Sutra 15

Devanagari script

प्रज्ञाशास्त्रचक्षुर्हि राजाल्पेनापि प्रयत्नेन मन्त्रमाधातुं शक्तः परानुत्साहप्रभाववतश्च सामादिभिर्योगोपनिषद्भ्यां चातिसंधातुम् ॥ कZ_०९.१.१५ ॥

Transliteration

prajñāśāstracakṣur hi rājā alpenāpi prayatnena mantram ādhātuṃ śaktaḥ parān utsāha-prabhāvavataś ca sāmādibhir yogopaniṣadbhyāṃ ca atisaṃdhātum

Translation

ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ରାଜନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ରାଜା ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ମଧ୍ୟ ଭଲ ମନ୍ତ୍ର/ନୀତି ଗଢ଼ିପାରେ; ଏବଂ ସାମ ଆଦି ଉପାୟ ଓ ଗୁପ୍ତ ପ୍ରଣାଳୀ (ଯୋଗୋପନିଷଦ) ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ସାହ ଓ ପ୍ରଭାବଶକ୍ତି ଥିବା ପ୍ରତିପକ୍ଷକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ।

Word by Word

• प्रज्ञा-शास्त्र-चक्षुः: the eye (insight) of wisdom and the treatise (i.e., scriptural/political knowledge as vision)
• Type: Noun
• Root: चक्षुस् (√चक्ष्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; समासः—प्रज्ञायाः शास्त्रस्य च चक्षुः (द्वन्द्व-षष्ठीसमासार्थः)

• हि: indeed, for
• Type: Particle
• Root: हि
• Form: निपात (हेतौ/निश्चये)

• राजा: the king
• Type: Noun
• Root: राजन्
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन

• अल्पेन: with little
• Type: Adjective
• Root: अल्प
• Form: नपुंसकलिङ्ग (अल्पम्) तृतीया एकवचन; प्रयत्नेन इति सह करणार्थे

• अपि: even
• Type: Particle
• Root: अपि
• Form: निपात (अपि = even/also)

• प्रयत्नेन: by effort
• Type: Noun
• Root: प्रयत्न
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया एकवचन (करण)

• मन्त्रम्: counsel; state policy/advice
• Type: Noun
• Root: मन्त्र
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया एकवचन (कर्म)

• आधातुम्: to establish/lay down (a policy); to adopt counsel
• Type: Verb
• Root: √धा (आ-धा)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त अव्यय (infinitive); आ + √धा = स्थापितुं/निवेशयितुम्

• शक्तः: is able
• Type: Participle
• Root: शक्
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘राजा’ इति विशेष्येण सह

• परान्: others (opponents)
• Type: Pronoun/Adjective
• Root: पर
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया बहुवचन (कर्म)

• उत्साह-प्रभाव-वतश्: who possess energy and power/influence
• Type: Adjective
• Root: वत् (प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया बहुवचन; ‘उत्साह’ ‘प्रभाव’ इत्यस्य युक्ताः = उत्साहप्रभाववन्तः; ‘परान्’ इति विशेषणम्

• च: and
• Type: Conjunction
• Root: च
• Form: समुच्चयार्थक अव्यय

• साम-आदिभिः: by conciliation and the other means (gift, punishment, dissension, etc.)
• Type: Noun
• Root: सामन्
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया बहुवचन; ‘आदि’ इत्यनेन दान-दण्ड-भेदादीनां ग्रहणम्

• योग-उपनिषद्भ्याम्: by stratagems (yoga) and secret devices/counsels (upanisads)
• Type: Noun
• Root: उपनिषद्
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया/पञ्चमी/सप्तमी द्विवचन; अत्र करणार्थे तृतीया द्विवचन (द्वाभ्याम्)

• च: and
• Type: Conjunction
• Root: च
• Form: समुच्चयार्थक अव्यय

• अतिसंधातुम्: to outmaneuver/overreach (them); to overcome by superior combination of means
• Type: Verb
• Root: √धा (अति-सम्-धा)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त अव्यय (infinitive); अति + सम् + √धा = अतिशयेन संयोजयितुं/अतिशयेन साधयितुं; अर्थे—अतिक्रम्य साधयितुं/अतिशयेन पराजेतुम्

Entities Mentioned

• king
• opponents/enemies

More Details

FAQs

What is the core claim about knowledge (‘śāstra-cakṣuḥ’)?

That trained political understanding multiplies effectiveness—reducing required effort and enabling indirect methods to defeat materially stronger adversaries.

How should ‘yogopaniṣad’ be read here?

As confidential/secret techniques of statecraft—covert operations, deception, psychological tactics, and hidden arrangements used alongside open diplomacy.