
अरण्यकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः — Maricha’s Mimic Cry and the Rama–Lakshmana–Sita Confrontation
अरण्यकाण्ड
ဤသရဂတွင် တောထဲမှ ကြားရသော လှည့်ဖြားသံကြွေး၏ ချက်ချင်းနောက်ဆက်တွဲကို အဓိကထားဖော်ပြသည်။ မೃဂကိုလိုက်၍ ပြန်လာသော သီရိရာမသည် စီတာမပါဘဲ လက္ခမဏ် ရောက်လာသည်ကိုမြင်သဖြင့် ကိုယ်ခန္ဓာအပေါ် အမင်္ဂလာလက္ခဏာများနှင့် စိုးရိမ်သံသယတို့ကြောင့် အန္တရာယ်ကို ခန့်မှန်းသိမြင်တော်မူသည်။ လက္ခမဏ်က မိမိဆန္ဒဖြင့် စီတာကို စွန့်ခွာမလာခဲ့ကြောင်း တင်ပြသည်။ “ဟာ စီတာ၊ ဟာ လက္ခမဏ်၊ ကယ်တင်ပါ” ဟူသောအသံသည် စီတာ၏နားထဲသို့ ရာမ၏အသံကဲ့သို့ ဝင်ရောက်လာသဖြင့် ကြောက်ရွံ့ခြင်းနှင့် ချစ်ခင်ခြင်းကြောင့် စီတာက လက္ခမဏ်ကို သွားရန် တင်းကျပ်စေခဲ့သည်။ လက္ခမဏ်သည် ရာမ၏ မအနိုင်ယူနိုင်သော အင်အားကို ရှင်းပြကာ ထိုအသံသည် ရက္ခသ၏ အတုယူသံဖြစ်ကြောင်း ဖြေရှင်း၍ စီတာကို သက်သာစေလိုသည်။ သို့သော် ထိတ်လန့်မှုကြောင့် မောဟဝင်နေသော စီတာသည် လက္ခမဏ်အပေါ် မသန့်ရှင်းသော ရည်ရွယ်ချက်ရှိသည်ဟု စွပ်စွဲပြီး ဘရတနှင့် နိုင်ငံရေးကွက်ကွင်းတိုင်ပင်မှုတိုင်တန်းတောင် ထည့်သွင်းပြောဆိုကာ သူ၏ မသွားလိုခြင်းကို ဖုံးကွယ်ထားသော ရန်လိုမှုဟု သတ်မှတ်သည်။ ဒေါသထွက်သော လက္ခမဏ်သည် အာရှရမ်မှ ထွက်ခွာ၍ ရာမထံ သတင်းပို့ရာ ရာမက အမိန့်မနာခံခြင်းနှင့် စီတာကို ထားခဲ့ခြင်းအတွက် တိတိကျကျ ဆုံးမတော်မူသည်။ ထို့နောက် ရာမက မೃဂဟုထင်ရသည့်အရာသည် ရက္ခသ မာရီချ ဖြစ်ပြီး မိမိ၏ မြားဒဏ်ခံပြီးနောက် ရာမ၏အသံကို အတုယူကာ လက္ခမဏ်ကို ဝေးကွာစေရန် လှည့်ဖြားခဲ့သဖြင့် စီတာ အန္တရာယ်ထဲ ကျန်ရစ်သွားကြောင်း သတ်မှတ်တော်မူသည်။
Verse 1
अथाश्रमादुपावृत्तमन्तरा रघुनन्दनः।परिपप्रच्छ सौमित्रिं रामो दुःखार्दितं पुनः।।।।
ထို့နောက် ရဃုဝంశ၏ အားရစရာဖြစ်သော ရာမသည် အာရှရမ်မှ ပြန်လာသော စောမိတ္တရီ (လက္ခမဏာ) ကို ဝမ်းနည်းခြင်းကြောင့် စိတ်နာကျင်လျက် ထပ်မံမေးမြန်း하였다။
Verse 2
तमुवाच किमर्थं त्वमागतोऽपास्य मैथिलीम्।यदा सा तव विश्वासाद्वने विरहिता मया।।।।
သူမက သူ့အား ပြောသည်—“မေထီလီကို ထားခဲ့ပြီး သင်ဘာကြောင့် ဒီကိုလာသနည်း? ငါက သင့်ကို ယုံကြည်၍ တောအတွင်း၌ သူမကို တစ်ယောက်တည်း ထားခဲ့ရသည်မဟုတ်လော?”
