Sarga 58
सीतावियोगे रामस्य विलापः — Rama’s Lament and Inquiry on Sita’s Disappearance
अरण्यकाण्ड
ဤသရဂ၌ ရာမသည် လက္ခမဏ အာရှရမသို့ ဝိုင်ဒေဟီ စီတာမပါဘဲ ပြန်လာသည်ကို မြင်၍ ချက်ချင်း စိုးရိမ်တုန်လှုပ်သွားသည်။ “စီတာ ဘယ်မှာနေလဲ” ဟူသော မေးခွန်းမှ စ၍ အတွင်းစိတ်ဝမ်းနည်းပူဆွေးခြင်းသို့ ပြောင်းလဲကာ စီတာမရှိလျှင် အသက်ရှင်ခြင်းမဖြစ်နိုင်ကြောင်းကို ထင်ဟပ်စွာ ဖော်ပြသည်။ ထို့နောက် ရာမသည် သဘောတရားအကြောင်းအကျိုးကို တွေးမြင်ကာ စီတာကို တစ်ယောက်တည်းထားခဲ့ခြင်းကြောင့် ခရ၏ သေဆုံးမှုအတွက် ပြန်လည်လက်စားချေလိုသော ကြမ်းတမ်းသည့် ရက္ခသများအတွက် အခွင့်အလမ်း ပွင့်သွားကြောင်း စိုးရိမ်သည်။ ထို့ပြင် “လက္ခမဏ” ဟု ခေါ်သံကို ရာမ၏ အသံတုပကာ လှည့်ဖြားအော်ဟစ်ခြင်းကြောင့် စီတာ ကြောက်လန့်ပြီး လက္ခမဏ ထွက်ခွာသွားရခြင်း ဖြစ်နိုင်ကြောင်း ခန့်မှန်းသည်။ မိန့်ခွန်းသည် ဝမ်းနည်းခြင်း၊ အပြစ်တင်ခြင်းနှင့် စုံစမ်းရှာဖွေရန် အကြောင်းပြချက်ချထားခြင်းတို့အကြား လှုပ်ရှားနေပြီး ဒုက္ခသည် ဆုံးဖြတ်ချက်ကို မျက်ကွယ်စေသော်လည်း စုံစမ်းရေးဆိုင်ရာ ခန့်မှန်းချက်များကိုလည်း မွေးဖွားစေကြောင်း ပြသည်။ အဆုံးတွင် ရာမသည် ဇနသ္ထာနသို့ အလျင်အမြန် ပြန်သွားကာ အာရှရမနှင့် စီတာ လမ်းလျှောက်ခဲ့သည့် နေရာများကို ကိုယ်တိုင်ရှာဖွေသည်; အလွတ်ကွက်နေသော တဲအိမ်သည် စိုးရိမ်မှုကို သေချာမှုအဖြစ် ပြောင်းလဲစေပြီး ရှာဖွေရေးခရီးကို စတင်စေသည်။
Shlokas
Verse 1
स दृष्ट्वा लक्ष्मणं दीनं शून्ये दशरथात्मजः।पर्यपृच्छत धर्मात्मा वैदेहीमागतं विना।।।।
ဒဿရထ၏ သားတော်၊ ဓမ္မတရားကို ထိန်းသိမ်းသူသည် စိတ်ညှိုးနွမ်းနေသော လက္ခမဏကို မြင်သောအခါ၊ ဝိုင်ဒေဟီ (စီတာ) မပါဘဲ ပြန်လာသဖြင့် အလွတ်နေရာ၌ မေးမြန်း하였다။
Verse 2
प्रस्थितं दण्डकारण्यं या मामनुजगाम ह।क्व सा लक्ष्मण वैदेही यां हित्वा त्वमिहागतः।।।।
