Agni Purana — Dharma-shastra, Shloka 14

Chapter 171 — प्रायश्चित्तानि

Prāyaścittāni / Expiations

Devanagari script

मासं वायव्यकृच्छ्रं स्यात्पाणिपूरान्नभोजनात् तिलैर् द्वादशरात्रेण कृच्छ्रमाग्नेयमार्तिनुत्

Transliteration

māsaṃ vāyavyakṛcchraṃ syātpāṇipūrānnabhojanāt tilair dvādaśarātreṇa kṛcchramāgneyamārtinut

Translation

ଏକ ମାସ ହସ୍ତତଳ ପୂରା ପରିମାଣର ଅନ୍ନ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କଲେ ‘ବାୟବ୍ୟ-କୃଚ୍ଛ୍ର’ ହୁଏ। ଦ୍ୱାଦଶ ରାତ୍ରି ତିଳ ଉପରେ ନିର୍ଭର କଲେ ‘ଆଗ୍ନେୟ-କୃଚ୍ଛ୍ର’ ହୁଏ, ଯାହା କ୍ଲେଶ ନିବାରଣ କରେ।

Word by Word

• मासम्: for a month
• मासम्: Karma (कर्म; काल)
• Type: Noun
• Root: मास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; कालावधि

• वायव्य-कृच्छ्रम्: Vāyavya-kṛcchra (wind-related austerity)
• वायव्य-कृच्छ्रम्: Karma (कर्म; नाम)
• Type: Noun
• Root: वायव्य (प्रातिपदिक) + कृच्छ्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; कर्मधारय (वायव्यं कृच्छ्रम्) = Vāyavya-kṛcchra

• स्यात्: would be
• स्यात्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ्, प्रथमपुरुष, एकवचन

• पाणि-पूरेण: by a handful (measure)
• पाणि-पूरेण: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: पाणि (प्रातिपदिक) + पूर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया एकवचन; तत्पुरुष (पाणिना पूरः) = a handful (measure)

• अन्न-भोजनात्: from eating food (i.e., by restricting food)
• अन्न-भोजनात्: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: अन्न (प्रातिपदिक) + भोजन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी एकवचन; तत्पुरुष (अन्नस्य भोजनम्) + पञ्चमी (from eating food)

• तिलैः: with sesame (seeds)
• तिलैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: तिल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया बहुवचन

• द्वादश-रात्रेण: for twelve nights
• द्वादश-रात्रेण: Karana (करण; काल)
• Type: Noun
• Root: द्वादश (संख्या-प्रातिपदिक) + रात्रि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया एकवचन; द्विगु (twelve nights) used as instrumental of duration

• कृच्छ्रम्: a kṛcchra (austerity)
• कृच्छ्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कृच्छ्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन

• आग्नेयम्: Agni-related; Āgneya
• आग्नेयम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आग्नेय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; विशेषण (Agni-related)

• आर्ति-नुत्: removing distress
• आर्ति-नुत्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आर्ति (प्रातिपदिक) + नुत् (कृदन्त/प्रातिपदिक; √नु/नुद् धातु ‘to remove/praise’)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग प्रातिपदिकवत्; तत्पुरुष (आर्तिं नुदति/नुत्) = remover of distress; here epithet of the Āgneya-kṛcchra

Speaker

Lord Agni (in discourse to sage Vasiṣṭha, typical Agni Purāṇa narration frame)

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: स्यात्पाणिपूरान्नभोजनात् = स्यात् पाणि-पूरेण अन्न-भोजनात्; तिलैर् = तिलैः; कृच्छ्रमाग्नेयमार्तिनुत् = कृच्छ्रम् आग्नेयम् आर्ति-नुत्

Characters & Entities

• Vāyu (implied by Vāyavya-kṛcchra)
• Agni (implied by Āgneya-kṛcchra)
• Tilā (sesame)

FAQs

What technical or ritual knowledge (Vidya) is imparted in this verse?

It prescribes two specific kṛcchra-type expiations: (1) the Vāyavya-kṛcchra for one month by limiting intake to a palmful of food, and (2) the Āgneya-kṛcchra for twelve nights by subsisting on sesame seeds.

How does this verse contribute to the 'Encyclopedic' nature of the Agni Purana?

Alongside theology and myth, the Agni Purāṇa catalogs practical Dharmaśāstra material—standardized penances, dietary measures, and time-counted observances—functioning like a compact manual of religious law and ritual discipline.

What is the spiritual or karmic significance of this specific instruction?

These regulated austerities are presented as purificatory expiations (prāyaścitta) intended to reduce the karmic burden of faults and to alleviate ‘ārti’ (distress/affliction), restoring ritual and moral purity.