Mantra 6

Sukta 48

Sanskrit (Devanagari)

त्रिंशद् धामा वि राजति वाक् पतङ्गो अशिश्रियत्। प्रति वस्तोरहर्द्युभिः

IAST Transliteration

triṁśád dhā́mā ví rā́jati vāḱ pataṅgó aśiśriyat | práti vástor áhár dyúbhiḥ ||

English Translation (Griffith/Whitney)

Thirty are the stations: widely it shineth forth; Speech—the winged one—hath taken seat. Against the dawn, against the day, by the bright days (it worketh).

Translation

ତିରିଶ ଧାମ (ସ୍ଥାନ) ଅଛି; ସେ ସବୁଦିଗରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ। ବାକ୍—ପତଙ୍ଗ (ପକ୍ଷୀ/ପକ୍ଷବାନ)—ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରିଛି। ଉଷା ପ୍ରତି, ଅହର୍ରାତ୍ର ପ୍ରତି, ଦ୍ୟୁତିମାନ ଦିନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା (ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ)।

Word by Word

• त्रिंशत्: thirty
• त्रिंशत्: विशेषणम् (धामानि इत्यस्य)
• Type: Noun (Numeral)
• Root: त्रिंशत् (संख्या-प्रातिपदिक)

• धामा: abodes; stations; lights
• धामा: कर्तृ (वि-राजति इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: धामन् (प्रातिपदिक)

• वि: apart; forth; widely
• वि: क्रियाविशेषणम् (राजति इत्यस्य)
• Type: Indeclinable
• Root: वि (उपसर्ग/अव्यय)

• राजति: shines; is resplendent
• राजति: क्रिया
• Type: Verb
• Root: राज् (धातु)

• वाक्: speech
• वाक्: कर्तृ (अशिश्रियत् इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: वाच् (प्रातिपदिक)

• पतङ्गः: the winged one; bird; (also) sun
• पतङ्गः: कर्तृ (अशिश्रियत् इत्यस्य; वाक् इत्यस्य विशेषणम्/सम्बन्धि)
• Type: Noun
• Root: पतङ्ग (प्रातिपदिक)

• अशिश्रियत्: rested upon; took refuge; resorted
• अशिश्रियत्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: श्रि (धातु)

• प्रति: towards; in response to
• प्रति: क्रियाविशेषणम् (अशिश्रियत् इत्यस्य)
• Type: Indeclinable
• Root: प्रति (अव्यय/उपसर्ग)

• वस्तोः: of dawn; of daybreak
• वस्तोः: सम्बन्ध (अहर्द्युभिः इत्यस्य; ‘at the turn of dawn’)
• Type: Noun
• Root: वस्तु/वस्तु (प्रातिपदिक) अथवा वस्तर्- (दिनारम्भ/प्रभात-सम्बन्धः) (पदैः: ‘वस्तोः’ = ‘वस्तुः’ इत्यस्य षष्ठी एकवचनम्; वैदिके ‘वस्तु’ = प्रभातः/दिनारम्भः)

• अहः: day
• अहः: कर्म/अधिकरण (सन्दर्भतः: ‘day’ as the time reached/encountered)
• Type: Noun
• Root: अहन् (प्रातिपदिक)

• द्युभिः: with lights; with bright beams
• द्युभिः: करण
• Type: Noun
• Root: द्युभ्/द्यु (प्रातिपदिक: द्युभ् ‘प्रकाश/द्युतिः’; द्यु ‘sky/light’)

Attribution

Rishi: RV-tradition attribution (Indra-stuti complex); in AV 20 often inherits RV r̥ṣi assignments rather than distinct Atharvanic ones

Devata: Vāc (Speech) in solar association (pataṅga/sūrya); implicitly Indraic milieu in surrounding hymns

Chandas: Triṣṭubh/Jagatī-type cadence (RV-derived); exact metrical classification depends on pada-counting in the RV source

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"shanta","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"Quiet wonder → settled clarity → bright steadiness through the day.","listener_experience":"A clean, luminous calm; feeling ‘set’ for the day and less reactive in speech.","intensity":4}