Previous Verse
Next Verse

Agni Purana — Kosha, Shloka 2

Chapter 367 — नित्यनैमीत्तिकप्राकृतप्रलयाः

The Nitya, Naimittika, and Prākṛta Dissolutions

चतुर्युगसहस्रान्ते प्राकृतः प्राकृतो लयः लय आत्यन्तिको ज्ञानादात्मनः परमात्मनि

caturyugasahasrānte prākṛtaḥ prākṛto layaḥ laya ātyantiko jñānādātmanaḥ paramātmani

ଚାରି ଯୁଗର ଏକ ହଜାର ଚକ୍ରର ଶେଷରେ ପ୍ରକଟ ଜଗତର ‘ପ୍ରାକୃତ’ (ସ୍ୱାଭାବିକ) ପ୍ରଳୟ ଘଟେ। କିନ୍ତୁ ‘ଆତ୍ୟନ୍ତିକ’ ପ୍ରଳୟ ହେଉଛି ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ଜୀବାତ୍ମାର ପରମାତ୍ମାରେ ଲୟ।

catur-yuga-sahasra-anteat the end of a thousand four-yuga cycles
catur-yuga-sahasra-ante:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootcatur+yuga+sahasra+anta (प्रातिपदिक)
FormMasculine/Neuter, Locative (7th/सप्तमी), Singular; “at the end of a thousand caturyugas”
prākṛtaḥprimordial / material
prākṛtaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootprākṛta (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; adjective qualifying “layaḥ”
prākṛtaḥprimordial
prākṛtaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootprākṛta (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; repeated for emphasis/variant reading
layaḥdissolution
layaḥ:
Karta (कर्ता/predicate nominal)
TypeNoun
Rootlaya (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular
layaḥdissolution
layaḥ:
Karta (कर्ता/topic)
TypeNoun
Rootlaya (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; beginning of next clause
ātyantikaḥultimate / absolute
ātyantikaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootātyantika (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; adjective qualifying “layaḥ”
jñānātfrom knowledge / by knowledge
jñānāt:
Hetu/Apādāna (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootjñāna (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Ablative (5th/पञ्चमी), Singular; cause/source
ātmanaḥof the self
ātmanaḥ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootātman (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Genitive (6th/षष्ठी), Singular
paramātmaniin the Supreme Self
paramātmani:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootparama+ātman (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Locative (7th/सप्तमी), Singular; locus of merging

Lord Agni (teaching sage Vasiṣṭha in the Agni Purana’s instructional dialogue frame)

Vidya Category: {"primary_vidya":"Philosophy","secondary_vidya":"Cosmology","practical_application":"Distinguish cosmic dissolution (time-bound) from liberation (knowledge-bound); supports sadhana priorities—jñāna for ātyantika-laya.","sutra_style":true}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"Definition","entry_title":"Prākṛta vs Ātyantika Pralaya (Cosmic vs Liberative Dissolution)","lookup_keywords":["prākṛta-pralaya","ātyantika-pralaya","jñāna","paramātman","laya"],"quick_summary":"Prākṛta dissolution occurs at vast cosmic intervals, while ātyantika dissolution is liberation—merging of the individual self into the Supreme through knowledge."}

Concept: Two endpoints: prakṛti’s periodic reabsorption and the jīva’s final release into Paramātman via jñāna.

Application: Prioritize self-knowledge (ātma-jñāna) and discrimination (viveka) over mere fascination with cosmic cycles; treat worldly endings as secondary to mokṣa.

Khanda Section: Moksha-śāstra (Pralaya and Liberation Doctrine)

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Visual Art Cues: {"scene_description":"A split vision: cosmic ocean swallowing worlds at the end of yuga-cycles (prākṛta), and a serene yogin dissolving ego into radiant Supreme Self (ātyantika).","kerala_mural_prompt":"Kerala mural, two-register composition: upper register shows universe folding into primal waters with stylized lotuses and serpentine waves; lower register shows meditating sage with subtle flame-like aura merging into a vast golden mandala labeled Paramātman; traditional reds/greens/ochres.","tanjore_prompt":"Tanjore, central golden Paramātman mandala with embossed gold; left vignette: planets and lokas sinking into cosmic waters; right vignette: yogin in padmāsana with jñāna-light rising to merge into the central gold field; ornate borders.","mysore_prompt":"Mysore style, diagrammatic clarity: timeline of '1000 caturyuga' leading to prākṛta-laya; beside it, a calm jñāna-path illustration—guru instructing disciple, culminating in luminous union; soft colors, fine detailing.","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, allegorical painting: cosmic dissolution as swirling cloud-and-water forms around tiny worlds; foreground: ascetic in meditation with translucent halo blending into a bright, formless light; delicate linework and atmospheric perspective."}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"contemplative","suggested_raga":"Bhairavi","pace":"slow","voice_tone":"contemplative"}

Sandhi Resolution Notes: Resolved: caturyugasahasrānte→catur-yuga-sahasra-ante; jñānādātmanaḥ→jñānāt ātmanaḥ.

Related Themes: Agni Purana: Mokṣa-śāstra sections on jñāna and ātma-bodha; Agni Purana: Sāṅkhya/Yoga summaries where prakṛti and puruṣa are distinguished

P
Prakṛti
Ā
Ātman
P
Paramātman
P
Pralaya

FAQs

It distinguishes two technical categories of dissolution—prākṛta (cosmic/material dissolution at the end of vast time-cycles) and ātyantika (final dissolution as liberation), stating that the latter is attained through jñāna (liberating knowledge), not by ritual alone.

Alongside ritual and worldly sciences, the Agni Purana also systematizes metaphysical topics—cosmic time (yuga cycles), cosmology (pralaya), and soteriology (moksha)—showing its coverage from material order to ultimate liberation.

It teaches that while worlds dissolve by nature in time, the soul’s bondage ends only through self-knowledge culminating in absorption into Paramātman—indicating liberation as the cessation of karmic continuity.