
कबन्धमोक्षः—सुग्रीवमैत्र्युपदेशः (Kabandha’s Release and Counsel to Befriend Sugriva)
अरण्यकाण्ड
ဤသရဂ၌ ရာမနှင့် လက္ခမဏသည် ကဘန္ဓ၏ အရင်က ညွှန်ကြားချက်အတိုင်း တောင်ကြားအကွဲတစ်ခုသို့ ရောက်ရှိကာ မီးသင်္ဂြိုဟ်စင်ကို ပြင်ဆင်ကြသည်။ လက္ခမဏက မီးလောင်တောက်ပနေသော သစ်တုံးကြီးများဖြင့် မီးကို ထွန်းညှိပြီး ကဘန္ဓ၏ အလွန်ကြီးမား၍ အဆီကဲ့သို့သော ကိုယ်ခန္ဓာသည် တဖြည်းဖြည်း လောင်ကျွမ်းသွားသည်။ လွတ်မြောက်မှုရပြီးနောက် ကဘန္ဓသည် သန့်ရှင်းသည့် အဝတ်အစားနှင့် ဒေဝမလားဖြင့် တင့်တယ်စွာ ပေါ်ထွန်းလာကာ ဟင်္သာများ ဆွဲယူသည့် တောက်ပသော ဝိမာနပေါ်တက်၍ ကောင်းကင်သို့ မြင့်တက်ကာ အပေါ်မှ ရာမကို မိန့်ကြားသည်။ သူက ရာမ၏ လက်ရှိဒုက္ခကို ကာလ (kāla) ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်ရှိ ခက်ခဲသော အဆင့်တစ်ခုဟု ဆိုပြီး ကံကြမ္မာက သတ်မှတ်ထားသော အရာကို ဆန္ဒတစ်ခုတည်းဖြင့် မပြောင်းလဲနိုင်ကြောင်း အလေးပေးသည်။ ထို့နောက် လက်တွေ့ကျသော မဟာဗျူဟာကို ပေးသည်—ရာမသည် ရှျမ်မူက တောင်နှင့် ပမ္ပာရေကန်အနီးတွင် နေထိုင်ပြီး အစ်ကို ဝါလီကြောင့် နယ်နှင်ခံရသော ဝါနရမင်း စုဂရీవနှင့် မီးကို သက်သေထား၍ စိတ်မှန်ကန်သော မိတ်သဟာယ ပြုရမည်ဟု ဆိုသည်။ ကဘန္ဓက စုဂရీవ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ—သစ္စာရှိမှု၊ နှိမ့်ချမှု၊ အင်အားနှင့် ဉာဏ်ပညာ—ကို ဖော်ပြကာ မလေးစားမိစေရန် သတိပေးသည်။ ထို့ပြင် အပြန်အလှန် အကျိုးရှိမှုကို ရှင်းပြသည်—ရာမက စုဂရీవ၏ အရေးကို ကူညီနိုင်ပြီး စုဂရీవက ဝါနရတပ်ဖွဲ့၊ မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့် ရက္ခသဒေသများအကြောင်း သိမြင်မှုတို့ဖြင့် စီတာကို စနစ်တကျ ရှာဖွေစေမည်၊ မေရုတောင်ထိပ်၌ ဖြစ်စေ ပာတාල၌ လျှို့ဝှက်နေစေကာမူ။
Verse 1
एवमुक्तौतु तौ वीरौ कबन्धेन नरेश्वरौ।गिरिप्रदरमासाद्य पावकं विससर्जतुः।।।।
ကဗန္ဓ၏ အမိန့်ညွှန်ကြားချက်အတိုင်း လူတို့အကြား အရှင်မင်းတော်များဖြစ်သော သူရဲကောင်းနှစ်ပါးသည် တောင်ကြားအပေါက်သို့ ရောက်ရှိကာ ကုသိုလ်ကိစ္စအတွက် သန့်ရှင်းသော မီးကို ထွန်းညှိကြ၏။
Verse 2
लक्ष्मणस्तु महोल्काभिर्ज्वलिताभिस्समन्ततः।चितामादीपयामास सा प्रजज्वाल सर्वतः।।।।
ထို့နောက် လက္ခမဏသည် မီးတောက်တောက်လောင်နေသော မီးတိုင်ကြီးများဖြင့် အရပ်ရပ်မှ စိတားကို မီးထွန်းလောင်စေရာ စိတားသည် အနှံ့အပြား လောင်ကျွမ်းတောက်ပလာ하였다။
Verse 3
तच्छरीरं कबन्धस्य घृतपिण्डोपमं महत्।मेदसा पच्यमानस्य मन्दं दहति पावकः।।।।
