Chandas: Varṇa-gaṇas, Guru-Laghu, Vṛtta-bheda, and Prastāra Procedures
သနန္ဒနသည် နာရဒအား ခန္ဒဿ-ရှာစတြ (prosody) ကို သင်ကြားသည်။ မီတာကို ဝေဒိက နှင့် လောကိက ဟူ၍ ခွဲကာ mātrā (အချိန်အလျား) နှင့် varṇa (သရ-ဗျည်းပုံစံ) အလိုက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပုံကို ဖော်ပြသည်။ gaṇa အမှတ်အသားများ (ma, ya, ra, sa, ta, ja, bha, na) နှင့် guru/laghu စည်းကမ်းများကို သတ်မှတ်ပြီး ဗျည်းစု၊ visarga၊ anusvāra တို့ကြောင့် သရအလေးချိန် ပြောင်းလဲပုံကို ရှင်းလင်းသည်။ pāda နှင့် yati ကို ဖော်ပြကာ pāda တူညီမှုအပေါ်မူတည်၍ sama, ardhasama, viṣama ဟူသော ဝృတ္တ အမျိုးအစားသုံးမျိုးကို ပြသည်။ ထို့နောက် ၁ မှ ၂၆ သရအထိ pāda များကို ရေတွက်နည်း၊ daṇḍaka အမျိုးအစားများနှင့် Gāyatrī မှ Atijagatī အထိ ဝေဒိက မီတာများကို စာရင်းပြုသည်။ နောက်ဆုံး prastāra၊ naṣṭāṅka ပြန်လည်ရယူနည်း၊ uddiṣṭa လုပ်ထုံးလုပ်နည်းနှင့် saṃkhyā/adhvan ရေတွက်အယူအဆတို့ကို မိတ်ဆက်ကာ ဤအရာများသည် ဝေဒိက မီတာ၏ လက္ခဏာများဟု ဆိုပြီး နောက်ထပ် အမည်ခွဲခြားမှုကို ဆက်လက်ပြမည်ဟု ကတိပြုသည်။
Shlokas
Verse 1
सनन्दन उवाच । वैदिकं लौकिकं चापि छन्दो द्विविधमुच्यते । मात्रावर्णविभेदेन तच्चापि द्विविधं पुनः ॥ १ ॥
စနန္ဒနက ပြောသည်—ချန္ဒ (chandas) ဟူသော ကဗျာမီတာသည် နှစ်မျိုးရှိသည်၊ ဝေဒိက (Vedic) နှင့် လောကိက (လောကီ/ကလാസစ်) ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် မာတြာ (mātrā) အလျားအတိုနှင့် ဝဏ္ဏ (varṇa) အသံအက္ခရာပုံစံ ကွဲပြားမှုအရ ထပ်မံ နှစ်မျိုးခွဲထားသည်။
Verse 2
मयौ रसौ तजौ भनौ गुरुर्लघुरपिद्विज । कारणं छंदसि प्रोक्ताश्छन्दःशास्त्रविशारदैः ॥ २ ॥
«မ» နှင့် «ယ», «ရ» နှင့် «သ», «တ» နှင့် «ဇ», «ဘ» နှင့် «န»—ထို့ပြင် «ဂုရု» နှင့် «လဃု» တို့ပါ၊ အို ဒွိဇာ—ဤတို့သည် ချန်ဒသ-ရှာသ္တရကို ကျွမ်းကျင်သူများက မီတာအတွက် ကာရဏ (နည်းပညာသတ်မှတ်ချက်) ဟု ကြေညာထားသော အမည်များ ဖြစ်သည်။
Verse 3
सर्वगो मगणः प्रोक्तो मुखलो यगणः स्मृतः । मध्यलो रगणश्वैव प्रांत्यगः सगणो मतः ॥ ३ ॥
«မ»-ဂဏ သည် အနေအထားအားလုံးတွင် ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဆိုကြ၏; «ယ»-ဂဏ သည် အစပိုင်းတွင် ရှိသည်ဟု မှတ်သားကြ၏; «ရ»-ဂဏ သည် အလယ်ပိုင်းတွင်လည်း ဖြစ်၏; «သ»-ဂဏ သည် အဆုံးပိုင်းတွင် ရှိသည်ဟု ယူဆကြ၏။
Verse 4
तगणोंऽतलघुः ख्यातो मध्यगो जो भआदिगः । त्रिलघुर्नगणः प्रोक्तस्त्रिका वर्णगणा मुने ॥ ४ ॥
