
शूर्पणखाविरूपणम् (The Disfigurement of Śūrpaṇakhā)
अरण्यकाण्ड
သရဂ ၁၈ တွင် စကားပြောမှ လုပ်ရပ်သို့ အစီအစဉ်တကျ မြန်မြန်ဆန်ဆန် ပြောင်းလဲသွားသည်။ ရှူရပဏခာက ရာဂစိတ်ဖြင့် သီရိရာမထံ ချဉ်းကပ်လာသောအခါ ရာမသည် သတိတရားနှင့် တည်ငြိမ်စွာ မိမိမှာ အိမ်ထောင်ရှိပြီးသားဖြစ်ကြောင်း ပြောကာ လက္ခမဏထံသို့ ညွှန်ပြသည်။ ထို့ပြင် မယားတော်အဖြစ် မျှဝေခြင်းသည် ဒုက္ခဖြစ်စေတတ်ကြောင်း ဆိုကာ သူမ၏လိုလားမှုကို တားဆီးလိုသည်။ ထို့နောက် ရှူရပဏခာသည် လက္ခမဏထံသို့ သွားရာ၊ စကားကျွမ်းကျင်သော လက္ခမဏက အပြောအဆိုအလှည့်အပြောင်းနှင့် အပြောင်အပြက်ဖြင့် (ကျွန်-သခင် အဆင့်အတန်းကို ပြောင်းပြန်ပြသကာ) သူမ၏ချဉ်းကပ်မှုကို ရှောင်လွှဲသည်။ သူမက ထိုအပြောင်အပြက်ကို အမှန်ဟု ထင်မှတ်ပြီး ရာမထံ ပြန်လာကာ ရာဂနှင့် မနာလိုမှုကြောင့် သီတာဒေဝီကို စော်ကား၍ တိုက်ခိုက်ရန် ကြိုးပမ်းသည်။ သီရိရာမသည် တိုက်ခိုက်မည့်အချိန်တွင်ပင် တားဆီးကာ၊ အသက်အန္တရာယ်ရှိသည့်အခါ ရက်စက်၍ မယဉ်ကျေးသူတို့နှင့် အပြောင်အပြက်ပြောခြင်း မသင့်ကြောင်း လက္ခမဏကို သတိပေးသည်။ ထို့နောက် ကာကွယ်ရေးနှင့် သတိပေးဒဏ်အဖြစ် လက္ခမဏက ဓားဖြင့် သူမ၏ နှာခေါင်းနှင့် နားတို့ကို ဖြတ်တောက်သည်။ သွေးစိုရွှဲသော ရှူရပဏခာသည် တောထဲသို့ ထွက်ပြေးကာ ဇနသ္ထာန၌ အစ်ကို ခရာထံ သတင်းပို့သဖြင့် စုစည်းထားသော လက်တုံ့ပြန်မှုအတွက် အကြောင်းရင်း ဖြစ်လာသည်။
Verse 1
ततश्शूर्पणखां रामः कामपाशावपाशिताम्।स्वच्छया श्लक्ष्णया वाचा स्मितपूर्वमथाब्रवीत्।।।।
ထို့နောက် ရာမသည် ကာမ၏ ကြိုးပတ်ဖြင့် ချည်နှောင်ခံနေရသော ဆူပဏ္ဏခာကို မြင်၍၊ ပြုံးလျက် မျက်နှာချိုသာစွာ၊ စကားသံရှင်းလင်းနူးညံ့စွာဖြင့် သူမအား မိန့်ကြား하였다။
Verse 2
कृतदारोऽस्मि भवति भार्येयं दयिता मम।त्वद्विधानां तु नारीणां सुदुःखा ससपत्नता।।।।
“အမျိုးသမီးရေ၊ ငါသည် အိမ်ထောင်ရှိပြီးသားဖြစ်သည်။ ဤသူမသည် ငါချစ်မြတ်နိုးသော ဇနီးဖြစ်သည်။ သင်ကဲ့သို့သော မိန်းမများအတွက် ဇနီးပြိုင်ဖြစ်ရခြင်းသည် အလွန်ဒုက္ခကြီးတစ်ရပ်ပင် ဖြစ်သည်။”
Verse 3
अनुजस्त्वेष मे भ्राता शीलवान्प्रियदर्शनः।श्रीमानकृतदारश्च लक्ष्मणो नाम वीर्यवान्।।।।
