Sutra 16

Devanagari script

प्राकारमुभयतो मेण्ढकमध्यर्धदण्डं कृत्वा प्रतोलीषट्तुलान्तरं द्वारं निवेशयेत्पञ्चदण्डादेकोत्तरमाष्टदण्डादिति चतुरश्रं षड्भागमायामादधिकमष्टभागं वा ॥ कZ_०२.३.१६ ॥

Transliteration

prākāram ubhayato meṇḍhakamadhyardhadaṇḍaṃ kṛtvā pratolīṣaṭtulāntaraṃ dvāraṃ niveśayet pañcadaṇḍād ekottaram āṣṭadaṇḍād iti caturaśraṃ ṣaḍbhāgam āyāmād adhikam aṣṭabhāgaṃ vā

Translation

ସେ ପ୍ରାକାରକୁ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ‘ମେଣ୍ଢକ’ (ପ୍ରକ୍ଷେପ) ସହିତ କରାଇ, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଦଣ୍ଡର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଂଶ (ଅର୍ଧ/ଡେଢ) ପରିମାଣର ପ୍ରକ୍ଷେପ ରଖିବ; ଏବଂ ପ୍ରତୋଲୀ (ଦ୍ୱାରଗୃହ) ଠାରୁ ଛଅ ତୂଲା ଅନ୍ତରରେ ଦ୍ୱାର ସ୍ଥାପନ କରିବ। ଦ୍ୱାରର ମାପ ପନ୍ଦର ଦଣ୍ଡରୁ ଗୋଟିଏ ଅଧିକ ଠାରୁ ଆଠ ଦଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ (ନିର୍ଦ୍ଦେଶାନୁସାରେ) ହେବ; ଏବଂ ତାହା ଚତୁରଶ୍ର ହୋଇ, ପ୍ରସ୍ଥ ଲମ୍ବଠାରୁ ଏକ-ଷଷ୍ଠାଂଶ ଅଧିକ, କିମ୍ବା ବିକଳ୍ପରେ ଏକ-ଅଷ୍ଟାଂଶ ଅଧିକ ହେବ।

Word by Word

• प्राकारम्: rampart / enclosing wall
• Type: Noun
• Root: प्राकार
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-एकवचन

• उभयतः: on both sides
• Type: Indeclinable
• Root: उभयतः
• Form: अव्यय; दिशावाचक/पर्यायवाचक

• मेण्ढक: ‘meṇḍhaka’ type projection/bastion (ram-shaped feature)
• Type: Noun
• Root: मेण्ढक
• Form: पुंलिङ्ग; (समासपूर्वपद-रूपेण) प्रथमा/द्वितीया-एकवचन (निर्देशार्थ)

• मध्य: middle / central part
• Type: Noun
• Root: मध्य
• Form: नपुंसकलिङ्ग; (समासपूर्वपद-रूपेण) अव्ययीभाव/तत्पुरुष-पूर्वपदार्थ ‘in the middle’

• अर्ध: half
• Type: Noun
• Root: अर्ध
• Form: नपुंसकलिङ्ग; (समासपूर्वपद-रूपेण) ‘half’

• दण्डम्: a daṇḍa (rod; a unit of measure)
• Type: Noun
• Root: दण्ड
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-एकवचन; परिमाणवाचक (दण्ड = मापदण्ड/rod)

• कृत्वा: having made / after making
• Type: Verb
• Root: कृ
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund); ‘having made/done’

• प्रतोली: gatehouse / gateway structure
• Type: Noun
• Root: प्रतोली
• Form: स्त्रीलिङ्ग; (समासपूर्वपद-रूपेण) प्रथमा/द्वितीया-एकवचन (निर्देशार्थ)

• षट्: six
• Type: Numeral
• Root: षट्
• Form: संख्यावाचक; अव्ययवत् प्रयोग (indeclinable-like)

• तुल: tul (a measure/spacing unit)
• Type: Noun
• Root: तुल
• Form: स्त्रीलिङ्ग; (समासपूर्वपद-रूपेण) परिमाण/माप-विशेष

• अन्तरम्: interval / spacing
• Type: Noun
• Root: अन्तर
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-एकवचन; ‘interval/space’

• द्वारम्: gate / doorway
• Type: Noun
• Root: द्वार
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-एकवचन

• निवेशयेत्: should place / should construct / should install
• Type: Verb
• Root: नि-विश् (निवेश)
• Form: विधिलिङ् (optative); परस्मैपद; प्रथमपुरुष-एकवचन; causative sense ‘cause to be placed/establish’

• पञ्च: five
• Type: Numeral
• Root: पञ्च
• Form: संख्यावाचक; अव्ययवत् प्रयोग

• दण्डात्: from/than a daṇḍa
• Type: Noun
• Root: दण्ड
• Form: पुंलिङ्ग; पञ्चमी-एकवचन; अपादान/तुलनार्थ ‘from/than a daṇḍa’

• एक: one
• Type: Numeral
• Root: एक
• Form: संख्यावाचक; (समासपूर्वपद-रूपेण)

• उत्तरम्: additional / exceeding
• Type: Adjective
• Root: उत्तर
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया-एकवचन; ‘additional, exceeding’ (परिमाणे)

• अष्ट: eight
• Type: Numeral
• Root: अष्ट
• Form: संख्यावाचक; अव्ययवत् प्रयोग

• दण्डात्: from/than a daṇḍa
• Type: Noun
• Root: दण्ड
• Form: पुंलिङ्ग; पञ्चमी-एकवचन; अपादान/तुलनार्थ

• इति: thus / as follows
• Type: Particle
• Root: इति
• Form: अव्यय; उद्धरण/निर्देश-समाप्त्यर्थ

• चतुरश्रं: quadrangular / four-cornered
• Type: Adjective
• Root: चतुरश्र
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-एकवचन; कर्मधारय: चतुर् + अश्र (four-cornered)

• षड्भागम्: six parts / a sixfold division
• Type: Noun
• Root: षड्भाग
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-एकवचन; तत्पुरुष: षट् + भाग (six parts)

• आयामात्: from the length / with respect to length
• Type: Noun
• Root: आयाम
• Form: पुंलिङ्ग; पञ्चमी-एकवचन; ‘from/with respect to length’

• अधिकम्: more / in excess
• Type: Adjective
• Root: अधिक
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-एकवचन; ‘more/exceeding’

• अष्टभागम्: eight parts / an eightfold division
• Type: Noun
• Root: अष्टभाग
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-एकवचन; तत्पुरुष: अष्ट + भाग (eight parts)

• वा: or
• Type: Particle
• Root: वा
• Form: अव्यय; विकल्पार्थ

Entities Mentioned

• prākāra (rampart)
• meṇḍhaka (projection/buttress)
• pratolī (gatehouse)
• dvāra (gate)
• units: daṇḍa, tūla

More Details

FAQs

Why does Kautilya prescribe proportions and numeric measures for gates and walls?

Because fortifications are state-critical assets: precise standards reduce corruption in works, ensure predictable defensive performance, and make inspection enforceable.