Shloka 9

भरतस्य धर्मनिश्चयः

Bharata Affirms Lineage-Dharma and Urges Rama’s Coronation

Devanagari script

त्वामेव शोचंस्तव दर्शनेप्सुस्त्वय्येव सक्तामनिवर्त्य बुद्धिम्।त्वया विहीन स्तव शोकमग्नस्त्वां संस्मरन्नस्तमितः पिता ते।।2.101.9।।

Transliteration

tvām eva śocan tava darśanepsus tvayy eva saktām anivartya buddhim | tvayā vihīnas tava śokamagnaḥ tvāṃ saṃsmarann astamitaḥ pitā te || 2.101.9 ||

Translation

သင်ကိုသာ ဝမ်းနည်းတမ်းတ၍ သင်ကို တွေ့မြင်လိုစိတ်ပြင်းပြ၍ သင်ထံမှ စိတ်ကို မလှည့်နိုင်ဘဲ၊ သင်မရှိသဖြင့် သင်၏ ဝမ်းနည်းမှုထဲတွင် နစ်မြုပ်ကာ သင်ကိုသာ အမြဲသတိရနေစဉ် သင်၏ အဖေတော်သည် ကွယ်လွန်တော်မူ၏။

Word by Word

• त्वाम्: you
• त्वाम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम (pronoun), द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्

• एव: alone, indeed
• एव: सम्बन्ध/वाक्यालङ्कार
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-अव्ययम् (emphasis)

• शोचन्: grieving
• शोचन्: कर्ता (agent, agreeing with ‘पिता’)
• Type: Verb
• Root: शुच् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकाले कर्तरि कृदन्तः (present active participle/शतृ), पुल्लिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• तव: your
• तव: सम्बन्ध (Genitive)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्

• दर्शनेप्सुः: desiring to see (you)
• दर्शनेप्सुः: कर्ता-विशेषण (qualifier of agent)
• Type: Adjective
• Root: दर्शन (प्रातिपदिक) + इप्सु (प्रातिपदिक)
• Form: समासः तत्पुरुषः (object-determinative): दर्शनम् इप्सुः; पुल्लिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (qualifying ‘पिता’)

• त्वयि: in you
• त्वयि: अधिकरण (locus)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, सप्तमी-विभक्तिः (Locative/7th), एकवचनम्

• एव: alone
• एव: सम्बन्ध/वाक्यालङ्कार
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-अव्ययम्

• सक्ताम्: attached, fixed
• सक्ताम्: कर्म-विशेषण (qualifier of object ‘mind’)
• Type: Adjective
• Root: सक्त (प्रातिपदिक; कृदन्त from सञ्ज्/सज्)
• Form: भूतकर्मणि/भावे कृदन्त-विशेषणम्; स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘बुद्धिम्’ इति विशेष्येण सह (agreeing with ‘buddhim’)

• अनिवर्त्य: without diverting
• अनिवर्त्य: क्रियाविशेषण (adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: नि-वृत् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त/अव्ययीभाव-भाव)
• Form: क्त्वान्त-समकक्षः ल्यप्-प्रत्ययान्तः (absolutive/gerund), नञ्-पूर्वकः; क्रियाविशेषणम् “without turning away”

• बुद्धिम्: mind, intention
• बुद्धिम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: बुद्धि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• त्वया: by you; from you (in separation)
• त्वया: अपादान/हेतु (cause/separation, ‘from you’)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• विहीनः: deprived of, separated from
• विहीनः: कर्ता-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: वि-ही (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle), पुल्लिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘पिता’ इति विशेष्येण सह

• तव: your
• तव: सम्बन्ध (Genitive)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्

• शोकमग्नः: immersed in grief
• शोकमग्नः: कर्ता-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: शोक (प्रातिपदिक) + मग्न (प्रातिपदिक/कृदन्त)
• Form: समासः तत्पुरुषः: शोके मग्नः; पुल्लिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘पिता’ इति विशेष्येण सह

• त्वाम्: you
• त्वाम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• संस्मरन्: remembering
• संस्मरन्: कर्ता-विशेषण
• Type: Verb
• Root: सम्-स्मृ (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकाले कर्तरि कृदन्तः (present active participle), पुल्लिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘पिता’ इति सह

• अस्तमितः: departed, passed away
• अस्तमितः: कर्ता-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: अस्तम्-इ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः, पुल्लिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; रूपकतः “set/ceased” = departed

• पिता: father
• पिता: कर्ता (Subject)
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• ते: your
• ते: सम्बन्ध (Genitive)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम् (enclitic)

Context

Your father, deprived of you, brooding over you, wishing to behold you, unable to divert his mind fixed on you, remembering you alone and immersed in sorrow departed (from this world).ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē ēkōttara śatatama ssargaḥ৷৷Thus ends the hundred-one sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

Characters & Entities

• Rama
• Daśaratha

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse underscores the seriousness of duty-bound separation: adherence to dharma can demand sacrifice, and one must respond with compassion and proper rites.

What is the narrative situation?

Bharata describes Daśaratha’s final mental state: he died consumed by longing for Rama.

Which character virtue is emphasized?

Daśaratha’s deep paternal love, and by implication Rama’s worthiness that commanded such devotion.