Verse 3
दृष्ट्वैवाभ्यागतं त्वां मे मैथिलीं त्यज्य लक्ष्मण।शङ्कमानं महत्पापं यत्सत्यं व्यथितं मनः।।।।
သင် ပြန်လာတာကို မြင်လိုက်ချင်းပဲ၊ လက္ခမဏာရေ၊ မိုင်သီလီကို ထားခဲ့ပြီးလာသည်ကို မြင်သဖြင့် ငါ့စိတ် တုန်လှုပ်သွားတယ်။ ကြောက်မက်ဖွယ် သံသယက အမှန်ဖြစ်သွားပြီး ငါ့နှလုံးသား နာကျင်ရတယ်။
Verse 4
स्फुरते नयनं सव्यं बाहुश्च हृदयं च मे।दृष्ट्वा लक्ष्मण दूरे त्वां सीताविरहितं पथि।।।।
လမ်းပေါ်မှာ သင်ကို အဝေးက မြင်လိုက်ရတယ်၊ လက္ခမဏာရေ—စီတာမပါဘဲ—ငါ့ဘယ်မျက်စိ၊ လက်မောင်းနဲ့ နှလုံးသားက တုန်ခါလာပြီး မကောင်းသတိပေးသလို ဖြစ်နေတယ်။
Verse 5
एवमुक्तन्तु सौमित्रिर्लक्ष्मणश्शुभलक्षणः।भूयो दुःखसमाविष्टो दुःखितं राममब्रवीत्।।।।
ဒီလို မိန့်တော်မူခံရပြီးနောက် မင်္ဂလာလက္ခဏာရှိသော ဆောမိတ္ရီ လက္ခမဏာသည် ပိုမိုဝမ်းနည်းခြင်းထဲ ကျရောက်ကာ ဝမ်းနည်းနေသော ရာမကို ပြန်လည်လျှောက်တင်ပြောဆို하였다။
Verse 6
न स्वयं कामकारेण तां त्यक्त्वाहमिहागतः।प्रचोदित स्तयैवोग्रैस्त्वत्सकाशमिहागतः।।।।
ငါသည် မိမိဆန္ဒဖြင့် သူမကို စွန့်ပစ်ပြီး ဒီကိုလာခဲ့ခြင်း မဟုတ်ပါ။ သူမ၏ ကြမ်းတမ်းသော စကားများကြောင့် အတင်းအကျပ် လှုံ့ဆော်ခံရ၍ သင့်ထံသို့ ဒီမှာ လာရခြင်း ဖြစ်သည်။
Verse 7
आर्येणेव पराक्रुष्टं हासीते लक्ष्मणेति च।परित्राहीति यद्वाक्यं मैथिल्यास्तच्छ्रुतिं गतम्।।।।
မိသီလီ၏ နားထဲသို့ အလွန်ကျယ်လောင်သော အော်ဟစ်သံတစ်ခု ရောက်လာသည်။ သင်ကိုယ်တိုင်၏ အသံကဲ့သို့—“အို စီတာ! အို လက္ခ္မဏ! ငါ့ကို ကယ်ပါ!” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။
Verse 8
सा तमार्तस्वरं श्रुत्वा तव स्नेहेन मैथिली।गच्छ गच्छेति मामाह रुदन्ती भयविह्वला।।।।
ထိုနာကျင်သံကို ကြားသည့်အခါ မိုင်သီလီသည် သင့်အပေါ် ချစ်ခြင်းကြောင့် မျက်ရည်ကျလျက် ကြောက်ရွံ့၍ တုန်လှုပ်ကာ ကျွန်ုပ်ကို ထပ်တလဲလဲ “သွားပါ၊ သွားပါ” ဟု တောင်းပန်하였다။
Verse 9
प्रचोद्यमानेन मया गच्छेति बहुशस्तया।प्रत्युक्ता मैथिली वाक्यमिदं त्वत्प्रत्ययान्वितम्।।।
သူမက “သွားပါ” ဟု အကြိမ်ကြိမ် တိုက်တွန်းလာသဖြင့် မိုင်သီလီအား သင့်အပေါ် ယုံကြည်မှုကို ခိုင်မာစေရန် ရည်ရွယ်သော စကားဤသို့ဖြင့် ကျွန်ုပ် ပြန်လည်ဖြေကြား하였다။
Verse 10
