Adhyaya 46
आचार्य-क्षमा, देśa–kāla-नīti, तथा भेद-दोषः (Teacher-Reconciliation, Timing-Policy, and the Fault of Factionalism)
Upa-parva: Kaurava-Mantri-Nirṇaya (Council Deliberations during the Virāṭa episode)
Chapter 46 presents a tightly argued court discourse on crisis management. Bhīṣma evaluates the positions of Droṇa, Kṛpa, and Karṇa, then advises that a teacher (ācārya) should not be antagonized by a discerning ruler; rather, engagement must be calibrated by deśa and kāla. He notes that even learned persons can become confused when personal interest dominates, and urges reconciliation with Droṇa and Kṛpa when a major external challenge is at hand. Bhīṣma elevates Droṇa’s unique synthesis of Vedic learning and kṣātra capability, arguing that such combined excellence is rare and politically indispensable. He warns that internal division (bheda) is the most destructive vulnerability of a force. Aśvatthāman supports pacification, emphasizing that provoking one’s guru produces destabilizing anger. Vaiśaṃpāyana reports Duryodhana’s act of appeasement, joined by Karṇa, Bhīṣma, and Kṛpa. Droṇa accepts the counsel, calling for a policy that prevents reckless contact and avoids defeat, and he asks Bhīṣma to restate earlier guidance in a properly ordered manner—thereby closing the chapter with a procedural return to collective strategy.
Chapter Arc: गोग्रहण के संकट में उत्तर कुमार भयभीत है; उसी क्षण ‘सारथि’ बने बृहन्नला (अर्जुन) रथ पर ध्वज-परिवर्तन का आदेश देकर दृश्य को रहस्य और महिमा से भर देते हैं। → अर्जुन रथ से सिंह-चिह्न ध्वज उतरवाकर शमी-वृक्ष के नीचे रखवाते हैं और विश्वकर्मा-निर्मित दिव्य वानर-ध्वज (हनुमान-लक्षण) को रथ पर प्रतिष्ठित करते हैं। उत्तर को युद्ध-शिक्षा देते हुए वे रथ-नियंत्रण, रश्मि-संयम और शंखनाद की तैयारी कराते हैं; सामने कौरव-सेना के शंख, भेरी और गजरव वातावरण को भयावह बनाते हैं। → अर्जुन एकान्त में रथ पर दृढ़ होकर उत्तर को रथ दबाने और रश्मियाँ कसने का आदेश देते हैं—और स्वयं शंखनाद करते हैं; उस नाद के साथ वानर-ध्वज पर स्थित भूत-गण/दिव्य शक्तियाँ जाग्रत-सी प्रतीत होती हैं, जिससे कौरव-पक्ष में अपशकुन, घबराहट और मनोबल-भंग फैलता है। → अर्जुन के शंखनाद और ध्वज-प्रभाव से कौरव-सेना का उत्साह टूटता है; सैनिक विवर्ण, विचेतस होकर पीछे हटने/गायें छोड़ने की मनःस्थिति में आते हैं—युद्ध का पलड़ा मनोवैज्ञानिक रूप से पाण्डव-पक्ष (अर्जुन) की ओर झुक जाता है। → कौरव-सेना के हतोत्साह होने के बाद भी वास्तविक