ကဘန္ဓ၏ ကြီးမားသော ကိုယ်ခန္ဓာသည် ဂျီ (ghee) အတုံးကြီးတစ်တုံးကဲ့သို့ ဖြစ်၍ အဆီက မီးကို အစာပေးသဖြင့် မီးလောင်မှုသည် ဖြည်းဖြည်းချင်း ဖြစ်ပေါ်လေ၏။
Verse 4
स विधूय चितामाशु विधूमोऽग्निरिवोत्थितः।अरजे वाससी बिभ्रन्मालां दिव्यां महाबलः।।।।
အင်အားကြီးမားသောသူသည် မီးသင်္ဂြိုဟ်တိုင်ကို ချက်ချင်း လှုပ်ခါ၍ ဖယ်ရှားကာ မီးခိုးမရှိသော မီးတောက်ကဲ့သို့ ထမြောက်လာသည်။ အညစ်အကြေးကင်းသော အဝတ်အစားနှင့် ဒိဗ္ဗပန်းမော်လီကို ဆင်မြန်းထား၏။
Verse 5
ततश्चिताया वेगेन भास्वरो विमलाम्बरः।उत्पपाताशु संहृष्टस्सर्वप्रत्यङ्गभूषणः।।।।
ထို့နောက် မီးသင်္ဂြိုဟ်တိုင်၏ အားဖြင့် တောက်ပလင်းလက်၍ သန့်ရှင်းသော အဝတ်အစားကို ဝတ်ဆင်ကာ ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတိုင်းတွင် အလှဆင်ပစ္စည်းများ တပ်ဆင်လျက် ပျော်ရွှင်ဝမ်းမြောက်စွာ ချက်ချင်း ခုန်ထွက်လာ၏။
Verse 6
विमाने भास्वरे तिष्ठन्हंसयुक्ते यशस्करे।प्रभया च महातेजा दिशो दश विराजयन्।।।।सोऽन्तरिक्षगतो रामं कबन्धो वाक्यमब्रवीत्।शृणु राघव तत्त्वेन यथा सीतामवाप्स्यसि।।।।
ဟင်္သာတို့ဖြင့်ဆွဲထားသော ထင်ရှားတောက်ပသည့် ဝိမာနပေါ်၌ မဟာတေဇရှိသော ကဗန္ဓသည် မိမိ၏ရောင်ခြည်ဖြင့် ဒిశတစ်ဆယ်ကို ထွန်းလင်းစေ၏။ ထို့နောက် မိုးကောင်းကင်သို့ တက်ရောက်ကာ ရာမအား မိန့်ကြားသည်—“အို ရာဃဝ၊ အမှန်တရားအတိုင်း နားထောင်လော့။ သင်သည် စီတာကို မည်သို့ ပြန်လည်ရရှိမည်ကို ငါပြောမည်”
Verse 7
विमाने भास्वरे तिष्ठन्हंसयुक्ते यशस्करे।प्रभया च महातेजा दिशो दश विराजयन्।।3.72.6।।सोऽन्तरिक्षगतो रामं कबन्धो वाक्यमब्रवीत्।शृणु राघव तत्त्वेन यथा सीतामवाप्स्यसि।।3.72.7।।
ဟင်္သာတို့ဖြင့်ဆွဲထားသော ထင်ရှားတောက်ပသည့် ဝိမာန၌ ကဗန္ဓသည် မိမိ၏အလင်းရောင်ဖြင့် ဒిశတစ်ဆယ်ကို ထွန်းလင်းစေကာ မိုးကောင်းကင်သို့ တက်ရောက်ပြီး ရာမအား မိန့်ကြားသည်—“အို ရာဃဝ၊ နားထောင်လော့။ စီတာကို သင် မည်သို့ ပြန်လည်ရယူမည်ကို ငါ အမှန်တကယ် ပြောမည်”
Verse 8
राम षड्युक्तयो लोके याभिस्सर्वं विमृश्यते।परिमृष्टो दशान्तेन दशाभागेन सेव्यते।।।।
အို ရာမ၊ ဤလောက၌ အရာရာကို စဉ်းစားချိန်ဆ၍ ဆုံးဖြတ်ရာတွင် အသုံးပြုသည့် လက်တွေ့အုပ်ယာ ခြောက်ပါး ရှိသည်။ ကာလ၏လှည့်ပတ်မှုက လူကို စမ်းသပ်လာသောအခါ မိမိထံသို့ ကျရောက်လာသည့် အကံမကောင်း၏ အစိတ်အပိုင်းကိုလည်း သည်းခံရမည်။
Verse 9
दशाभागगतो हीनस्त्वं हि राम सलक्ष्मणः।यत्कृते व्यसनं प्राप्तं त्वया दारप्रधर्षणम्।।।।।
