Adhyaya 5
Book 9 situates the Vijigīṣu in the pre-combat phase where victory depends less on battlefield heroics than on preventing systemic breakdown. The cited sūtras teach a diagnostic hierarchy of threats: internal anger/insurrection (abhyantara-kopa) is worse than external anger/attack (bāhya-kopa), because it corrodes the state from within and can paralyze command, revenue, and morale. Hence the ruler must recognize calamities in their earliest, lightest form—“pūrvāṃ pūrvām…laghvīm”—so that remedy is cheaper, faster, and less violent. When threats have already arisen, the assessment must be relative to the opponent’s strength: what is ‘light’ against a weak enemy may become ‘heavy’ against a strong one, and vice versa. Within the Saptāṅga system this chiefly fortifies the Daṇḍa/Army limb, but it implicitly protects the King’s authority and the cohesion of the state organism by prioritizing internal security and proportional escalation.
Sutras
Sutra 1
संध्यादीनामयथोद्देशावस्थापनमपनयः ॥ कZ_०९.५.०१ ॥
ସନ୍ଧ୍ୟା-ପ୍ରହର ଆଦି (ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ/ମୋତାୟେନ) ଭୁଲ ଭାବେ ସ୍ଥାନ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଏବଂ ଅଯଥା ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥାପନ/ମୋତାୟେନ କରିବାକୁ ‘ଅପନୟ’ (ଅବନତି/ଅବ୍ୟବସ୍ଥା) କୁହାଯାଏ।
Sutra 2
तस्मादापदः सम्भवन्ति ॥ कZ_०९.५.०२ ॥
ସେଥିରୁ ଆପଦ/ସଙ୍କଟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
Sutra 3
बाह्योत्पत्तिरभ्यन्तरप्रतिजापा अभ्यन्तरोत्पत्तिर्बाह्यप्रतिजापा बाह्योत्पत्तिर्बाह्यप्रतिजापा अभ्यन्तरोत्पत्तिरभ्यन्तरप्रतिजापा इत्यापदः ॥ कZ_०९.५.०३ ॥
ଆପଦ/ସଙ୍କଟ ଏହି ପ୍ରକାର: (୧) ବାହ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତି—ଅଭ୍ୟନ୍ତର ପ୍ରତିଜାପା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିହତ; (୨) ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଉତ୍ପତ୍ତି—ବାହ୍ୟ ପ୍ରତିଜାପା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିହତ; (୩) ବାହ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତି—ବାହ୍ୟ ପ୍ରତିଜାପା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିହତ; (୪) ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଉତ୍ପତ୍ତି—ଅଭ୍ୟନ୍ତର ପ୍ରତିଜାପା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିହତ।
Sutra 4
यत्र बाह्या अभ्यन्तरानुपजपन्ति अभ्यन्तरा वा बाह्यान्तत्रोभययोगे प्रतिजपतः सिद्धिर्विशेषवती ॥ कZ_०९.५.०४ ॥
ଯେଉଁଠି ବାହ୍ୟ (ଏଜେଣ୍ଟ) ଅଭ୍ୟନ୍ତରକୁ ଉପଜାପ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅଭ୍ୟନ୍ତର (ଏଜେଣ୍ଟ) ବାହ୍ୟକୁ—ସେଠି ଉଭୟ (ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଓ ବାହ୍ୟ) ପ୍ରତିଜାପାକୁ ଏକାସାଥି ଲାଗୁ କଲେ ପ୍ରତିରୋଧରେ ସିଦ୍ଧି ବିଶେଷ ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।
Sutra 5
सुव्याजा हि प्रतिजपितारो भवन्ति नोपजपितारः ॥ कZ_०९.५.०५ ॥
ପ୍ରତିଜାପା କରୁଥିବାମାନେ ସାଧାରଣତଃ ଭଲ ଛଦ୍ମ/ଭଲ ନେପରେ ଥାନ୍ତି; ଉପଜାପ କରୁଥିବାମାନେ ତେଣୁ ନୁହେଁ।
Sutra 6
तेषु प्रशान्तेषु नान्याञ्शक्नुयुरुपजपितुमुपजपितारः ॥ कZ_०९.५.०६ ॥
ସେମାନେ (ସନ୍ଦେହାସ୍ପଦ ଉତ୍ତେଜକମାନେ) ପ୍ରଶାନ୍ତ/ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହେଲେ, ଉତ୍ତେଜକମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଲୋଭିତ/ବଶୀଭୂତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