«တ»-ဂဏ သည် နောက်ဆုံးအက္ခရာတို (လဃု) ဖြစ်သော အုပ်စုဟု ကျော်ကြား၏; «ဇ»-ဂဏ သည် အလယ်တွင် အက္ခရာတို ရှိပြီး «ဘ» ဖြင့် စတင်သည်ဟု ဆို၏။ «န»-ဂဏ သည် အက္ခရာတို သုံးလုံးဖြစ်သည်ဟု ပြောကြ၏။ ထို့ကြောင့် မုနိယာ—ဤတို့သည် ဝဏ္ဏ-ဂဏ သုံးလုံးတစ်စု (triads) ဖြစ်သည်။
Verse 5
चतुर्लास्तु गणाः पञ्च प्रोक्ता आर्यादिसंमताः । संयोगश्च विसर्गश्चानुस्वारो लघुतः परः ॥ ५ ॥
အာရျာ စသည့် မီတာပညာရှင် အာဏာပိုင်များက «စတုရ္လာ» စနစ်တွင် ဂဏ ငါးမျိုး ရှိသည်ဟု သင်ကြားကြ၏; ထို့ပြင် သံယောဂ (အက္ခရာပေါင်း), ဝိသဂ္ဂ (ḥ) နှင့် အနုသွာရ (ṃ) တို့ကို လဃု (တို) အက္ခရာနောက်လိုက်၍ ထိုလဃု၏ အလေးချိန်ကို သက်ရောက်စေသည်ဟု သတ်မှတ်ကြ၏။
Verse 6
लघोर्दीर्घत्वमाख्याति दीर्घो गो लो लघुर्मतः । पादश्चतुर्थभागः स्याद्विच्छेदोयतिरुच्यते ॥ ६ ॥
တိုသော အက္ခရာ (လဃု) ကို «ဂို» ဟူသော အမှတ်ဖြင့် ရှည်ကြောင်း ပြသသည်; «လို» ဖြင့် ရှည်သော အက္ခရာ (ဒီर्घ) ကို တိုဟု နားလည်ရသည်။ မီတာလိုင်း၏ လေးပုံတစ်ပုံကို pāda ဟု ခေါ်ပြီး၊ ခွဲနားရာ အနားယူချက်ကို yati ဟု ဆိုသည်။
Verse 7
सममर्द्धसमं वृत्तं विषमं चापि नारद । तुल्यलक्षणतः पादचतुष्के सममुच्यते ॥ ७ ॥
အို နာရဒာ၊ ဝတ္တ (မီတာ) သုံးမျိုးရှိသည်—စမ၊ အာဓစမ၊ နှင့် ဝိသမ။ ပဒ (ခြေ) လေးခုလုံး၏ မီတာလက္ခဏာ တူညီလျှင် «စမ» ဟု ခေါ်သည်။
Verse 8
आदित्रिके द्विचतुर्थे सममर्द्धसमं ततम् । लक्ष्म भिन्नं यस्य पादचतुष्के विषमं हि तत् ॥ ८ ॥
ကဗျာတစ်ပုဒ်တွင် ပထမ၊ တတိယ ပဒများ စမဖြစ်၍ ဒုတိယနှင့် စတုတ္ထ ပဒများ အာဓစမဖြစ်သော်လည်း၊ ပဒလေးခုလုံးတွင် လက္ခဏာ (lakṣma) မတူလျှင် ထိုမီတာကို «ဝိသမ» ဟု ခေါ်သည်။
Verse 9
एकाक्षरात्समारभ्य वर्णैकैकस्य वृद्धितः । षड्विंशत्यक्षरं यावत्पादस्तावत्पृथक् पृथक् ॥ ९ ॥
အက္ခရာတစ်လုံးမှ စ၍ အက္ခရာတစ်လုံးစီ တိုးတက်လာသဖြင့်၊ ပဒတစ်ပဒစီကို သီးသန့်သီးသန့် စီစဉ်ဖော်ပြရမည်၊ အက္ခရာ ၂၆ လုံးအထိ ဖြစ်သည်။
Verse 10
तत्परं चंडवृष्ट्यादिदंडकाः परिकल्पिताः । त्रिभिः षड्भिः पदैर्गाथाः श्रृणु संज्ञा यथोत्तरम् ॥ १० ॥
ထို့နောက် Caṇḍavṛṣṭi စသည့် ဒဏ္ဍကအမျိုးအစား မီတာများကို စီမံဖော်ပြထားသည်။ ထို့ပြင် ဂါထာ (gāthā) များကို ပဒ ၃ မှ ၆ ထိဖြင့် ဖွဲ့စည်းကြသည်။ ယခု အမည်များကို အစဉ်လိုက် နားထောင်လော့။
Verse 11
उक्तात्युक्ता तथा मध्या प्रतिष्टान्या सुपूर्विका । गायत्र्युष्णिगनुष्टष्टप्च बृहती पंक्तिरेव च ॥ ११ ॥
ထိုအမည်များမှာ ဥက္တာတျုက္တာ၊ မဓျာ၊ ပရတိဋ္ဌာနျာ၊ စုပူဝိကာ ဟူ၍လည်း ခေါ်ကြသည်။ ထို့ပြင် မီတာများအနက် ဂါယတြီ၊ ဥෂ္ဏိက်၊ အနုဋ္ဌုပ်၊ ဗೃಹတီ၊ ပင်က္တိ တို့လည်း ရှိသည်။