အမှန်တကယ်ပင် အို ရာမ—လက္ခမဏနှင့်အတူ—သင်သည် အကံကြမ္မာ၏ မကောင်းသော အစိတ်အပိုင်းသို့ ရောက်ရှိကာ နိမ့်ကျစေခံရသည်။ ထိုကြောင့်ပင် သင်သည် ဘေးဒုက္ခကို ကြုံရသည်—ဇနီးတော်ကို ခိုးယူသွားခြင်းကြောင့် အိမ်ထောင်သမာဓိ၏ ဂုဏ်သိက္ခာ ပျက်စီးခဲ့သည်။
Verse 10
तदवश्यं त्वया कार्यस्ससुहृत्सुहृदां वर।अकृत्वा हि न ते सिद्धिमहं पश्यामि चिन्तयन्।।।।
ထို့ကြောင့် မိတ်ဆွေတို့အနက် အကောင်းဆုံးသောသူရေ၊ ဤကိစ္စကို မဖြစ်မနေ ဆောင်ရွက်ရမည်၊ ကောင်းကြံသူ မေတ္တာရှင်နှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ရမည်။ အကြံပြုစဉ်းစားကြည့်လျှင် ထိုသို့မလုပ်ဘဲ သင့်အတွက် အောင်မြင်မှုကို ငါမမြင်နိုင်။
Verse 11
श्रूयतां राम वक्ष्यामि सुग्रीवो नाम वानरः।भ्रात्रा निरस्तः क्रुद्धेन वालिना शक्रसूनुना।।।।
နားထောင်ပါ ရာမ၊ ငါပြောမည်—စူဂရီဝ ဟူသော ဝါနရတစ်ပါးရှိ၏။ သူသည် မိမိအစ်ကို ဝါလီ—ရှက္ကရ (အိန္ဒြာ) ၏ သား—က ဒေါသဖြင့် နှင်ထုတ်ထားခြင်းခံရ၏။
Verse 12
ऋश्यमूके गिरिवरे पम्पापर्यन्तशोभिते।निवसत्यात्मवान्वीरश्चतुर्भिस्सह वानरैः।।।।
ကိုယ်ဂုဏ်ကို ထိန်းသိမ်းသော သူရဲကောင်းသည် ပမ္ပာရေကန်အနီးအနားအထိ လှပတင့်တယ်သော ရှျမ်မူက တောင်မြတ်ပေါ်တွင် ဝါနရလေးပါးနှင့်အတူ နေထိုင်၏။
Verse 13
वानरेन्द्रो महावीर्यस्तेजोवानमितप्रभः।सत्यसन्धो विनीतश्च धृतिमान्मतिमान्महान्।।।।
ဝါနရတို့၏ အရှင်သည် မဟာဗလရှိသူ—တောက်ပရောင်ခြည်ထွန်းလင်း၍ အလင်းတန်ခိုး အကန့်အသတ်မရှိ။ သစ္စာ၌ တည်ကြည်၍ အကျင့်၌ နိမ့်ချ၊ သည်းခံတတ်၊ ဉာဏ်ပညာရှိ၊ အမှန်တကယ် မဟာသူဖြစ်၏။
Verse 14
दक्षः प्रगल्भो द्युतिमान्महाबलपराक्रमः।भ्रात्रा विवासितो राम राज्यहेतोर्महाबलः।।।।
သူသည် အရည်အချင်းပြည့်ဝ၍ စကားပြောရာတွင်ရဲရင့်ကာ တေဇောဓာတ်တောက်ပသည်။ အင်အားနှင့်ဗီရိယကြီးမားသော်လည်း၊ အို ရာမ၊ ထိုအလွန်ခိုင်မာသူကို မင်းအာဏာကြောင့် အစ်ကိုက နယ်နှင်ဒဏ်ပေးခဲ့သည်။
Verse 15
स ते सहायो मित्रं च सीतायाः परिमार्गणे।भविष्यति हिते राम मा च शोके मनः कृथाः।।।।
သူသည် စီတာကို ရှာဖွေရန်အတွက် သင်၏အကူအညီပေးသူနှင့် မိတ်ဆွေဖြစ်လာမည်၊ သင်၏အကျိုးအတွက်ပင် လုပ်ဆောင်မည်၊ အို ရာမ။ ထို့ကြောင့် စိတ်ကို ဝမ်းနည်းခြင်းထဲ မကျစေပါနှင့်။
Verse 16
भवितव्यं हि यच्चापि न तच्छक्यमिहान्यथा।कर्तुमिक्ष्वाकुशार्दूल कालो हि दुरतिक्रमः।।।।
အို အိက္ရှဝာကူမျိုးရိုး၏ ကျားသခင်၊ ဖြစ်ရမည့်အရာသည် ဤလောက၌ အခြားသို့ မပြောင်းလဲနိုင်ပါ။ အကြောင်းမူကား ကာလ—အချိန်နှင့်ကံကြမ္မာ—ကို အမှန်တကယ် မလွန်ဆန်နိုင်ပါ။
Verse 17
