—ରୁ ତୁମ ପାଖକୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି, ସେମାନେ ଋତସ୍ପୃଶଃ (ଋତ/ନିୟମକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା) ହୋଇ ଆସନ ନେଇଛନ୍ତି। ତୁମ ପାଇଁ ଖୋଦି, ସୁସଜ୍ଜିତ କରି, ଅଦ୍ରି (ପଥର) ଦ୍ୱାରା ଚାପି ନିଷ୍କାଶିତ, ସେମାନେ ମଧୁ ଝରାନ୍ତି—ବିରପ୍ଶ (ବିସ୍ତୃତ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା)ଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ସବୁଦିଗରେ।

Word by Word

• बृहस्पते: O Bṛhaspati
• बृहस्पते: सम्बोधन
• Type: Noun
• Root: बृहस्पति- (प्रातिपदिक)

• या: which (she)
• या: कर्तृ (सापेक्ष-उपवाक्ये)
• Type: Pronoun
• Root: यद्- (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• परमा: highest, supreme
• परमा: कर्तृ (विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: परम- (प्रातिपदिक)

• परावत्: from afar; in the far distance
• परावत्: अधिकरण (दिशा/देश-निर्देशः)
• Type: Indeclinable
• Root: परावत् (अव्यय/निपात)

• अतः: from there; thence
• अतः: अपादान (तस्मात्/अस्मात्-भावः)
• Type: Indeclinable
• Root: अतः (अव्यय)

• आ: hither; towards (as preverb)
• आ: —
• Type: Indeclinable
• Root: आ (उपसर्ग/अव्यय)

• ते: of you; your
• ते: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद्- (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• ऋतस्पृशः: the truth-touching ones; those who reach the ṛta
• ऋतस्पृशः: कर्तृ
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: ऋत-स्पृश् (प्रातिपदिक; बहुव्रीहि/तत्पुरुष-समासः)

• नि: down; in (as preverb)
• नि: —
• Type: Indeclinable
• Root: नि (उपसर्ग/अव्यय)

• षेदुः: sat down; took their seat
• षेदुः: क्रिया
• Type: Verb
• Root: सद् (धातु) → परस्मैपद

• तुभ्यम्: to you
• तुभ्यम्: सम्प्रदान
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद्- (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• खाताः: dug; excavated
• खाताः: कर्तृ/विशेष्य (अवता इत्यस्य)
• Type: Participle (past passive)
• Root: खन् (धातु) → कृदन्त; खात-

• अवताः: wells; pits (dug places)
• अवताः: कर्तृ (श्चोतन्ति इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: अवता- (प्रातिपदिक; अवत् ‘कूप/गर्त’ इत्यर्थे)

• अद्रिदुग्धाः: milk-yielding from the stone/rock; rock-milked
• अद्रिदुग्धाः: कर्तृ (विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: अद्रि-दुग्ध (प्रातिपदिक; तत्पुरुष-समासः)

• मधु: honey; sweetness
• मधु: कर्म
• Type: Noun
• Root: मधु- (प्रातिपदिक)

• श्चोतन्ति: they drip; they trickle
• श्चोतन्ति: क्रिया
• Type: Verb
• Root: च्युत्/च्युत्? (धातु) → च्योत्/श्च्योत् ‘to drip’

• अभितः: around; on all sides
• अभितः: अधिकरण (परितः/सर्वतः)
• Type: Indeclinable
• Root: अभितः (अव्यय)

• विरप्शम्: Virapśa (name/epithet); the wide-formed one
• विरप्शम्: कर्म (अभितः इत्यनेन सह)
• Type: Noun (proper/epithet)
• Root: विरप्श- (प्रातिपदिक)

Attribution

Rishi: Bṛhaspati/Angiras-tradition (RV-derived)

Devata: Bṛhaspati

Chandas: Triṣṭubh

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"adbhuta","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"Wonder at far-source order → settling into stability → sweetness pervading widely.","listener_experience":"A calm sense of being filled and supported; ‘sweet’ reassurance.","intensity":6}