ဤသူသည် ကျွန်ုပ်၏ အငယ်ညီဖြစ်သော “လက္ခမဏ” ဟူသော နာမရှိသူ—သီလရှိ၍ မြင်ရသက်သာ၊ ဂုဏ်ရောင်တောက်ပကာ သတ္တိဗလကြီးမားသူ ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် မိန်းမမယူသေးသူလည်း ဖြစ်၏။
Verse 4
अपूर्वी भार्यया चार्थी तरुणः प्रियदर्शनः।अनुरूपश्च ते भर्ता रूपस्यास्य भविष्यति।।।।
သူသည် ဇနီးမပါဘဲ ရှိနေပြီး ဇနီးတစ်ဦးကို လိုလားသူ ဖြစ်၏။ သူသည် ငယ်ရွယ်၍ ရုပ်ရည်ချောမော၏။ သင်နှင့် သင်၏ အလှအပနှင့် ကိုက်ညီသော ခင်ပွန်းအဖြစ် အမှန်တကယ် ဖြစ်လာမည်။
Verse 5
एनं भज विशालाक्षि भर्तारं भ्रातरं मम।असपत्ना वरारोहे मेरुमर्कप्रभा यथा।।।।
အို မျက်လုံးကျယ်သော မိန်းမမြတ်၊ ကိုယ်အင်္ဂါလှပသူရေ—ဤသူ၊ ကျွန်ုပ်၏ ညီကို ခင်ပွန်းအဖြစ် ခံယူလော့။ ပြိုင်ဘက်ဇနီးမရှိဘဲ သင်သည် မေရုတောင်ပေါ်၌ နေမင်း၏ ရောင်ခြည်ကဲ့သို့ တောက်ပလိမ့်မည်။
Verse 6
इति रामेण सा प्रोक्ता राक्षसी काममोहिता।विसृज्य रामं सहसा ततो लक्ष्मणमब्रवीत्।।।।
ရာမ၏စကားကို ထိုသို့ကြားရသော် ကာမမောဟဖြင့် မူးယစ်နေသော ရက္ခသီမသည် ရာမကို ချက်ချင်းပစ်ထား၍ ထို့နောက် လက္ခမဏကို ပြောဆို하였다။
Verse 7
अस्य रूपस्य ते युक्ता भार्याहं वरवर्णिनी।मया सह सुखं सर्वान्दण्डकान्विचरिष्यसि।।।।
သင်၏ဤရုပ်ရည်နှင့် ကိုက်ညီသော အလှရောင်ဝင်းသော မိန်းမဖြစ်သည့် ငါသည် သင်၏ဇနီးဖြစ်ရန် သင့်တော်၏။ ငါနှင့်အတူ သင်သည် ဒဏ္ဍကတောအနှံ့ကို ပျော်ရွှင်စွာ လှည့်လည်မည်။
Verse 8
एवमुक्तस्तु सौमित्री राक्षस्या वाक्यकोविदः।ततश्शूर्पणखीं स्मित्वा लक्ष्मणो युक्तमब्रवीत्।।।।
ရက္ခသီ၏စကားကို ထိုသို့ကြားရသော် စုမိတြာ၏သား လက္ခမဏသည် စကားပြောရာ၌ ကျွမ်းကျင်သူဖြစ်၍ ပြုံးလျက် ရှူရ္ပဏခာအား သင့်လျော်စွာ ပြန်လည်ဖြေကြား하였다။
Verse 9
कथं दासस्य मे दासी भार्या भवितुमिच्छसि।सोऽहमार्येण परवान्भ्रात्रा कमलवर्णिनि।।।।
အို ကြာပန်းရောင်သဏ္ဍာန်ရှိသော မိန်းမရေ၊ ငါက ကျွန်—ကျွန်၏ကျွန်ပင်ဖြစ်သော်လည်း—ငါ၏ဇနီးဖြစ်လိုသည်ဟု သင်ဘယ်လို ဆန္ဒပြုနိုင်သနည်း။ အကြောင်းမူ ငါသည် မြတ်နိုးအပ်သော အစ်ကိုကြီး၏ အမိန့်အောက်၌ လုံးဝမူတည်နေသူဖြစ်၏။
Verse 10
समृद्धार्थस्य सिद्धार्था मुदितामलवर्णिनी।आर्यस्य त्वं विशालाक्षि भार्या भव यवीयसी।।।।