गच्छ श्रीघ्रमितो राम सुग्रीवं तं महाबलम्।वयस्यं तं कुरु क्षिप्रमितो गत्वाऽद्य राघव।।।।अद्रोहाय समागम्य दीप्यमाने विभावसौ।
အို ရာမ၊ ဤနေရာမှ အမြန်ထွက်ခွာ၍ အလွန်ခိုင်မာသော စုဂရီဝထံ သွားပါ။ အို ရာဃဝ၊ ယနေ့ပင် အလျင်အမြန် သွား၍ သူကို မိတ်ဆွေဖြစ်စေပါ—ရန်မရှိသော မဟာမိတ်အဖြစ် တွေ့ဆုံကာ လောင်ကျွမ်းတောက်ပနေသော မီးကို သက်သေအဖြစ်ထားလျက်။
Verse 18
स च ते नावमन्तव्यस्सुग्रीवो वानराधिपः।।।।कृतज्ञः कामरूपी च सहायार्थी च वीर्यवान्।
ထို့ပြင် ဝါနရတို့၏ အရှင် စုဂရီဝကို သင် မထီမဲ့မြင် မပြုသင့်ပါ။ သူသည် ကျေးဇူးသိတတ်၍ စိတ်ကြိုက် ရုပ်သဏ္ဍာန်ပြောင်းနိုင်သူ ဖြစ်ပြီး၊ အင်အားကြီးသော်လည်း မဟာမိတ်၏ အကူအညီကို လိုအပ်နေသူ ဖြစ်သည်။
Verse 19
शक्तौह्यद्य युवां कर्तुं कार्यं तस्य चिकीर्षितम्।।।।कृतार्थो वाऽकृतार्थो वा कृत्यं तव करिष्यति।
ယနေ့ သင်တို့နှစ်ဦးသည် သူလိုလားသော ကိစ္စကို ပြီးမြောက်စေနိုင်ကြသည်။ သူ၏ရည်မှန်းချက် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်စေ မပြည့်စုံသည်ဖြစ်စေ သင်တို့အတွက် လုပ်ဆောင်ရမည့် တာဝန်ကို မလွဲမသွေ ဆောင်ရွက်မည်။
Verse 20
स ऋक्षरजसः पुत्रः पम्पामटति शङ्कितः।।.।।भास्करस्यौरसः पुत्रो वालिना कृतकिल्बिषः।
သူသည် ရိက္ခရာဇ၏ သားဖြစ်၍ နေရောင်ဘုရား၏ အစစ်အမှန် သားတော်လည်း ဖြစ်သည်။ ဝါလီနှင့် အပြစ်အငြိုး ဖြစ်ပွားခဲ့သဖြင့် ပမ္ပာရေကန်အနီး၌ သံသယနှင့် ကြောက်ရွံ့စိတ်ဖြင့် လှည့်လည်နေသည်။
Verse 21
सन्निधायायुधं क्षिप्रमृष्यमूकालयं कपिम्।।।।कुरु राघव सत्येन वयस्यं वनचारिणम्।
လက်နက်ကို အမြန်ပြင်ဆင်ထား၍၊ အို ရာဃဝ၊ သစ္စာနှင့် စိတ်ရင်းမှန်ကန်မှုဖြင့် ရှျမူကတောင်၌ နေထိုင်ကာ တောတွင်းလှည့်လည်သည့် ထိုမျောက်ကို မိတ်ဆွေဖြစ်အောင် လျင်မြန်စွာ ပြုလုပ်ပါ။
Verse 22
स हि स्थानानि सर्वाणि कार्त्स्न्येन कपिकुञ्जरः।।।।नरमांसाशिनां लोके नैपुण्यादधिगच्छति।
အကြောင်းမူကား ထိုမျောက်အထက်မြတ်သည် ကျွမ်းကျင်လိမ္မာမှုနှင့် ဉာဏ်ပညာကြောင့် လူသားအသားစားတို့၏ လောက၌ ရှိသမျှ နေရာအပေါင်းကို အပြည့်အစုံ သိရှိထားသည်။
Verse 23
न तस्याविदितं लोकेकिञ्चिदस्ति हि राघव।।।।यावत्सूर्यः प्रतपति सहस्रांशुररिन्दम।
အို ရာဃဝ၊ လောက၌ သူမသိမရှိသော အရာတစ်စုံတစ်ရာမျှ မရှိပါ။ ရောင်ခြည်တစ်ထောင်ရှိသော နေမင်းတောက်ပနေသမျှကာလပတ်လုံး၊ အို ရန်သူနှိမ်နင်းသူ။
Verse 24
स नदीर्विपुलान्शैलान् गिरिदुर्गाणि कन्दरान्।।।।अन्वीक्ष्य वानरैस्सार्धं पत्नीं तेऽधिगमिष्यति।