Verse 12
त्रिष्टुप्च जगती चैव तथातिजगती मता । शक्करी सातिपूर्वा च अष्ट्यत्यष्टी ततः स्मृते ॥ १२ ॥
Triṣṭubh နှင့် Jagatī၊ ထို့အတူ Atijagatī ကိုလည်း ချန်ဒ်(မီတာ) အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြသည်။ ထို့နောက် Śakkarī ကို Sātipūrvā နှင့်အတူ၊ ထို့ပြီး Aṣṭī နှင့် Atyaṣṭī ကိုလည်း ထုံးတမ်းအရ မှတ်သားထားကြသည်။
Verse 13
धृतिश्च विधृतिश्चैव कृतिः प्रकृतिराकृतिः । विकृतिः संकृतिश्चैव तथातिकृतिरुत्कृतिः ॥ १३ ॥
Dhṛti နှင့် Vidhṛti၊ ထို့ပြင် Kṛti၊ Prakṛti နှင့် Ākṛti၊ ထို့နောက် Vikṛti နှင့် Saṅkṛti၊ ထို့အတူ Atikṛti နှင့် Utkṛti—ဤအရာတို့ကိုလည်း နားလည်သိမြင်ရမည်။
Verse 14
इत्येताश्छन्दसां संज्ञाः प्रस्ताराद्भेदभागिकाः । पादे सर्वगुरौ पूर्वील्लघुं स्थाप्य गुरोरधः ॥ १४ ॥
ထို့ကြောင့် ဤချန်ဒ်များ၏ နည်းပညာဆိုင်ရာ အမည်များသည် prastāra (မီတာကို စနစ်တကျ ချဲ့ထွင်ခြင်း) နှင့် ၎င်းတို့၏ ခွဲခြားမှုများမှ ဆင်းသက်လာသည်။ ပုဒ်တစ်ပုဒ်လုံး guru (sarva-guru) ဖြစ်နေသော်၊ အစပိုင်းနေရာတွင် laghu (ပေါ့သံ) ကို guru ၏အစား ထားရမည်။
Verse 15
यथोपरि तथा शेषमग्रे प्रारवन्न्यसेदपि । एष प्रस्तार उदितो यावत्सर्वलघुर्भवेत् ॥ १५ ॥
အထက်တွင် ဆိုခဲ့သကဲ့သို့ပင်၊ ကျန်ရှိသမျှကိုလည်း အစမှ စ၍ ရှေ့ဘက်တွင် တင်ထားရမည်။ ဤသို့ဖြင့် prastāra (စနစ်တကျ ချဲ့ထွင်ခြင်း) ကို ဖော်ပြထားပြီး၊ အားလုံး laghu (ပေါ့သံ) ဖြစ်သွားသည်အထိ ဆက်လက်သွားရသည်။
Verse 16
नष्टांकार्द्धे समे लः स्याद्विपम् सैव सोर्द्धगः । उद्दिष्टे द्विगुणानाद्यादंगान्संमोल्य लस्थितान् ॥ १६ ॥
naṣṭāṅka (ပျောက်သွားသော ကိန်း) ကို တစ်ဝက်ခွဲ၍ ရလဒ်သည် စုံကိန်း ဖြစ်လျှင် “la” ဟူသော အမှတ်ကို သတ်မှတ်ရသည်။ vipam ကိစ္စအတွက်လည်း အတူတူနားလည်ရပြီး တစ်ဝက်အဆင့်နှင့် တွဲဖက်သိမြင်ရမည်။ uddiṣṭa (ဖော်ပြထားသော) လုပ်ငန်းတွင် နှစ်ဆတိုးခြင်းမှ စ၍ “la” နေရာ၌ ရပ်နေသော အင်္ဂါ (aṅga) များကို ပေါင်းစည်းရမည်။
Verse 17
कृत्वा सेकान्वदैत्संख्यामिति प्राहुः पुराविदः । वर्णान्सेकान्वृत्तभवानुत्तराधरतः स्थितान् ॥ १७ ॥
ရှေးပညာရှိ ရှင်တော်များက ဆိုကြသည်– «‘စေက’ များကို စီစဉ်ပြီးနောက် ၎င်းတို့၏ အရေအတွက်ကို ကြေညာရမည်»။ ဤ ‘စေက’ များသည် အက္ခရာအုပ်စုများဖြစ်၍ အမြင့်မှ အနိမ့်သို့ အစဉ်လိုက် တည်ထားသည်။
Verse 18
एकादिक्रमतश्चैकानुपर्य्युपरि विन्यसेत् । उपांत्यतो निवर्तेत त्यजन्नेकैकमूर्द्धतः ॥ १८ ॥
