Adhyaya 168: The Merit of Seeing Mathurā’s Guardian-Deity and a Catalog of Mathurā’s Sacred Geography
Mathurā-kṣetrapāla-darśana-phalaṃ tathā Mathurā-māhātmya-tīrtha-saṅkhyā
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ritual-Efficacy Discourse
ပृथဝီက မထုရာကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရန် တာဝန်ပေးထားသော အကာအကွယ်နတ်/အုပ်ထိန်းသူသည် မည်သူနည်း၊ သူ့ကို မြင်တွေ့ဒർശနာရခြင်းမှ ပုဏ္ဏ (puṇya) မည်မျှ ရသနည်းဟု မေးသည်။ ဝရာဟာက ထိုကွင်းစောင့် (kṣetrapāla) သည် ဘူတပတိ (Bhūtapati) ဖြစ်ပြီး ဟရ/ရုဒြနှင့် တူညီကြောင်း၊ မထုရာတွင် သူ့ကို ဒർശနာရခြင်းသာဖြင့် ဓမ္မဖလ ရပြီး အပြစ်ပယ်ရှားကြောင်း ပြောသည်။ ထို့နောက် အတိတ်က အဖြစ်အပျက်ကို ရှင်းလင်းရာတွင်—ဟရသည် နှစ်တစ်ထောင် တပသ ပြုလုပ်ပြီးနောက် ဝရရ၍ မထုရာတွင် အမြဲတမ်း နေထိုင်ခွင့် တောင်းဆိုသဖြင့် ကွင်းစောင့်အဖြစ် တည်ထောင်ခံရကာ၊ သူ့ဒർശနာမှတဆင့် ကွင်း၏ အကျိုးကျေးဇူးများကို ရရှိနိုင်စေသည်။ မထုရာကို ကမ္ဘာကို ပြန်လည်သန့်စင်ပြုပြင်ပေးသော သန့်ရှင်းရာနေရာဟု မြှောက်တင်ပြီး၊ ထိုနေရာသို့ ဝင်ရောက်ခြင်းတင်က သံသရာကို ဖြတ်တောက်နိုင်သည်ဟု ဆိုသည်။ ဝရာဟာက မထုရာ၏ မဟာတ္တမ၊ သန့်ရှင်းနယ်နိမိတ်ကို သတ်မှတ်ကာ တီရ္ထများစွာကို စာရင်းပြုစုဖော်ပြပြီး၊ ယခင်က ကာကွယ်ထားသော ဗဟုသုတကို ထုတ်ဖော်ကာ သန့်ရှင်းမြေပြင်အတွင်း သီလနှင့်ညီသော ခရီးသွားလမ်းညွှန်အဖြစ် ပေးသည်။
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 168
Verse 1
धरण्युवाच ॥ मथुरां रक्षते कोऽसौ क्षेत्रपालो व्यवस्थितः ॥ तेन दृष्टेन यत्पुण्यं कथयस्वाखिलं प्रभो ॥
ဓရဏီက ဆိုသည်– “မထုရာကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရန် တည်ရှိနေသော က్షೇತ್ರပာလ (နယ်မြေသန့်ရှင်း၏ အစောင့်) သည် မည်သူနည်း။ ထိုသူကို ဒർശနပြုခြင်းမှ ဖြစ်ပေါ်သော ကုသိုလ်ကိုလည်း အရှင်ဘုရား၊ အကုန်အစင် မိန့်ကြားပါ။”
Verse 2
श्रीवराह उवाच ॥ दृष्ट्वा भूतपतिं देवं वरदं पापनाशनम् ॥ तस्य दर्शनमात्रेण मथुरायां फलं भवेत् ॥
သီရိဝရာဟာ မိန့်တော်မူသည်– သတ္တဝါတို့၏ အရှင်၊ ဆုတော်ပေးတော်မူသူ၊ အပြစ်ကို ဖျက်သိမ်းတော်မူသူ ဒေဝကို မြင်တွေ့လျှင်၊ ထိုဒေဝ၏ ဒർശနသာဖြင့်ပင် မထုရာ၌ ရရှိသကဲ့သို့သော ပုဏ္ဏဖလကို ရရှိနိုင်သည်။
Verse 3
पुरा वर्षसहस्रं तु तपस्तप्तं सुदारुणम् ॥ पूर्णे वर्षसहस्रे तु मया सन्तोषितो हरः ॥
“အရင်က ငါသည် နှစ်တစ်ထောင်တိုင်တိုင် အလွန်ကြမ်းတမ်းသော တပသ္ (တပ) ကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ နှစ်တစ်ထောင် ပြည့်စုံသောအခါ ဟရ (ရှီဝ) သည် ငါကြောင့် စိတ်တော်ကျေနပ်တော်မူ၏။”