Sutra 7
कृच्छ्रोपजापा हि बाह्यानामभ्यन्तरास्तेषामितरे वा ॥ कZ_०९.५.०७ ॥
ବାହାର ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରଲୋଭିତ/ଉତ୍ତେଜିତ କରିବା କଷ୍ଟକର—ଏହା ସେମାନଙ୍କ ନିଜ ଅଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ନହେଲେ କାର୍ଯ୍ୟଯୋଗ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରାଯିବା ଉଚିତ।
Sutra 8
महतश्च प्रयत्नस्य वधः परेषामर्थानुबन्धश्चात्मन इति ॥ कZ_०९.५.०८ ॥
(ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟରେ) ବହୁତ ପ୍ରୟାସ ଲାଗେ; ଏଥିରେ ଶତ୍ରୁର ବିନାଶ ହୁଏ ଏବଂ ନିଜ ପାଇଁ ପରିଣାମସ୍ୱରୂପ/ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଲାଭ ସୁନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।
Sutra 9
अभ्यन्तरेषु प्रतिजपत्सु सामदाने प्रयुञ्जीत ॥ कZ_०९.५.०९ ॥
ଯେଉଁ ଅଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଲୋକେ ପ୍ରତିପ୍ରେରଣା/ପ୍ରତି-ଉତ୍ତେଜନାରେ ଲିପ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ସାମ ଓ ଦାନ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 10
स्थानमानकर्म सान्त्वम् ॥ कZ_०९.५.१० ॥
ସାନ୍ତ୍ୱ (ସାମ) ଅର୍ଥ—ପଦ, ସମ୍ମାନ ଏବଂ ଉପଯୁକ୍ତ କାମ/ସେବା ଦେବା।
Sutra 11
अनुग्रहपरिहारौ कर्मस्वायोगो वा दानम् ॥ कZ_०९.५.११ ॥
ଦାନ (ପ୍ରଲୋଭନ) ଅର୍ଥ—ଅନୁଗ୍ରହ ଦେବା କିମ୍ବା ଭାର/ଦଣ୍ଡ ହ୍ରାସ କରିବା; ଅଥବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଭଦାୟକ ନିଯୁକ୍ତି/ସଂଲଗ୍ନତା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା।
Sutra 12
बाह्येषु प्रतिजपत्सु भेददण्डौ प्रयुञ्जीत ॥ कZ_०९.५.१२ ॥
ବାହ୍ୟ ଲୋକମାନେ ପ୍ରତି-ଉତ୍ତେଜନା (କାଉଣ୍ଟର୍-ଇନ୍ଷ୍ଟିଗେସନ୍)ରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଭେଦ ଓ ଦଣ୍ଡ (ବିଭାଜନ ଓ ବଳପ୍ରୟୋଗ) ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 13
सत्त्रिणो मित्रव्यञ्जना वा बाह्यानां चारमेषां ब्रूयुः अयं वो राजा दूष्यव्यञ्जनैरतिसंधातुकामः बुध्यध्वमिति ॥ कZ_०९.५.१३ ॥
ସତ୍ତ୍ରିଣ (ତପସ୍ବୀ/ଆଶ୍ରିତ) କିମ୍ବା ମିତ୍ର ଭାବେ ଅଭିନୟ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ବାହ୍ୟମାନଙ୍କ ଚରମାନଙ୍କୁ କହୁନ୍ତୁ—‘ତୁମମାନଙ୍କ ଏହି ରାଜା ଦୂଷ୍ୟ ଅବଲମ୍ବନ ଦେଖାଇ ତୁମକୁ ଫାନ୍ଦରେ ପକାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ସଚେତନ ରୁହ।’
Sutra 14
दूष्येषु वा दूष्यव्यञ्जनाः प्रणिहिता दूष्यान्बाह्यैर्भेदयेयुः बाह्यान्वा दूष्यैः ॥ कZ_०९.५.१४ ॥
କିମ୍ବା, ଦୂଷ୍ୟ ଅବଲମ୍ବନ ସହିତ ପ୍ରଣିହିତ ଏଜେଣ୍ଟମାନେ ଭେଦ ସୃଷ୍ଟି କରୁନ୍ତୁ—ଦୂଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବାହ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭାଗ କରି, କିମ୍ବା ବାହ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦୂଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା।
Sutra 15
दूष्याननुप्रविष्टा वा तीक्ष्णाः शस्त्ररसाभ्यां हन्युः ॥ कZ_०९.५.१५ ॥
କିମ୍ବା, ଦୂଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନୁପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏଜେଣ୍ଟମାନେ ଶସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ବିଷ ଦ୍ୱାରା (ଲକ୍ଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ) ହତ୍ୟା କରୁନ୍ତୁ।
Sutra 16
आहूय वा बाह्यान् घातयेयुः ॥ कZ_०९.५.१६ ॥
Alternatively, having summoned the outsiders, they should have them eliminated.
