Mantra 1

Sukta 11

Sanskrit (Devanagari)

इन्द्रः पूर्भिदातिरद् दासमर्कैर्विदद्वसुर्दयमानो वि शत्रून्। ब्रह्मजूतस्तन्वा वावृधानो भूरिदात्र आपृणद् रोदसी उभे

IAST Transliteration

índraḥ pūrbhíd ā́tirad dā́sám arkáir vídad vásur dáyamāno ví śátrūn | bráhmajūtas tanvā́ vāvṛdhānó bhū́ridātr ā́pṛṇad ródasī ubhé

English Translation (Griffith/Whitney)

Indra, the splitter of forts, hath overpassed the Dāsa with his hymns; finding the treasure, bestowing, he scattered the foes. Impelled by holy power, waxing in his own person, the bounteous giver filled full both the worlds, Heaven and Earth.

Translation

ଇନ୍ଦ୍ର, ପୁର୍ଭିଦ୍ (ଦୁର୍ଗଭେଦକ), ସ୍ତୁତି-ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଦାସକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ; ବସୁ (ଧନ) ଖୋଜି, ଦାନ କରୁଥିବାବେଳେ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଛିଟାଇଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମବଳରେ ପ୍ରେରିତ, ନିଜ ତନୁ-ତେଜରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ, ବହୁଦାତା ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୟାବା-ପୃଥିବୀ—ଉଭୟ ଲୋକକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭରିଦେଲେ।

Word by Word

• इन्द्रः: Indra
• इन्द्रः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)

• पूर्-भित्: fort/dwelling-splitter (destroyer of strongholds)
• पूर्-भित्: कर्तृ (इन्द्रस्य विशेषणम्)
• Type: Noun (compound epithet)
• Root: पूर् (नगर) + √भिद् (रुजिर्) → भित् (कृदन्त-प्रातिपदिक)

• आतिरत्: struck down / smote
• आतिरत्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √अत्/अद् (गत्यर्थ/हिंसार्थ; वैदिक प्रयोग)

• दासम्: the Dāsa (enemy/foe)
• दासम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: दास (प्रातिपदिक)

• अर्कैः: with hymns/verses
• अर्कैः: करण
• Type: Noun
• Root: अर्क (प्रातिपदिक)

• विदत्: found / obtained
• विदत्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √विद् (ज्ञाने/लाभे; वैदिक)

• वसुः: the wealthy one / giver of goods
• वसुः: कर्तृ (इन्द्रस्य विशेषणम्)
• Type: Noun
• Root: वसु (प्रातिपदिक)

• दयमानः: giving, bestowing
• दयमानः: कर्तृ (इन्द्रस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective/Participle
• Root: √दा (दाने) → दयमान (शतृ/मध्यपद-प्रयोगः; वैदिक)

• वि: apart, asunder
• वि: —
• Type: Indeclinable
• Root: वि (उपसर्ग/अव्यय)

• शत्रून्: enemies
• शत्रून्: कर्म
• Type: Noun
• Root: शत्रु (प्रातिपदिक)

• ब्रह्म-जूतः: impelled by sacred prayer (brahman)
• ब्रह्म-जूतः: कर्तृ (इन्द्रस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective (compound epithet)
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक) + √जु/जव् (प्रेरणे/वेगे; ‘जूत’ = प्रेरित/उत्साहित, कृदन्त)

• तन्वा: with (his) body/self
• तन्वा: करण
• Type: Noun
• Root: तनू (प्रातिपदिक)

• वावृधानः: growing strong, increasing
• वावृधानः: कर्तृ (इन्द्रस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective/Participle
• Root: √वृध् (वृद्धौ) → वावृधान (परिपूर्ण/तीव्र-प्रयोगः; कृदन्त)

• भूरि-दात्रः: bountiful giver
• भूरि-दात्रः: कर्तृ (इन्द्रस्य विशेषणम्)
• Type: Noun/Adjective (compound epithet)
• Root: भूरि (अव्यय/प्रातिपदिक ‘बहु’) + दात्र (प्रातिपदिक ‘दाता’)

• आपृणत्: filled
• आपृणत्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: आ-√पॄ/पृ (पूरणे)

• रोदसी: the two worlds (heaven and earth)
• रोदसी: कर्म
• Type: Noun
• Root: रोदसी (द्विवचन-प्रातिपदिक; ‘द्यावापृथिव्यौ’)

• उभे: both
• उभे: कर्म (विशेषणरूपेण)
• Type: Pronoun/Adjective
• Root: उभ (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

Attribution

Rishi: Rigvedic provenance (RV-style Indra hymn); in AV 20 generally treated as adopted RV material (r̥ṣi per RV anukramaṇī for the source hymn)

Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (RV-style; AV 20 preserves RV meters)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"vira","secondary_rasa":"raudra","emotional_arc":"From confrontation (forts/enemy) to decisive victory and expansive fullness (filling both worlds).","listener_experience":"Martial confidence, protective heat, then relief and spacious assurance.","intensity":8}