Verse 4
वरं वरय भद्रं ते यस्ते मनसि वर्तते ॥ ईश्वर उवाच ॥ सर्वगस्त्वं हि देवेश मया ज्ञातं सुनिश्चितम् ॥
“ကောင်းကျိုးမင်္ဂလာ ဖြစ်ပါစေ—သင်၏ စိတ်ထဲ၌ တည်ရှိသမျှကို ဆုတော်အဖြစ် ရွေးချယ်လော့။” ဣශ්ဝရ မိန့်တော်မူသည်– “ဟေ ဒေဝတို့၏ အရှင်၊ သင်သည် အမှန်တကယ် အလုံးစုံ၌ ပြန့်နှံ့တော်မူသူ ဖြစ်ကြောင်းကို ငါသည် သေချာစွာ သိရှိပြီးပြီ။”
Verse 5
मथुरायां च देव त्वं क्षेत्रपालो भविष्यसि ॥ त्वयि दृष्टे महादेव मम क्षेत्रफलं भवेत् ॥
“ထို့ပြင် မထုရာ၌ ဟေ ဒေဝ၊ သင်သည် က్షೇತ್ರပာလ (သန့်ရှင်းရာဒေသ၏ ကာကွယ်သူ) ဖြစ်လာမည်။ ဟေ မဟာဒေဝ၊ သင်ကို မြင်တွေ့သောအခါ ငါ၏ က్షेत्रဖလ (ဒေသပုဏ္ဏဖလ) ကို ရရှိမည်။”
Verse 6
अन्यथा नाप्नुयात् सिद्धिमेवं एतन्न संशयः ॥ येन यद्यादृशं पुण्यं कृतं तीर्थे प्रयत्नतः ॥
“မဟုတ်လျှင် စိဒ္ဓိ (အောင်မြင်မှု) ကို မရနိုင်—ဤသို့ပင် ဖြစ်သည်; သံသယမရှိ။ တီရ္ထ (သန့်ရှင်းသော ဘုရားဖူးနေရာ) တွင် ကြိုးစားအားထုတ်၍ ပြုလုပ်ထားသော ပုဏ္ဏ (ကုသိုလ်) သည် မည်သို့သော အမျိုးအစားဖြစ်စေ…”
Verse 7
भजते मनुजः सिद्धिमात्मभावेन तादृशीम् ॥ मम क्षेत्रप्रवेशे च भूमिः संसारनाशिनी ॥
လူသည် အတွင်းစိတ်အနေအထား (ātmabhāva) ဖြင့် ထိုသို့သော စိဒ္ဓိ (siddhi) ကို ရရှိသည်။ ထို့ပြင် ငါ၏ သန့်ရှင်းသော က္ෂೇತ್ರသို့ ဝင်ရောက်သော် ဤမြေသည် သံသရာ (saṃsāra) ချည်နှောင်မှုကို ဖျက်ဆီးသူဟု ဆိုကြသည်။
Verse 8
मथुरायां च मे स्थानं सदा देव प्रदीयताम् ॥ देवदेव वचः श्रुत्वा हरिर्वचनमब्रवीत् ॥
ထို့ပြင် မထုရာ၌ ငါအတွက် အမြဲတမ်း နေရာတည်နေရာ (နေထိုင်ရာ) ကို ပေးအပ်ပါစေ၊ အို ဒေဝ။ ဒေဝတို့၏ ဒေဝ၏ စကားကို ကြားပြီးနောက် ဟရီသည် ပြန်လည် ဖြေကြားသော စကားကို ဆို하였다။
Verse 9
इन्द्रस्यैव पुरी रम्या यथा नाकेऽमरावती ॥ जम्बूद्वीपे तथोत्कृष्टा मथुरा मम वल्लभा ॥
ကောင်းကင်၌ အိန္ဒြ၏ လှပသော မြို့တော်သည် အမရာဝတီ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ဇမ္ဗူဒွီပ၌လည်း ငါချစ်မြတ်နိုးသော မထုရာသည် အထူးထက်မြက်ဆုံး ဖြစ်သည်။
Verse 10
न मया कथितं देवि ब्रह्मणश्च महात्मनः ॥ रुद्रस्य न मया पूर्वं कथितं च वसुन्धरे ॥
အို ဒေဝီ၊ ဤအကြောင်းကို မဟာအာတ္မန် ဘြဟ္မာထံသို့တောင် ငါမပြောခဲ့။ အို ဝသုန္ဓရာ၊ ယခင်က ရုဒြထံသို့လည်း ငါမပြောခဲ့ပေ။
Verse 11
मया सुगोपितं पूर्वं गुह्याद्गुह्यतरं परम् ॥ अत्र क्षेत्रे पुरी रम्या सर्वरत्नविभूषिता ॥
ယခင်က ငါသည် ဤအရာကို ကောင်းစွာ ဖုံးကွယ်ထားခဲ့သည်—လျှို့ဝှက်ထက်ပို၍ လျှို့ဝှက်သော၊ အမြင့်မြတ်ဆုံး။ ဤက္ෂેત્ર၌ ရတနာအမျိုးမျိုးဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားသော လှပသည့် မြို့တော်တစ်မြို့ ရှိသည်။