ဒဏ္ဍကာတောသို့ ငါ့နောက်လိုက်ထွက်ခွာလာခဲ့သော ဝိုင်ဒေဟီသည် ဘယ်မှာနည်း။ လက္ခမဏာ၊ သူမကို ထားခဲ့ပြီး မင်းက ဘာကြောင့် ဒီကို ရောက်လာသနည်း။
Verse 3
राज्यभ्रष्टस्य दीनस्य दण्डकान्परिधावतः।क्व सा दुःखसहाया मे वैदेही तनुमध्यमा।।।।
နိုင်ငံမှ ထုတ်ပယ်ခံရ၍ ဆင်းရဲနွမ်းပါးကာ ဒဏ္ဍကာတောတွင် လှည့်လည်ပြေးလွှားနေသော ငါနှင့်အတူ ဒုက္ခကို မျှဝေခံခဲ့သည့် ခါးသေးသွယ်သော ဝိုင်ဒေဟီသည် ဘယ်မှာနည်း။
Verse 4
यां विना नोत्सहे वीर मुहूर्तमपि जीवितुम्।क्व सा प्राणसहाया मे सीता सुरसुतोपमा।।।।
သူရဲကောင်းရေ၊ သူမမရှိလျှင် ငါသည် ခဏတစ်ခဏတောင် အသက်ရှင်ရန် မခံနိုင်။ နတ်သမီးသမီးကဲ့သို့ တောက်ပသော ငါ့အသက်၏ အားကိုးရာ စီတာသည် ဘယ်မှာနည်း။
Verse 5
पतित्वममराणां वा पृथिव्याश्चापि लक्ष्मण।तां विना तपनीयाभां नेच्छेयं जनकात्मजाम्।।।।
အို လက္ခမဏ၊ ရွှေရောင်တောက်ပသော ဇနကမင်း၏ သမီး သီတာမရှိလျှင် ငါသည် နတ်တို့အပေါ် အာဏာပိုင်မှုကိုလည်း မလိုချင်၊ မြေကြီး၏ အုပ်စိုးမှုကိုလည်း မလိုချင်။
Verse 6
कच्चिज्जीवति वैदेहि प्राणैः प्रियतरा मम।कच्चित्प्रव्राजनं सौम्य न मे मिथ्या भविष्यति।।।।
အို သဘောနူးညံ့သော လက္ခမဏ၊ ငါ့အသက်ထက်ပင် ပိုချစ်မြတ်နိုးသော ဝိုင်ဒေဟီ သီတာသည် အသက်ရှင်နေသေးသလား။ ထို့ပြင် ငါ၏ တောထွက်နေရမှုသည် အလဟသ၊ မဟုတ်မမှန်သကဲ့သို့ မဖြစ်သွားဘူးလား။
Verse 7
सीतानिमित्तं सौमित्रे मृते मयि गते त्वयि।कच्चित्सकामा सुखिता कैकेयी सा भविष्यति।।।।
အို ဆောမိတ္ရီ၊ သီတာကြောင့် ငါသေသွားပြီး သင်ပြန်သွားလျှင်၊ ဆန္ဒပြည့်စုံသွားသော ကైကေယီသည် အမှန်တကယ် စိတ်ချမ်းသာ၍ ပျော်ရွှင်နေမလား။
Verse 8
सपुत्रराज्यां सिद्धार्थां मृतपुत्रा तपस्विनी।उपस्थास्यतिकौसल्या कच्चित्सौम्य न केकयीम्।।।।
အို သဘောနူးညံ့သူရေ—သားကိုဆုံးရှုံး၍ ဝမ်းနည်းခြင်းထဲတွင် တပသီကဲ့သို့ နေထိုင်ရသော ကောသလျာမယ်တော်သည်၊ ရည်မှန်းချက်ပြည့်စုံကာ သားနှင့်အတူ နိုင်ငံတော်ကို ခံစားနေသော ကေကေယီကို သွားရောက်အမှုထမ်းရမည်လော?