न तत्पश्याम्यहं रक्षो यदस्य भयमावहेत्।निर्वृता भव नास्त्येतत्केनाप्येवमुदाहृतम्।।।।
ရာမကို ကြောက်ရွံ့စေမည့် ရက္ခသတစ်ကောင်မျှ ငါမမြင်ပါ။ စိတ်အေးပါ—အဲဒီလိုမဟုတ်ပါ; တစ်စုံတစ်ယောက်က လှည့်ဖြားရန်သာ ထိုသို့ပြောခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
Verse 11
विगर्हितं च नीचं च कथमार्योऽभिधास्यति।त्राहीति वचनं सीते यस्त्रायेत्रिदशानपि।।।।
အို စီတာရေ၊ အာရျမင်းသားတစ်ပါးက မည်သို့နည်း “ကယ်ပါဦး!” ဟူသော အပြစ်တင်ဖွယ် နိမ့်ကျသောစကားကို ပြောနိုင်မည်နည်း။ သူသည် နတ်တို့ကိုတောင် ကာကွယ်နိုင်သူဖြစ်သည်။
Verse 12
किं निमित्तं तु केनापि भ्रातुरालम्ब्य मे स्वरम्।राक्षसेनेरितं वाक्यं त्राहि त्राहीति शोभने।।।।
အို လှပသောမိန်းမရေ၊ အကြောင်းရင်းတစ်စုံတစ်ရာကြောင့် ရက္ခသတစ်ကောင်က ငါ့ညီ၏အသံကို အတုယူကာ “ကယ်ပါ၊ ကယ်ပါ” ဟု ခေါ်ဆိုလိုက်သည်၊ အို အလှတရားရှိသူရေ။
Verse 13
विस्वरं व्याहृतं वाक्यं लक्ष्मण त्राहि मामिति।न भवत्या व्यथा कार्या कुनारीजनसेविता।।।।
“လက္ခမဏာ၊ ငါ့ကိုကယ်ပါ!” ဟူသောစကားသည် အသံပျက်ပျက်ဖြင့် ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ သာမန် မိုက်မဲသော မိန်းမတစ်ယောက်ကဲ့သို့ စိတ်ပူပန်၍ မတုန်လှုပ်သင့်။
Verse 14
अलं वैक्लब्यमालम्ब्य स्वस्था भव निरुत्सुका।न सोऽस्ति त्रिषु लोकेषु पुमान्वै राघवं रणे।।।।जातो वा जायमानो वा संयुगे यः पराजयेत्।न जय्यो राघवो युद्धे देवैश्शक्रपुरोगमैः।।।।
အားနည်းခြင်းကို မမှီခိုနှင့်; စိတ်တည်ငြိမ်၍ မလှုပ်ရှားဘဲ နေပါ၊ မျှော်လင့်ချက်ပျက်စရာမလို။ လောကသုံးပါးတွင် စစ်မြေပြင်၌ ရာဃဝ (ရာမ) ကို အနိုင်ယူနိုင်သော ယောကျာ်းတစ်ဦးမျှ မရှိ။
Verse 15
अलं वैक्लब्यमालम्ब्य स्वस्था भव निरुत्सुका।न सोऽस्ति त्रिषु लोकेषु पुमान्वै राघवं रणे।।3.59.14।।जातो वा जायमानो वा संयुगे यः पराजयेत्।न जय्यो राघवो युद्धे देवैश्शक्रपुरोगमैः।।3.59.15।।
မွေးဖွားပြီးသူဖြစ်စေ မမွေးဖွားသေးသူဖြစ်စေ စစ်ပွဲတွင် သူ့ကို အနိုင်ယူနိုင်မည့်သူဟူသည် မရှိ။ ရာဃဝ (ရာမ) သည် စစ်တွင် မအနိုင်ကျော်နိုင်၊ သကရ (အိန္ဒြာ) ဦးဆောင်သော ဒေဝတားတို့တောင် မနိုင်။
Verse 16
एवमुक्ता तु वैदेही परिमोहितचेतना।उवाचाश्रूणि मुञ्चन्ती दारुणं मामिदं वचः।।।।