Sutra 17
यत्र बाह्या बाह्यानुपजपन्ति अभ्यन्तरानभ्यन्तरा वा तत्रैकान्तयोग उपजपितुः सिद्धिर्विशेषवती ॥ कZ_०९.५.१७ ॥
ଯେଉଁଠି ବାହାର ଲୋକ ବାହାର ଲୋକଙ୍କୁ ଉସ୍କାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଭିତର ଲୋକ ଭିତର ଲୋକଙ୍କୁ ଉସ୍କାନ୍ତି, ସେଠାରେ ଉସ୍କାଇବାଳାଙ୍କର ଏକାଗ୍ର (ଏକମାର୍ଗୀ) କାର୍ଯ୍ୟବାହୀ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ ସଫଳତା ଦେଇଥାଏ।
Sutra 18
दोषशुद्धौ हि दूष्या न विद्यन्ते ॥ कZ_०९.५.१८ ॥
କାରଣ ଦୋଷ (ଦୂଷଣକାରୀ ଘଟକ) ଶୁଦ୍ଧ/ଦୂର ହେଲେ, ଦୂଷିତ ହେବାଯୋଗ୍ୟ ଲୋକ ରହିନଥାନ୍ତି।
Sutra 19
दूष्यशुद्धौ हि दोषः पुनरन्यान्दूषयति ॥ कZ_०९.५.१९ ॥
କିନ୍ତୁ ଯଦି କେବଳ ଦୂଷିତ ହେବାଯୋଗ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ‘ଶୁଦ୍ଧ’ (ହଟାଇ) କରାଯାଏ, ତେବେ ଦୋଷ ପୁଣି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦୂଷିତ କରେ।
Sutra 20
तस्माद्बाह्येषूपजपत्सु भेददण्डौ प्रयुञ्जीत ॥ कZ_०९.५.२० ॥
ଏହିପରି, ବାହାର ଲୋକ ଉସ୍କାଣିରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ, ଭେଦ (ବିଭାଜନ) ଓ ଦଣ୍ଡ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 21
सत्त्रिणो मित्रव्यञ्जना वा ब्रूयुः अयं वो राजा स्वयमादातुकामः विगृहीताः स्थानेन राज्ञा बुध्यध्वमिति ॥ कZ_०९.५.२१ ॥
ସତ୍ତ୍ରିଣ (ଆଶ୍ରିତ/ବାସିନ୍ଦା ନିର୍ଭରଶୀଳ) କିମ୍ବା ମିତ୍ର ଭାବ ଧରିଥିବା ଗୁପ୍ତଚରମାନେ କହୁନ୍ତୁ— ‘ତୁମମାନଙ୍କର ଏହି ରାଜା ନିଜେ (ତୁମ ସମ୍ପତ୍ତି/ପଦ) ହଡ଼ପ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ରାଜା ତୁମମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କରିଛି—ସଚେତନ ହୁଅ।’
Sutra 22
प्रतिजपितुर्वा दूतदण्डाननुप्रविष्टास्तीक्ष्णाः शस्त्ररसादिभिरेषां छिद्रेषु प्रहरेयुः ॥ कZ_०९.५.२२ ॥
କିମ୍ବା, ପ୍ରତିଜପିତୁର ଦୂତ ଓ ଦଳ ସହ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ (ଗୁପ୍ତ) କର୍ମୀମାନେ ଶସ୍ତ୍ର, ବିଷ, ରସ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଦୁର୍ବଳ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରହାର କରିବେ।
Sutra 23
ततः सत्त्रिणः प्रतिजपितारमभिशंसेयुः ॥ कZ_०९.५.२३
ତାପରେ ସତ୍ତ୍ରିଣ (ବସବାସ କରୁଥିବା ଆଶ୍ରିତ/ନିର୍ଭରଶୀଳ) ଲୋକମାନେ ପ୍ରତିଜପିତାରଙ୍କୁ ଅଭିଯୋଗ/ନିନ୍ଦା କରିବେ।
Sutra 24
अभ्यन्तरानभ्यन्तरेषूपजपत्सु यथार्हमुपायं प्रयुञ्जीत ॥ कZ_०९.५.२४ ॥
ଯେତେବେଳେ ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଲୋକମାନେ ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରୁଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ପରିସ୍ଥିତିଅନୁସାରେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଉପାୟ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 25
तुष्टलिङ्गमतुष्टं विपरीतं वा साम प्रयुञ्जीत ॥ कZ_०९.५.२५ ॥