Verse 9
यदि जीवति वैदेही गमिष्याम्याश्रमं पुनः।सुवृत्ता यदि वृत्ता प्राणांस्त्यक्ष्यामि लक्ष्मण।।।।
လက္ခမဏာရေ၊ ဝိုင်ဒေဟီ အသက်ရှင်နေမှသာ ငါ အာရှရမ်သို့ ပြန်သွားမည်။ ထိုသီလဝတီ မိဖုရားက ပျောက်ကွယ်သွားပြီဆိုလျှင် ငါ့အသက်ကို စွန့်လွှတ်မည်။
Verse 10
यदि मामाश्रमगतं वैदेही नाभिभाषते।पुनः प्रहसिता सीता विनशिष्यामि लक्ष्मण।।।।
ကျွန်ုပ် အာရှရမ်သို့ ပြန်ရောက်သောအခါ ဝိုင်ဒေဟီ—နူးညံ့သော အပြုံးရှိသည့် စီတာဒေဝီ—က ကျွန်ုပ်အား ထပ်မံမပြောဆိုတော့လျှင်၊ အို လက္ခမဏ၊ ကျွန်ုပ်သည် ပျက်စီးဆုံးရှုံးသွားမည်။
Verse 11
ब्रूहि लक्ष्मण वैदेही यदि जीवति वा न वा।त्वयि प्रमत्ते रक्षोभिर्भक्षिता वा तपस्विनी।।।।
ပြောပါ လက္ခမဏာ—ဝိုင်ဒေဟီ အသက်ရှင်နေသလား မရှင်တော့သလား။ သင် ပေါ့လျော့နေစဉ် ထိုတပသ္ဝီ မိန်းမကို ရာක්ෂသတို့က ကိုက်ဖြတ်၍ စားသုံးသွားသလား။
Verse 12
सुकुमारी च बाला च नित्यं चादुःखदर्शिनी।मद्वियोगेन वैदेही व्यक्तं शोचति दुर्मनाः।।।।
ဝိုင်ဒေဟီသည် နူးညံ့သိမ်မွေ့၍ ငယ်ရွယ်ကာ အမြဲတမ်း ဒုက္ခကို မတွေ့ဖူးသူဖြစ်သည်။ ငါနှင့်ကွာခွာရသဖြင့် သူမသည် မလွဲမသွေ ဝမ်းနည်းပူဆွေး၍ စိတ်မချမ်းသာနေမည်။
Verse 13
सर्वदा रक्षसा तेन जिह्मेन सुदुरात्मना।वदता लक्ष्मणेत्युच्चैस्तवापि जनितं भयम्।।।।
ကောက်ကျစ်၍ အလွန်ဆိုးယုတ်သော ရက္ခသ နတ်ဆိုးသည် “လက္ခမဏ!” ဟု အသံကျယ်ကျယ် အော်ဟစ်လျက်၊ သင်၏နှလုံးသား၌ပင် ကြောက်ရွံ့မှုကို မလွဲမသွေ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။
Verse 14
श्रुतस्तु शङ्के वैदेह्या स स्वरस्सदृशो मम।त्रस्तया प्रेषितस्त्वं च द्रष्टुं मां शीघ्रमागतः।।।।
ဝိုင်ဒေဟီသည် ငါ၏အသံနှင့် ဆင်တူသောအသံကို ကြားခဲ့သည်ဟု ငါထင်သည်။ ကြောက်လန့်သဖြင့် နင်ကို ငါ့ကိုကြည့်ရှုရန် စေလွှတ်ပြီး နင်လည်း အလျင်အမြန် ရောက်လာခဲ့သည်။
Verse 15
सर्वथा तु कृतं कष्टं सीतामुत्सृजता वने।प्रतिकर्तुं नृशंसानां रक्षसां दत्तमन्तरं।।।।
တောအတွင်း စီတာကို တစ်ယောက်တည်း ထားခဲ့ခြင်းသည် အလွန်ကြီးမားသော အမှားတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ ထိုကိစ္စကြောင့် မရဏာမေတ္တာမရှိသော ရက္ခသတို့အား ပြန်လည်လက်တုံ့ပြန်ရန် ရှာဖွေနေသော အခွင့်အလမ်းကို ပေးလိုက်သကဲ့သို့ ဖြစ်သွားသည်။
Verse 16
दुःखिताः खरघातेन राक्षसाः पिशिताशनाः।तैस्सीता निहता घोरैर्भविष्यति न संशयः।।।
ခရာ သတ်ခံရခြင်းကြောင့် နာကျင်ဒေါသထွက်နေသော အသားစား ရက္ခသတို့သည် အလွန်ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသည်။ သူတို့က စီတာကို သတ်မည်မှာ မလွဲ—ငါ၌ သံသယမရှိ။