ဝါနရတို့နှင့်အတူ သူသည် မြစ်များ၊ ကျယ်ပြန့်သော တောင်တန်းများ၊ တောင်ပေါ်ခံတပ်များနှင့် ဂူအောင်းများကို စူးစမ်းရှာဖွေကာ သင်၏ ဇနီးကို တွေ့ရှိလိမ့်မည်။
Verse 25
वानरांश्च महाकायान्प्रेषयिष्यति राघव।।।।दिशो विचेतुं तां सीतां त्वद्वियोगेन शोचतीम्।स ज्ञास्यति वरारोहां निर्मलां रावणालये।।।।
အို ရာဃဝ၊ သူသည် ကိုယ်ခန္ဓာကြီးမား သန်မာသော ဝါနရတို့ကို လွှတ်ပို့ကာ ဒిశအနှံ့ စူးစမ်းရှာဖွေစေမည်—သင်နှင့်ခွဲကွာ၍ ဝမ်းနည်းနေသော စီတာကို ရှာရန်ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် သူသည် ရာဝဏ၏ နေရာတော်၌ အပြစ်ကင်းသန့်ရှင်း၍ မြင့်မြတ်သော မိဖုရားကို သိမြင်တွေ့ရှိမည်။
Verse 26
वानरांश्च महाकायान्प्रेषयिष्यति राघव।।3.72.25।।दिशो विचेतुं तां सीतां त्वद्वियोगेन शोचतीम्।स ज्ञास्यति वरारोहां निर्मलां रावणालये।।3.72.26।।
အို ရာဃဝါ၊ သူသည် ကိုယ်ခန္ဓာကြီးမားသော ဝါနရများကို အရပ်ရပ်သို့ စေလွှတ်၍ သင်နှင့်ခွဲခွာရသဖြင့် ဝမ်းနည်းနေသော စီတာကို ရှာဖွေစေမည်။ ထို့နောက် ရာဝဏ၏ နေရာ၌ အပြစ်ကင်းသန့်ရှင်း၍ မြင့်မြတ်သော မိဖုရားကို သေချာစွာ သိမြင်တွေ့ရှိမည်။
Verse 27
स मेरुशृङ्गाग्रगतामनिन्दितां प्रविश्य पातालतलेऽपि वा श्रिताम्।प्लवङ्गमानां प्रवरस्तव प्रियां निहत्य रक्षांसि पुनः प्रदास्यति।।।।
သင်၏ အပြစ်ကင်းသန့်ရှင်းသော ချစ်သူသည် မေရုတောင်ထိပ်သို့ ရောက်နေစေကာမူ၊ သို့မဟုတ် ပာတာလာ (အောက်လောက) ၏ အနက်ရှိုင်းဆုံးတွင် ခိုလှုံနေစေကာမူ၊ ဝါနရတို့အနက် အထူးမြတ်ဆုံးသူသည် ထိုနေရာသို့ ဝင်ရောက်ကာ ရက္ခသတို့ကို သတ်ဖြတ်ပြီး နောက်တစ်ဖန် သင်ထံသို့ ပြန်လည်ပေးအပ်မည်။
The pivotal action is strategic yet ethical: Rāma is urged to pursue alliance (maitrī) without malice, honoring Sugrīva despite his vānar identity, and to seal the relationship in the presence of fire—an act that frames diplomacy as a dharmic commitment.
Kabandha’s upadeśa links human effort with kāla: one should not collapse into grief over unavoidable turns of fate, but respond with disciplined, timely action—here, by choosing the right means (mitra, sahāya, intelligence networks) to restore dharma.
Key landmarks include Ṛṣyamūka mountain and the Pampā region, presented as Sugrīva’s refuge; culturally, the chapter emphasizes fire (vibhāvasu) as witness to alliance-making, and the vimāna ascent motif marking Kabandha’s purification and transition.