टक्कर और अर्जुन के बाण-प्रहार का निर्णायक चरण अगले अध्यायों में फूटने को है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ६ श्लोक मिलाकर कुल ४७ श्लोक हैं।) अर हट (0) है षट्चत्वारिशो5 ध्याय: उत्तरके रथपर अर्जुनको ध्वजकी प्राप्ति, अर्जुनका शंखनाद और द्रोणाचार्यका कौरवोंसे उत्पात-सूचक अपशकुनोंका वर्णन वैशम्पायन उवाच उत्तरं सारथिं कृत्वा शर्मी कृत्वा प्रदक्षिणम् । आयुध॑ सर्वमादाय प्रययौ पाण्डवर्षभ:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! उत्तरको सारथि बना शमी वृक्षकी परिक्रमा करके अपने सम्पूर्ण अस्त्र-शस्त्र लेकर पाण्डवश्रेष्ठ अर्जुन युद्धके लिये चले
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– «ဇနမေဇယ မင်းကြီး၊ ဥတ္တရကို ရထားမောင်းအဖြစ် ခန့်ထားပြီး၊ ရှမီပင်ကို လက်ယာဘက်မှ ပတ်လည်လှည့်ကာ၊ လက်နက်အကုန်ယူဆောင်၍ ပाण्डဝတို့အထဲက အကောင်းဆုံး အာర్జုနသည် စစ်ပွဲသို့ ထွက်ခွာလေ၏»။
Verse 2
ध्वजं सिंहं रथात् तस्मादपनीय महारथ: । प्रणिधाय शमीमूले प्रायादुत्तरसारथि:,उन महारथी पार्थने उस रथपरसे सिंहचिह्नयुक्त ध्वजाको हटाकर शमीवृक्षके नीचे रख दिया और सारथि उत्तरके साथ प्रस्थान किया
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– ထိုမဟာရഥီသည် ရထားပေါ်မှ ခြင်္သေ့အမှတ်တံဆိပ်ပါသော အလံကို ဖြုတ်ယူ၍ śamī သစ်ပင်၏ အမြစ်အောက်၌ ထားလိုက်သည်။ ထို့နောက် ဥတ္တရ (Uttara) ကို ရထားမောင်းအဖြစ်ထားကာ ထွက်ခွာသွားသည်—မိမိ၏ အမည်အရင်းကို ဖုံးကွယ်ရန်နှင့် အချိန်မတိုင်မီ ပဋိပက္ခ မဖြစ်စေရန် ပညာရှိစွာ ထိန်းသိမ်းကာ လှုပ်ရှားခြင်းဖြစ်သည်။
Verse 3
दैवीं मायां रथे युक्तां विहितां विश्वकर्मणा । काज्चनं सिंहलाड्गूलं ध्वजं वानरलक्षणम्
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– ရထားပေါ်တွင် ဗိဿဝကမ္မန် (Viśvakarman) က စီမံဖန်တီးထားသော နတ်ဘုရားဆန်၍ အံ့ဖွယ်သော မာယာကိရိယာတစ်ရပ် တပ်ဆင်ထားသည်။ ထို့ပြင် ရွှေအလံတစ်လက်လည်း ရှိ၍ ခြင်္သေ့ကဲ့သို့ အမြီးပုံသဏ္ဌာန်ရှိကာ ဝါနရ (မျောက်) အမှတ်အသားကို ဆောင်ထားသည်။
Verse 4
मनसा चिन्तयामास प्रसादं पावकस्य च । सच तच्चिन्तितं ज्ञात्वा ध्वजे भूतान्यदेशयत्
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– သူသည် စိတ်ထဲတွင် ပာဝက (Pāvaka—အဂ္နိ) ၏ ကျေးဇူးတော်ကို အောက်မေ့စဉ်းစား하였다။ ထိုသို့ စဉ်းစားထားသမျှကို သိမြင်သွားသောကြောင့် အလံပေါ်တွင် တည်ရှိနေသော သတ္တဝါများကို အမိန့်ပေး၍ ထိုရည်ရွယ်ချက်နှင့် ကိုက်ညီအောင် လှုပ်ရှားစေ하였다။ ဤကဗျာပိုဒ်သည် စည်းကမ်းရှိသော အတွင်းစိတ်ဆုံးဖြတ်ချက်က မြင့်မြတ်သော အင်အားနှင့် တစ်သွယ်တည်းဖြစ်လျှင် မှန်ကန်စွာ စီမံထားသော ကိရိယာများမှတစ်ဆင့် ထိရောက်သော လုပ်ရပ်အဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်ကြောင်းကို ထင်ဟပ်စေသည်။
Verse 5