တစ်ခုချင်းစီကို အစဉ်တက်သလို တင်ထား၍ အပေါ်အပေါ်သို့ ဆက်တိုက် စီစဉ်ရမည်။ ထို့နောက် အဆုံးမတိုင်မီကနေ စ၍ နောက်ပြန်ဆုတ်ကာ ခေါင်းထိပ်မှ တစ်ခုချင်းစီကို အဆင့်လိုက် စွန့်လွှတ်ရမည်။
Verse 19
उपर्याद्याद्गुरोरेवमेकद्व्यादिलगक्रिया । लगक्रियांकसंदोहे भवेत्संख्याविमिश्रिते ॥ १९ ॥
ဤသို့ ဂုရု (အလေးယူနစ်) မှ အပေါ်သို့ ဆက်လက်တက်ကာ လဂု (အလင်းယူနစ်) လုပ်ဆောင်ချက်ကို တစ်ခု၊ နှစ်ခု စသည်ဖြင့် အသုံးချသည်။ ထိုလဂုလုပ်ဆောင်ချက်များမှ ထွက်ပေါ်လာသော ကိန်းအမှတ်စုများ ရောနှောသွားလျှင် ရလာသော ရေတွက်မှုသည် ပေါင်းစပ်ကိန်း (ရောနှောကိန်း) ဖြစ်သည်။
Verse 20
उद्दिष्टांकसमाहारः सैको वा जनयेदिमाम् । संख्यैव द्विगुणैकोना सद्भिरध्वा प्रकीर्तितः ॥ २० ॥
ဖော်ပြထားသော ကိန်းဂဏန်းများကို ပေါင်းစု၍ ရသော စုစုပေါင်း—ထိုစုစုပေါင်းကိုယ်တိုင် သို့မဟုတ် ထိုစုစုပေါင်းပေါင်း ၁—က ဤရလဒ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ပညာရှိတို့က ‘အဓွန်’ သည် စံခ္ယာ၏ နှစ်ဆထက် တစ်လျော့သော ကိန်းဂဏန်းတိတိ ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာကြသည်။
Verse 21
इत्येतत्किंचिदाख्यातं लक्षणं छंदसां नुने । प्रस्तारोक्तप्रभेदानां नामानांस्त्यं प्रगाहते ॥ २१ ॥
ဤသို့ ဗေဒချန်ဒသ (မီတာ) များ၏ သတ်မှတ်လက္ခဏာကို အနည်းငယ်သာ ယခု ရှင်းပြပြီးပြီ။ နောက်တစ်ဆင့်တွင် ပရစတာ (မီတာပုံစံများကို စနစ်တကျ ပြောင်းလဲစီစဉ်ခြင်း) အရ ဖော်ပြထားသော အမျိုးအစားခွဲခြားမှုများ၏ သတ်မှတ်နာမများကို ငါ ထပ်မံ တင်ပြမည်။
Frequently Asked Questions
They denote standard varṇa-gaṇas—three-syllable groupings used to encode guru/laghu patterns—allowing metres to be described, compared, and generated systematically in chandas-śāstra.
Sama has identical metrical characteristics across all four pādas; ardhasama has partial equivalence (typically pairing patterns across pādas); viṣama applies when pāda-patterns differ in a defined uneven arrangement, i.e., the metrical marks are not uniform across the four quarters.
Prastāra enumerates all possible guru/laghu permutations for a given length, while naṣṭāṅka procedures recover a specific pattern or index (“lost figure”) from the enumeration—together enabling a computational approach to metrical classification.