Arthashastra — Adhyakshaprachara, Sutra 15

Devanagari script

बहिर्जानुभञ्जनीशूलप्रकरकूपकूटावपातकण्टकप्रतिसराहिपृष्ठतालपत्त्रशृङ्गाटकश्वदंष्ट्रार्गलोपस्कन्दनपादुकाम्बरीषोदपानकैः प्रतिच्छन्नं छन्नपथं कारयेत् ॥ कZ_०२.३.१५ ॥

Transliteration

bahir jānubhañjanīśūlaprakarakūpakūṭāvapātakaṇṭakapratisarāhipṛṣṭhatālapattraśṛṅgāṭakaśvadaṃṣṭrārgalopaskandanapādukāmbarīṣodapānakaiḥ praticchannaṃ channapathaṃ kārayet

Translation

ବାହାରେ ସେ ଏକ ଗୁପ୍ତ ଢାକା ପଥ କରାଇବ, ଯାହା ବିଭିନ୍ନ ଅବରୋଧ-ଯନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଆଡ଼କରା—ଜାନୁଭଞ୍ଜନୀ (ହାଟୁ ଭାଙ୍ଗା) ଫାନ୍ଦ, ଶୂଳ/କଣ୍ଟକ, ପ୍ରକର (ବାରିକେଡ), କୂପ (ଗଡ଼ା), କୂଟାବପାତ (ନକଲି ଧସ), କଣ୍ଟକପ୍ରତିସର (କଣ୍ଟକ-ଶୟ୍ୟା), ପ୍ରତିଖନ୍ଦକ, ଅହିପୃଷ୍ଠ (ସାପ-ପିଠ) ମେଡ଼, ତାଳପତ୍ର ଆଡ଼, ଶୃଙ୍ଗାଟକ (କ୍ୟାଲ୍ଟ୍ରପ), ଶ୍ୱଦଂଷ୍ଟ୍ରା (କୁକୁର-ଦାନ୍ତ) କଣ୍ଟକ, ଅର୍ଗଲା (ବାର/କୁଣ୍ଡି), ଉପସ୍କନ୍ଦନ-ନିରୋଧକ ଯନ୍ତ୍ର ଇତ୍ୟାଦି; ଏବଂ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ବାଧା ସହ ଉଦପାନକ (ଜଳସ୍ଥାନ/କୂଆ) ମଧ୍ୟ।

Word by Word

• बहिः: outside; externally
• Type: Indeclinable
• Root: बहिस्
• Form: अव्यय (स्थानवाचक)

• जानु: knee
• Type: Noun
• Root: जानु
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• भञ्जनी: (device) that breaks/bends; a breaker
• Type: Noun
• Root: भञ्ज्
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन (समासान्तपद); करण/साधनवाचक (भञ्जनी = भञ्जनसाधनम्)

• शूल: spike; spear; stake
• Type: Noun
• Root: शूल
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• प्रकर: enclosure/arrangement; defensive structure
• Type: Noun
• Root: प्रकर
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• कूप: well; pit
• Type: Noun
• Root: कूप
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• कूट: hidden; false; concealed (thing)
• Type: Noun
• Root: कूट
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• अवपात: pitfall; sudden drop
• Type: Noun
• Root: अवपात
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• कण्टक: thorn; spike
• Type: Noun
• Root: कण्टक
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• प्रतिसर: counter-barrier; protective obstruction
• Type: Noun
• Root: प्रतिसर
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• अहि: snake
• Type: Noun
• Root: अहि
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• पृष्ठ: back (surface)
• Type: Noun
• Root: पृष्ठ
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• ताल: palm (tree)
• Type: Noun
• Root: ताल
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• पत्त्र: leaf
• Type: Noun
• Root: पत्र
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• शृङ्गाटक: caltrop; spiked obstacle
• Type: Noun
• Root: शृङ्गाटक
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• श्वदंष्ट्रा: dog-tooth (thorny plant); thorn
• Type: Noun
• Root: श्वदंष्ट्रा
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन (समासपूर्वपद)

• अर्गला: bar; bolt; latch
• Type: Noun
• Root: अर्गला
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन (समासपूर्वपद)

• उपस्कन्दन: ambush; sudden attack/approach
• Type: Noun
• Root: उप-स्कन्द्
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद); भाव/क्रियावाचक

• पादुका: sandal; (here) sandal-like trap/obstacle
• Type: Noun
• Root: पादुका
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन (समासपूर्वपद)

• अम्बरीष: a vessel/pot; (here) a defensive contrivance so named
• Type: Noun
• Root: अम्बरीष
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• उदपानक: with wells/pits (as devices)
• Type: Noun
• Root: उदपानक
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया बहुवचन (करण); -कैः इति बहुवचनतृतीया

• प्रतिच्छन्नम्: covered over; concealed
• Type: Participle
• Root: प्रति-छद्
• Form: भूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; कर्मविशेषण

• छन्नपथम्: a hidden path/covered way
• Type: Noun
• Root: छद् + पथ
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; समासः: छन्नः पथः यस्य/छन्नः पथः

• कारयेत्: should cause (it) to be made/constructed
• Type: Verb
• Root: कृ (णिच्)
• Form: लोट्/विधिलिङ् (आज्ञार्थ/विध्यर्थ), परस्मैपद, प्रथमपुरुष एकवचन; णिच्-प्रयोगः (causative)

Entities Mentioned

• concealed path (channapatha)
• pits, spikes, caltrops
• counter-ditches
• water points

More Details

FAQs

Why combine a concealed route with an obstacle belt outside the fort?

It channels enemy movement into predictable lanes while preserving protected mobility for defenders—maximizing response speed and minimizing exposure.

What governance idea is reflected in listing many obstacle types?

Layered redundancy: if one measure fails or is neutralized, others still impose cost, delay, and confusion on the attacker.