ସନ୍ତୋଷର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରତି (କିମ୍ବା ସେ ଲକ୍ଷଣ ନଥିଲେ ଅଥବା ବିପରୀତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ) ସାମ—ସମାଧାନର ଉପାୟ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 26
शौचसामर्थ्यापदेशेन व्यसनाभ्युदयावेक्षणेन वा प्रतिपूजनमिति दानम् ॥ कZ_०९.५.२६ ॥
‘ଦାନ’ (ପ୍ରଲୋଭନ/ପ୍ରେରଣା) ହେଉଛି ପ୍ରତିଦାନ/ପ୍ରତିଉପହାର ଦେଇ କାହାକୁ ନିଜ ପକ୍ଷରେ କରିବା—ନିଜର ଶୁଚିତା ଓ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ବିପଦ ଓ ଉନ୍ନତିର ସମ୍ଭାବନା ଦେଖି (ତାହାକୁ ବ୍ୟବହାର କରି)।
Sutra 27
मित्रव्यञ्जनो वा ब्रूयादेतान् चित्तज्ञानार्थमुपधास्यति वो राजा तदस्याख्यातव्यमिति ॥ कZ_०९.५.२७ ॥
କିମ୍ବା ‘ମିତ୍ର-ରୂପ’ (ମିତ୍ର ଭାବେ ଥିବା ଗୁପ୍ତଚର) କହିବ— ‘ରାଜା ତୁମ ମନ ଜାଣିବା ପାଇଁ ତୁମକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବେ; ତେବେ ତୁମେ ଯେ ଉତ୍ତର ଦେବ, ସେଥି ତାଙ୍କୁ ଜଣାଇବା।’
Sutra 28
परस्पराद्वा भेदयेदेनानसौ चासौ च वो राजन्येवमुपजपति इति भेदः ॥ कZ_०९.५.२८ ॥
କିମ୍ବା ଏଭଳି କାନକଥା କହି ସେମାନଙ୍କୁ ପରସ୍ପରରୁ ଭାଗ କରାଇବ— ‘ଅମୁକ ଓ ଅମୁକ, ମହାଶୟ, ଆପଣଙ୍କ ବିଷୟରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଏଭଳି କହୁଛନ୍ତି।’ ଏହାହିଁ ‘ଭେଦ’।
Sutra 29
दाण्डकर्मिकवच्च दण्डः ॥ कZ_०९.५.२९ ॥
ଏବଂ ‘ଦଣ୍ଡ’ (ବଳପ୍ରୟୋଗ/ଶାସନ) ମଧ୍ୟ ପେଶାଦାର ଦଣ୍ଡକାରୀ ପରି ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 30
एतासां चतसृणामापदामभ्यन्तरामेव पूर्वं साधयेत् ॥ कZ_०९.५.३० ॥
ଏବଂ ଏହି ଚାରି ଉପାୟ ମଧ୍ୟରୁ, ଆପଦାକାଳରେ ପ୍ରଥମେ ଅଭ୍ୟନ୍ତର (ଆନ୍ତରିକ) ବିପଦ/ସମସ୍ୟାକୁ ଆଗେ ସମାଧାନ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 31
अहिभयादभ्यन्तरकोपो बाह्यकोपात्पापीयानित्युक्तं पुरस्ताद् ॥ कZ_०९.५.३१ ॥
ପୂର୍ବରୁ କୁହାଯାଇଛି— ସାପଭୟ ପରି, ଅଭ୍ୟନ୍ତର କୋପ/ବିଦ୍ରୋହ ବାହ୍ୟ ବିରୋଧଠାରୁ ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର।
Sutra 32
उत्थितां बलवद्भ्यो वा गुर्वीं लघ्वीं विपर्यये ॥ कZ_०९.५.३२च्द् ॥
ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଉତ୍ଥିତ ଆପଦ ‘ଗୁରୁ’ (ଭାରୀ); ତାହାର ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥାରେ ତାହା ‘ଲଘୁ’ (ହାଲୁକା)।
Frequently Asked Questions
Earlier detection and correct ranking of crises reduces violence, preserves revenue-flow and morale, prevents factional collapse, and keeps the army and administration usable for external defense—thereby securing stability and prosperity.
Implied rather than enumerated here: negligent officials who misreport or ignore early signs of internal kopa invite disciplinary daṇḍa (removal, fines, or harsher punishment under general Arthashastra principles), while active fomenters of abhyantara-kopa face severe coercion as threats to the state’s life.