उस समय उन्होंने मन-ही-मन अग्निदेवके प्रसादस्वरूप प्राप्त हुए अपने सुवर्णमय ध्वजका चिन्तन किया, जिसपर मूर्तिमान् वानर उपलक्षित होता है और जिसकी लंबी पूँछ सिंहके समान है। वह ध्वज क्या था, विश्वकर्माकी बनायी हुई दैवी माया थी, जो रथरमें संयुक्त हो जाती थी। अग्निदेवने अर्जुनका मनोभाव जानकर उस ध्वजपर स्थित रहनेके लिये भूतोंको आदेश दिया ।। सपताकं विचित्राड़ूं सोपासड्रं महाबलम् | खात् पपात रथे तूर्ण दिव्यरूपं मनोरमम्,तत्पश्चात् पताका तथा विचित्र अंग और उपांगोंसहित वह अतिशय शक्तिशाली दिव्यरूप मनोरम ध्वज तुरंत ही आकाशसे अर्जुनके रथपर आ गिरा
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– ထိုအခါ သူသည် စိတ်ထဲတွင် အဂ္နိဒေဝ၏ ကျေးဇူးတော်အဖြစ် ရရှိထားသော မိမိ၏ ရွှေအလံကို အောက်မေ့စဉ်းစား하였다။ ထိုအလံပေါ်တွင် ဝါနရ (မျောက်) ၏ ရုပ်သဏ္ဌာန်အမှတ်အသား ထင်ရှားပြီး အမြီးရှည်သည် ခြင်္သေ့ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထိုအလံသည် ဗိဿဝကမ္မန် ဖန်တီးထားသော နတ်ဘုရားဆန်သည့် မာယာဖြစ်၍ ရထားနှင့် ပေါင်းစည်းနိုင်သည်။ အဂ္နိဒေဝသည် အာర్జုန၏ စိတ်ရည်ကို သိမြင်သဖြင့် ထိုအလံပေါ်တွင် နေရန် ဘူတများကို အမိန့်ပေး하였다။ ထို့နောက် အလွန်အစွမ်းထက်၍ အံ့ဖွယ် အင်္ဂါအပိုင်းအစများနှင့် ပြည့်စုံသော နတ်သဏ္ဌာန် လှပသည့် ထိုအလံသည် ကောင်းကင်မှ လျင်မြန်စွာ ကျ၍ အာర్జုန၏ ရထားပေါ်သို့ တန်းတန်းမတ်မတ် ကျရောက်လာ하였다။
Verse 6
रथं तमागतं दृष्टवा दक्षिणं प्राकरोत् तदा । रथमास्थाय बी भत्सु: कौन्तेय: श्वेतवाहन:,इस प्रकार उस ध्वजको रथपर आया हुआ देख श्वेत घोड़ोंवाले कुन्तीनन्दन अर्जुनने उस रथकी परिक्रमा की तथा उसके ऊपर बैठकर अपनी अंगुलियोंमें गोहके चमड़ेके बने हुए दस्ताने धारण किये। फिर कपिश्रेष्ठ हनुमानूजीसे उपलक्षित ध्वजाको फहराते हुए गाण्डीव धनुषके साथ उत्तर दिशाकी ओर प्रस्थान किया
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– ထိုရထား ရောက်လာသည်ကို မြင်သော် သူသည် ညာဘက်သို့ လှည့်ပတ်ကာ ရိုသေပြု하였다။ ထို့နောက် ဘီဘတ္စု (Bībhatsu) ဟူသော ကုန္တီ၏ သား အာర్జုန—ဖြူရောင် မြင်းများ စီးနင်းသူ—သည် ရထားပေါ် တက်၍ ရှေ့တွင် ရင်ဆိုင်ရမည့် တာဝန်အတွက် ကိုယ်ကို ပြင်ဆင်하였다။ မကြာမီ ဖြစ်လာမည့် ပဋိပက္ခသို့ ထွက်ခွာသော်လည်း ရထားနှင့် တရားဓမ္မ၏ စံနှုန်းများကို လေးစားကာ လှုပ်ရှားခြင်းဖြစ်သည်။
Verse 7
बद्धगोधाड््गुलित्राण: प्रगृहीतशरासन: । ततः प्रायादुदीचीं च कपिप्रवरकेतन:,इस प्रकार उस ध्वजको रथपर आया हुआ देख श्वेत घोड़ोंवाले कुन्तीनन्दन अर्जुनने उस रथकी परिक्रमा की तथा उसके ऊपर बैठकर अपनी अंगुलियोंमें गोहके चमड़ेके बने हुए दस्ताने धारण किये। फिर कपिश्रेष्ठ हनुमानूजीसे उपलक्षित ध्वजाको फहराते हुए गाण्डीव धनुषके साथ उत्तर दिशाकी ओर प्रस्थान किया