Verse 12
तस्यां तिष्ठन्ति तीर्थानि तानि वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ षष्टिकोटिसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च ॥
ထိုဒေသ၌ တီရ္ထ (သန့်ရှင်းသော ဖြတ်ကူးရာ) များ တည်ရှိနေသည်။ ငါက ထိုအရာတို့ကို ပြောကြားမည်—နားထောင်လော့။ အရေအတွက်မှာ ခြောက်ဆယ် ကိုဋိ၏ ထောင်များနှင့် ခြောက်ဆယ် ကိုဋိ၏ ရာများဟူ၍လည်း ဆိုကြသည်။
Verse 13
तीर्थसंख्या च वसुधे मथुरायां मयोदिता ॥ गोवर्द्धनं तथाक्रूरं द्वे कोटी दक्षिणोत्तरे ॥
အို ဝသုဓာ (မြေမိခင်) မထုရာ၌ တီရ္ထ အရေအတွက်ကို ငါ ပြောပြီးပြီ။ ဂోవර්ဓန နှင့် အာကရူရ အကြောင်း—တောင်ဘက်နှင့် မြောက်ဘက် ဒေသတို့တွင် ကိုဋိ နှစ်ခု ရှိသည်။
Verse 14
प्रस्कन्दनं च भाण्डीरं कुरुक्षेत्रसमानि षट् ॥ पुण्यात्पुण्यतरं श्रेष्ठमेतद्विश्रान्तिसंज्ञकम् ॥
ထို့ပြင် ပရஸ္ကန္ဒန နှင့် ဘာဏ္ဍီရ—ကူရုက္ခေတ္တရနှင့် တူညီသည့် တီရ္ထ ခြောက်ခု ရှိသည်။ ပုဏ္ဏမှ ပို၍ ပုဏ္ဏပေးသော အမြင့်မြတ်ဆုံးဖြစ်၍ ‘ဝိශ්ရာန္တိ’ ဟု ခေါ်ကြသည်။
Verse 15
असिकुण्डं सवैकुण्ठं कोटितीर्थोत्तमं स्मृतम् ॥ अविमुक्तं सोमतीर्थं यमनं तिन्दुकं ततः ॥
အသိကுண္ဍ၊ စဝൈကுண္ဍ နှင့် ကိုဋိတီရ္ထ—ဤတို့ကို အထွတ်အထိပ်ဟု မှတ်မိကြသည်။ ထို့ပြင် အဝိမုက္တ၊ ဆိုမတီရ္ထ၊ ယမန နှင့် ထို့နောက် တိန္ဒုက။
Verse 16
चक्रतीर्थं तथाक्रूरं द्वादशादित्यसंज्ञितम् ॥ एतत्पुण्यं पवित्रं च महापातकनाशनम् ॥
စက္ကရတီရ္ထ နှင့် ထိုနည်းတူ အာကရူရ ကို ‘ဒွါဒသအာဒိတျ’ ဟု ခေါ်သည်။ ဤသည်မှာ ပုဏ္ဏပေး၍ သန့်စင်စေကာ မဟာပာတက (အကြီးမားဆုံး အပြစ်) များကို ဖျက်ဆီးသည်။
Verse 17
कुरुक्षेत्राच्छतगुणं मथुरायां न संशयः ॥ ये पठन्ति महाभागाः शृण्वन्ति च समाहिताः ॥
ကူရုက္ခေတ္တရထက် မထုရာ၌ ကုသိုလ်အကျိုးသည် ရာဆတိုး—သံသယမရှိ။ ဤကထာကို ရွတ်ဖတ်သော ကံကောင်းသူများနှင့် စိတ်တည်ငြိမ်စွာ နားထောင်သူများသည်—
Verse 18
मथुरायास्तु माहात्म्यं ते यान्ति परमं पदम् ॥ कुलानि ते तारयन्ति द्वे शते विंशयोर् द्वयोः ॥
မထုရာ၏ မဟာတန်ခိုးအရ သူတို့သည် အမြင့်ဆုံးသော အဆင့် (ပရမပဒ) ကို ရောက်ကြသည်။ ထို့ပြင် မိမိတို့၏ မျိုးရိုးဝင်များကိုလည်း ကူးမြောက်စေသည်—နှစ်ရာနှင့် နှစ်ဆ နှစ်ဆယ် (စုစုပေါင်း ၂၄၀) မျိုးဆက်တိုင်။
Verse 19
एतत्ते कथितं देवि सर्वपातकनाशनम् ॥ तीर्थानां चैव माहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥
အို ဒေဝီ၊ အပြစ်အကုန်ဖျက်ဆီးနိုင်သော ဤအကြောင်းကို သင့်အား ပြောပြီးပြီ၊ ထို့ပြင် တီရ္ထများ၏ မဟာတန်ခိုးကိုလည်း ပြောပြီးပြီ။ သင်သည် နောက်ထပ် ဘာကို နားထောင်လိုသနည်း?
Verse 20
विंशतिर्योजनानां हि माठुरं मम मण्डलम् ॥ पदे पदेऽश्वमेधानां फलं नात्र विचारणा ॥
အမှန်တကယ် မထုရာဖြစ်သော ငါ၏ မဏ္ဍလသည် ယောဇနာ နှစ်ဆယ်အထိ ကျယ်ပြန့်သည်။ ခြေလှမ်းတိုင်း၌ အရှွမေဓ ယဇ్ఞ၏ အကျိုးရှိသည်—ဤနေရာ၌ အငြင်းပွားစရာ မရှိ။
Verse 21
एतन्मरणकाले तु यः स्मरेत्प्रयतो नरः ॥ स गच्छेत्परामां सिद्धिमिह संसारनाशिनीम् ॥
သို့သော် စည်းကမ်းတကျနေသော လူတစ်ယောက်သည် သေချိန်၌ ဤအရာကို သတိရလျှင်၊ ဤနေရာ၌ပင် အမြင့်ဆုံးသော စိဒ္ဓိကို ရရှိမည်—အဲဒါသည် သံသရာလည်ပတ်မှုကို ဖျက်ဆီးသည်။
Frequently Asked Questions
The chapter frames sacred territory as an ethical landscape: the text instructs that mindful approach to a kṣetra (Mathurā) and encounter (darśana) with its guardian-deity mediates access to the kṣetra’s benefits. It also depicts knowledge of place (tīrtha cataloging and boundaries) as a regulated disclosure (guhya), implying responsible movement through and valuation of terrestrial space.
No tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal observance is specified in the provided verses. The only explicit temporal marker is a mythic duration—"varṣa-sahasra" (a thousand years) of tapas—used to ground the narrative of boon-granting and the establishment of the kṣetrapāla.
Through the Varāha–Pṛthivī frame, the text treats Earth as a morally charged domain where certain regions are described as saṃsāra-nāśinī (world-negating/world-transcending) by entry itself. By defining Mathurā’s extent (maṇḍala) and enumerating its tīrthas, it models an early form of ‘terrestrial stewardship’ discourse: the land is mapped, valued, and approached via rules of encounter (darśana) and guardianship (kṣetrapāla), reinforcing careful, non-random engagement with place.
The chapter references deities as principal figures rather than human dynasties: Bhūtapati/Hara/Rudra (as the guardian), Indra (via Amarāvatī as a comparison), Brahmā (as a figure to whom the knowledge was not previously disclosed), and Viṣṇu/Varāha as narrator. No royal lineages, named sages, or administrative genealogies appear in the provided passage.