အို မျက်လုံးကျယ်၍ အရောင်အဆင်းကြည်လင်သန့်ရှင်းသူရေ၊ ငါ၏ အာရျမင်းမြတ်သခင်—စည်းစိမ်ပြည့်ဝ၍ အလိုတော်အောင်မြင်ပြီးသူ—၏ အငယ်မယား ဖြစ်လော့၊ ပျော်ရွှင်အေးချမ်းစွာ ပြည့်စုံနေထိုင်လော့။
Verse 11
एनां विरूपामसतीं करालां निर्णतोदरीम्।भार्यां वृद्धां परित्यज्य त्वामेवैष भजिष्यति।।।।
အရုပ်ဆိုး၍ သစ္စာမရှိ၊ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းကာ ဝမ်းပျော့ယားသော အိုမင်းသည့် မယားကို စွန့်ပစ်ပြီး၊ သူသည် သင်တစ်ဦးတည်းကိုသာ ရွေးချယ်ကာ ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်လိမ့်မည်။
Verse 12
को हि रूपमिदं श्रेष्ठं संत्यज्य वरवर्णिनि।मानुषीषु वरारोहे कुर्याद्भावं विचक्षणः।।।।
အို အရောင်အဆင်းလှပ၍ ရုပ်ရည်မြတ်သော မိန်းမမြတ်၊ အို အရပ်အမောင်းလှပသည့် နတ်သမီးတော်—ဤမျှမြတ်သော အလှကို စွန့်ပြီး လူမိန်းမအခြားတစ်ဦးအပေါ် စိတ်မေတ္တာထားမည့် ပညာရှိယောက်ျား မည်သူရှိမည်နည်း။
Verse 13
इति सा लक्ष्मणेनोक्ता कराला निर्णतोदरी।मन्यते तद्वचस्तथ्यं परिहासाविचक्षणा।।।।
လက္ခမဏက ထိုသို့ဆိုလိုက်သဖြင့်၊ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်း၍ ဝမ်းပျော့ယားသော မိန်းမသည်—အပြောအလှန်ဟာသကို မခွဲခြားတတ်သူ—ထိုစကားကို အမှန်တကယ်ဟု ထင်မှတ်သွားလေသည်။
Verse 14
सा रामं पर्णशालायामुपविष्टं परन्तपम्।सीतया सह दुर्दर्षमब्रवीत्काममोहिता।।।।
ကာမတဏှာ၏ မောဟဖြင့် မျက်ကွယ်သွားကာ၊ သူမသည် ရန်သူကိုနှိမ်နင်းတော်မူသော၊ တိုက်ခိုက်ရန်ခက်ခဲသည့် ပရဟိတရှင် ရာမထံ—စီတာနှင့်အတူ ရွက်ခင်းတဲ၌ ထိုင်တော်မူစဉ်—စကားဆိုလေသည်။
Verse 15
एनां विरूपामसतीं करालां निर्णतोदरीम्।वृद्धां भार्यामवष्टभ्य मां न त्वं बहुमन्यसे।।।।
အရုပ်ဆိုး၍ သစ္စာမရှိ၊ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းကာ ဝမ်းပျော့ယားသည့် အိုမင်းသော မယားကို သင်က ဆက်လက်ကပ်လျက်ရှိသဖြင့်၊ သင်သည် ကျွန်မကို တန်ဖိုးမထားတော့ပါ။
Verse 16
अद्येमां भक्षयिष्यामि पश्यतस्तव मानुषीम्।त्वया सह चरिष्यामि निस्सपत्ना यथासुखम्।।।।
ယနေ့ သင်ကြည့်နေစဉ်ပင် လူမိန်းမတစ်ယောက်ဖြစ်သော သူမကို ငါစားသောက်မည်။ ထို့နောက် ငါသည် သင်နှင့်အတူ ပြိုင်ဘက်မရှိသော ဇနီးအဖြစ် ပျော်ရွှင်စွာ လှည့်လည်မည်။