Verse 17
अहोऽस्मिन् व्यसने मग्नस्सर्वथा शत्रुसूदन।किं न्विदानीं करिष्यामि शङ्के प्राप्तव्यमीदृशम्।।।।
အို… ရန်သူဖျက်ဆီးသူရေ၊ ငါသည် ဤအပျက်အဆီးထဲသို့ အပြည့်အဝ နစ်မြုပ်နေပြီ။ ယခု ငါ ဘာလုပ်ရမည်နည်း? ဤသို့သော ဒုက္ခသည် ငါ့အပေါ် ကျရောက်ရန် ကံကြမ္မာက သတ်မှတ်ထားသကဲ့သို့ ထင်ရသည်။
Verse 18
इति सीतां वरारोहां चिन्तयन्नेव राघवः।आजगाम जनस्थानं त्वरया सह लक्ष्मणः।।।।
ဤသို့ မြင့်မြတ်သော သီတာကိုသာ စိတ်ထဲတွင် ထားလျက် ရာဃဝ ရာမသည် လက္ခမဏနှင့်အတူ အလျင်အမြန် ဇနသ္ထာနသို့ ရောက်လာ하였다။
Verse 19
विगर्हमाणोऽनुजमार्तरूपं क्षुधा श्रमाच्चैव पिपासया च।विनिश्श्वसन् शुष्कमुखो विवर्णः प्रतिश्रयं प्राप्य समीक्ष्य शून्यम्।।।।स्वमाश्रमं सम्प्रविगाह्य वीरो विहारदेशाननुसृत्य कांश्चित्।एतत्तदित्येव निवासभूमौ प्रहृष्टरोमा व्यथितो बभूव।।।।
စိတ်မကောင်းသည့် အနုဇကို မာန်မဲသကဲ့သို့ ပြောဆိုရင်း၊ ဆာလောင်မှု၊ ပင်ပန်းမှု၊ ရေငတ်မှုတို့ကြောင့် မျက်နှာခြောက်သွေ့၍ အရောင်ဖျော့ကာ အသက်ရှူကြီးကြီးဖြင့် ဗီရ ရာမသည် နေထိုင်ရာသို့ ရောက်လာပြီး အလွတ်ဖြစ်နေသည်ကို မြင်하였다။ ထို့နောက် မိမိအာရှရမ်အတွင်းသို့ နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း ဝင်ကာ သီတာ လှည့်လည်နေကျ နေရာများကို လိုက်လံရှာဖွေ하였다။ နောက်ဆုံး နေထိုင်ရာမြေပေါ်တွင် “ဤနေရာပင်” ဟု သိမြင်သွားရာ ရင်ခုန်၍ ဆံပင်ထောင်သော်လည်း အတွင်းစိတ်မှာ နာကျင်ဝေဒနာဖြင့် တုန်လှုပ်နေ하였다။
Frequently Asked Questions
The pivotal dilemma is guardianship versus responsiveness: Lakṣmaṇa’s departure (prompted by a perceived crisis) results in Sītā being left unprotected, and Rāma frames this lapse (pramāda) as enabling rākṣasas to exploit an opportunity.
The sarga illustrates how grief can both cloud and sharpen judgment: righteous persons must discipline emotion to avoid unjust blame, yet also convert distress into reasoned inquiry, hypothesis-testing, and duty-bound action.
Janasthāna and the forest of Daṇḍakāraṇya are foregrounded, along with the āśrama as a cultural-religious space; the ‘empty hermitage’ functions as a narrative landmark marking the transition from domestic exile-life to the epic’s search campaign.