ထိုသို့ ပြောဆိုသော်လည်း ဝိုင်ဒေဟီသည် စိတ်အာရုံ မိုဟ်ဖုံးလွှမ်းနေ၍ မျက်ရည်ကျလျက် ငါ့အား ကြမ်းတမ်းသောစကားကို ပြောလေ၏။
Verse 17
भावो मयि तवात्यर्थं पाप एव निवेशितः।विनष्टे भ्रातरि प्राप्तुं न च त्वं मामवाप्स्यसि।।।।
ငါ့အပေါ် သင်၏ရည်ရွယ်ချက်သည် အလွန်အမင်း အပြစ်ဒုစရိုက်ဖြစ်၏—အစ်ကိုသေဆုံးသွားလျှင် ငါ့ကိုရယူမည်ဟု မျှော်လင့်သော်လည်း သင်သည် ငါ့ကို မည်သို့မျှ မရနိုင်။
Verse 18
सङ्केताद्भरतेन त्वं रामं समनुगच्छसि।क्रोशन्तं हि यथात्यर्थं नैवमभ्यवपद्यसे।।।।
သင်သည် ဘရတ၏အချက်ပြမှုအတိုင်း ရာမကိုလိုက်လာခြင်းပင် ဖြစ်မည်; အလွန်အမင်း ဝမ်းနည်းပူဆွေး၍ အော်ဟစ်နေသော်လည်း သင်သည် သင့်တော်သကဲ့သို့ ချက်ချင်း မပြေးသွားမလာ။
Verse 19
रिपुः प्रच्छन्नचारी त्वं मदर्थमनुगच्छसि।राघवस्यान्तरप्रेप्सुस्तथैनं नाभिपद्यसे।।।।
သင်သည် လျှို့ဝှက်လှုပ်ရှားသော ရန်သူတစ်ဦး၊ အယောင်ဆောင်၍ ငါ့အကြောင်းပြကာ လိုက်လာသူဖြစ်၏; ရာဃဝကို ထိုးဖောက်ရန် အခွင့်အလမ်းရှာနေသဖြင့် ယခု သင်သည် သူ့ထံ မသွားလာ။
Verse 20
एवमुक्तो हि वैदेह्या संरब्धो रक्तलोचनः।क्रोधात्प्रस्फुरमाणोष्ठ आश्रमादभिनिर्गतः।।।।
ဝိုင်ဒေဟီက ထိုသို့ဆိုသော် ငါသည် ဒေါသထွက်၍ မျက်လုံးနီရဲကာ ဒေါသကြောင့် နှုတ်ခမ်းတုန်လှုပ်နေပြီး အာရှရမ်မှ ထွက်လာခဲ့သည်။
Verse 21
एवं ब्रुवाणं सौमित्रिं रामस्सन्तापमोहितः।अब्रवीद्दुष्कृतं सौम्य तां विना यत्त्वमागतः।।।।
ဆောမိတ္ရီက ထိုသို့ပြောဆိုနေစဉ် ဝမ်းနည်းခြင်းကြောင့် စိတ်မတည်ငြိမ်သော ရာမသည် “အေးမြသဘောရှိသူရေ၊ သူမကိုထားခဲ့ပြီး ဒီကိုလာတာ မမှန်ကန်တဲ့ အပြုအမူပဲ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။
Verse 22
जानन्नपि समर्थं मां रक्षसां विनिवारणे।अनेन क्रोधवाक्येन मैथिल्या निस्सृतो भवान्।।।।
ရက္ခသတို့ကို တားဆီးနိုင်စွမ်းရှိကြောင်း ငါ့ကို သိနေသော်လည်း မိုင်သီလီ၏ ဒေါသစကားကြောင့် သင် ထွက်လာခဲ့သည်။
Verse 23
न हि ते परितुष्यामि त्यक्त्वा यद्यासि मैथिलीम्।क्रुद्धायाः परुषं श्रुत्वा तां विहाय त्वमागतः।।।।
မိသီလီကို စွန့်ထားပြီး ဒီကိုလာသောကြောင့် ငါသည် သင့်အပေါ် မကျေနပ်နိုင်ပါ။ ဒေါသဖြင့် ပြောသော သူမ၏ ကြမ်းတမ်းစကားကို ကြားရုံနဲ့ သူမကို ထားခဲ့ပြီး သင်လာခဲ့သည်။
Verse 24
सर्वथा त्वविनीतं ते सीतया यत्प्रचोदितः।क्रोधस्य वशमापन्नो नाकरोश्शासनं मम।।।।