Verse 17
इत्युक्त्वा मृगशाबाक्षीमलातसदृशेक्षणा।अभ्यधावत्सुसङ्कृद्धा महोल्कां रोहिणीमिव।।।।
ထိုသို့ဆိုပြီးနောက် မီးခဲတောက်တောက်ကဲ့သို့ မျက်လုံးရှိသော ဒေါသထန်သူမသည် မိဂသဘားမျက်လုံးရှိ စီတာထံသို့ ရိုဟိဏီသို့ လှမ်းကျလာသော မဟာမီးလုံးတစ်လုံးကဲ့သို့ တဟုန်ထိုးပြေးဝင်သွား하였다။
Verse 18
तां मृत्युपाशप्रतिमामापतन्तीं महाबलः।निगृह्य रामः कुपित स्ततो लक्ष्मणमब्रवीत्।।।।
သူမသည် မရဏ၏ကြိုးကွင်းကဲ့သို့ တဟုန်ထိုးဝင်လာသော် မဟာဗလရှိသော ရာမသည် ဒေါသထန်စွာ သူမကို ဖမ်းဆီးတားဆီးပြီးနောက် လက္ခမဏအား မိန့်ကြား하였다။
Verse 19
क्रूरैरनार्यै स्सौमित्रे परिहासः कथञ्चन।न कार्यः पश्यवैदेहीं कथञ्चित्सौम्य जीवतीम्।।।।
“ဆောမိတ္ရ၊ ကြမ်းတမ်း၍ အနာရိယသူတို့နှင့် မည်သို့မျှ ဟာသမလုပ်ရ။ ကြည့်လော့—ဝိုင်ဒေဟီသည် ဘယ်လိုနည်းနဲ့မဆို လွတ်မြောက်ပြီး ယခုတိုင် အသက်ရှင်နေသေးသည်။”
Verse 20
इमां विरूपामसतीमतिमत्तां महोदरीम्।राक्षसीं पुरुषव्याघ्र विरूपयितुमर्हसि।।।।
ယောက်ျားတို့တွင် ကျားကဲ့သို့ ရဲရင့်သော အို လက္ခဏ၊ သင်သည် အရုပ်ဆိုးသော၊ အကျင့်ပျက်သော၊ ရမ္မက်ထန်သော၊ ဝမ်းဗိုက်ကြီးမားသော ဤဘီလူးမ၏ ရုပ်အဆင်းကို ဖျက်ဆီးသင့်ပေသည်။
Verse 21
इत्युक्तो लक्ष्मणस्तस्याः क्रुद्धो रामस्य पार्श्वतः।उद्धृत्य खङ्गं चिच्छेद कर्णनासं महाबलः।।।।
ထိုသို့ မိန့်တော်မူသည်ရှိသော် အားကြီးသော လက္ခဏသည် အမျက်ထွက်လျက် ရာမ၏ဘေးတွင် ရပ်ကာ ဓားကိုဆွဲထုတ်၍ သူမ၏ နားနှင့် နှာခေါင်းတို့ကို ဖြတ်လေ၏။
Verse 22
निकृत्तकर्णनासा तु विस्वरं सा विनद्य च।यथागतं प्रदुद्राव घोरा शूर्पणखा वनम्।।।।
နားနှင့် နှာခေါင်းတို့ ပြတ်သွားသောအခါ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော ရှုပနခါသည် အသံကြီးဖြင့် အော်ဟစ်၍ လာရာလမ်းအတိုင်း တောထဲသို့ ပြေးဝင်သွားလေ၏။
Verse 23
सा विरूपा महाघोरा राक्षसी शोणितोक्षिता।ननाद विविधान्नादान्यथा प्रावृषि तोयदः।।।।
အရုပ်ဆိုး၍ အလွန်ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော ထိုဘီလူးမသည် သွေးများဖြင့် စိုရွှဲလျက် မိုးရာသီရှိ မိုးတိမ်ကဲ့သို့ အမျိုးမျိုးသော အသံတို့ဖြင့် မြည်တမ်းလေ၏။
Verse 24
सा विक्षरन्ती रुधिरं बहुधा घोरदर्शना।प्रगृह्य बाहू गर्जन्ती प्रविवेश महावनम्।।।।
သွေးများ ဒလဟော စီးကျလျက် မြင်ရသူအဖို့ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော သူမသည် လက်မောင်းတို့ကို မြှောက်၍ ဟိန်းဟောက်လျက် တောကြီးထဲသို့ ဝင်သွားလေ၏။
Verse 25
ततस्तु सा राक्षससङ्घसंवृतं खरं जनस्थानगतं विरूपिता।उपेत्य तं भ्रातरमुग्रदर्शनं पपात भूमौ गगनाद्यथाऽशनिः।।।।
ထို့နောက် ရုပ်ပျက်သွားသော ရက္ခသီမသည်၊ ဇနသ္ထာန၌ နေထိုင်၍ ရက္ခသများအစုအဝေးဖြင့် ဝိုင်းရံထားသော မျက်နှာကြမ်းတမ်းသည့် အစ်ကို ခရထံသို့ ချဉ်းကပ်ကာ၊ ကောင်းကင်မှ မိုးကြိုးကျသကဲ့သို့ မြေပေါ်သို့ လဲကျသွား၏။
Verse 26
ततस्सभार्यं भयमोहमूर्छिता सलक्ष्मणं राघवमागतं वनम्।विरूपणं चात्मनि शोणितोक्षिता शशंस सर्वं भगिनी खरस्य सा।।।।
ထို့နောက် ခရ၏ အစ်မသည် ကြောက်ရွံ့မှုနှင့် မောဟကြောင့် မူးမောသွားကာ သွေးစိုရွှဲလျက်၊ အရာအားလုံးကို ပြောကြား၏— ရာဃဝ (ရာမ) သည် ဇနီးနှင့်အတူ လက္ခမဏနှင့်ပါ ဝနသို့ ရောက်လာကြောင်း၊ ထို့ပြင် မိမိကိုယ်တိုင် ရုပ်ပျက်အောင် ချိုးဖျက်ခံရပုံကိုလည်း အစုံအလင် တင်ပြ၏။
The chapter tests proportional response and protective duty: when Śūrpaṇakhā shifts from solicitation to attempted harm against Sītā, Rāma restrains the threat and authorizes a deterrent punishment (disfigurement) to prevent immediate danger and signal boundary enforcement.
Speech has moral weight: Lakṣmaṇa’s mockery demonstrates how irony can misfire with malicious actors, while Rāma’s correction (3.18.19) teaches that humor toward the cruel is imprudent when it obscures risk to life and dharma.
The parṇaśālā (forest hermitage hut) situates the domestic-in-exile setting; Janasthāna anchors the rākṣasa political-military presence under Khara; Daṇḍaka provides the broader cultural landscape of ascetic forest life and contested security.