အရာရာအားဖြင့် ဤသည်မှာ သင့်ဘက်မှ မသင့်လျော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ စီတာ၏ လှုံ့ဆော်မှုကြောင့် သင်သည် ဒေါသ၏ အာဏာအောက်သို့ ကျရောက်ကာ ငါ၏ အမိန့်ကို မလိုက်နာခဲ့။
Verse 25
असौ हि राक्षसश्शेते शरेणाभिहतो मया।मृगरूपेण येनाहमाश्रमादपवाहितः।।।।
ထို ရာක්ෂသသည် အဲဒီမှာ လဲလျောင်းနေသည်—ငါ၏ မြားဖြင့် ထိခိုက်ကျဆုံးထားသောသူ။ မိဂရုပ် (သမင်ရုပ်) ကို ဆောင်ယူကာ ငါ့ကို အာရှရမ်မှ ဝေးကွာအောင် လှည့်ဖြားဆွဲခေါ်သွားသူပင် ဖြစ်သည်။
Verse 26
विकृष्य चापं परिधाय सायकं सलीलबाणेन च ताडितो मया।मार्गीं तनुं त्यज्य स विक्लबस्वरो बभूव केयूरधरस्सराक्षसः।।।।
ကျွန်ုပ်သည် လေးကိုဆွဲ၍ မြားကိုတင်ကာ လွယ်ကူသကဲ့သို့ပင် မြားဖြင့် ထိမှန်စေ하였다။ ထို့နောက် သမင်ရုပ်ကို စွန့်ပစ်၍ လက်မောင်းကွင်းဝတ်သော ရက္ခသသည် နာကျင်၍ အသံတုန်ယိမ်းကာ အော်ဟစ်လျက် ပေါ်ထွက်လာ하였다။
Verse 27
शराहतेनैव तदार्तया गिरा स्वरं समालम्ब्य सुदूरसुश्रवम्।उदाहृतं तद्वचनं सुदारुणं त्वमागतो येन विहाय मैथिलीम्।।।।
မြားထိသွားသည့်ခဏ၌ နာကျင်မှုကြောင့် သူသည် အဝေးမှပါ ကြားနိုင်သည့် ကျွန်ုပ်၏အသံကို အားကိုးကာ အသံတူပြု၍ ကြောက်မက်ဖွယ်စကားကို ထုတ်ပြော하였다။ ထိုစကားကို ကြားသဖြင့်ပင် သင်သည် မိုင်သီလီကို ချန်ထားကာ ဒီသို့ ရောက်လာခဲ့သည်။
The dharma-sankat is Lakshmana’s choice between obeying Rama’s protective instruction to guard Sita and responding to an apparent emergency cry in Rama’s voice; the sarga shows how deception weaponizes compassion and duty to force a breach in protection.
The episode teaches that fear and grief can corrupt judgment, producing unjust suspicion and rash action; it also emphasizes that dharma requires steadiness (svāsthya) and discernment when appearances are manipulated by hostile agents.
The ashrama (forest hermitage) functions as the key cultural landmark—an ascetic refuge whose safety depends on disciplined guardianship—while the surrounding forest space enables rakshasa illusion, distance-audible cries, and tactical separation.