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်။ အာర్జုနသည် ဂိုဓာ (အိဂွာနာ) အရေဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော လက်ချောင်းကာများကို ချည်တပ်ကာ မြားနှင့် လေးကို ကိုင်ဆောင်ပြီးနောက်၊ မဟာဝန်ရ ဟနုမာန်၏ အမှတ်တံဆိပ်ပါသော အလံကို ထမ်းလျက် မြောက်ဘက်သို့ ထွက်ခွာ하였다။ ဤမြင်ကွင်းသည် အန္တရာယ်ကို ရင်ဆိုင်မီ စစ်သူရဲက မိမိကိုယ်ကို စနစ်တကျ ပြင်ဆင်ကာ တရားသော ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြင့် တည်ငြိမ်စွာ ရှေ့ဆက်သွားခြင်းကို ဖော်ပြသည်။
Verse 8
स्वनवन्तं महाशड्खं बलवानरिमर्दन: । प्राधमद् बलमास्थाय द्विषतां लोमहर्षणम्,उस समय शत्रुमर्दन महाबली अर्जुनने घोर शब्द करनेवाले अपने महान् शंखको खूब जोर लगाकर बजाया। जिसकी आवाज सुनकर शत्रुओंके रोंगटे खड़े हो गये
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်။ ထိုအခါ ရန်သူဖျက်ဆီးသူ အာర్జုန မဟာဗလဝန်သည် အားကို စုကာ မိမိ၏ မဟာသင်္ခကို အပြင်းအထန် မှုတ်လိုက်သည်။ ထိုအသံသည် မိုးကြိုးကဲ့သို့ တုန်လှုပ်စေ၍ ရန်သူတန်းစီများ၏ အမွှေးအတောင်များပင် ထောင်တက်စေ하였다။
Verse 9
(शशाड्करूपं बीभत्सु: प्राध्यापयदरिंदम: । शड्खशब्दो<स्य सोउत्यर्थ श्रूयते कालमेघवत् ।। तस्य शंखस्य शब्देन धनुषो निस्वनेन च । वानरस्य च नादेन रथनेमिस्वनेन च ।। जड़मस्य भयं घोरमकरोत् पाकशासनि: ।) शत्रुदमन अर्जुनने जो महान् शंख फूँका था, वह चन्द्रमाके समान परम उज्ज्वल जान पड़ता था। उस शंखका जोर-जोरसे होनेवाला शब्द वर्षाकालके मेघकी गर्जनाके समान सुनायी देता था। शंखकी ध्वनि, धनुषकी टंकार, वानरकी गर्जना तथा रथके पहियोंकी घर्घराहटसे इन्द्रपुत्र अर्जुनने समस्त जंगम प्राणियोंके मनमें घोर भयका संचार कर दिया। ततस्ते जवना धुर्या जानुभ्यामगमन्महीम् । उत्तरश्नापि संत्रस्तो रथोपस्थ उपाविशत्,उस शंखध्वनिसे घबराकर रथके वेगशाली घोड़ोंने भी धरतीपर घुटने टेक दिये और उत्तर भी अत्यन्त भयभीत हो रथके ऊपरी भागमें जहाँ रथीका स्थान है, आ बैठा
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်။ ရန်သူနှိမ်နင်းသူ အာర్జုနသည် လကဲ့သို့ တောက်ပသော သင်္ခကို မှုတ်လိုက်ရာ၊ ထိုအသံကြီးသည် မိုးရာသီ မိုးတိမ်၏ မိုးကြိုးသံကဲ့သို့ လှိုင်းလှိုင်းထွက်ကြား하였다။ သင်္ခသံ၊ လေးကြိုးတင်းသံ၊ ဟနုမာန်အမှတ်တံဆိပ်ပါ ဝန်ရ၏ ဟိန်းသံနှင့် ရထားဘီး၏ ဂျိမ်းဂျိမ်းသံတို့ကြောင့် အင်ဒြာ၏သား အာర్జုနသည် လှုပ်ရှားသတ္တဝါအပေါင်း၏ စိတ်ထဲသို့ ကြောက်မက်ဖွယ် အလွန်ကြီးသော ကြောက်ရွံ့မှုကို ပျံ့နှံ့စေ하였다။ ထိုသင်္ခသံကြောင့် ထိတ်လန့်သွားသော လျင်မြန်သည့် ယိုက်ဆွဲမြင်းများပင် မြေပြင်ပေါ်တွင် ဒူးထောက်ကျသွားပြီး၊ ဥတ္တရလည်း အလွန်ကြောက်ရွံ့ကာ ရထားပေါ် အထက်ပိုင်းရှိ ရထားသူ၏ နေရာတွင် ထိုင်ချလိုက်သည်။
Verse 10
संस्थाप्य चाश्वान् कौन्तेय: समुद्यम्य च रश्मिभि: । उत्तरं च परिष्वज्य समाश्चासयदर्जुन:,तब कुन्तीनन्दन अर्जुनने स्वयं रास खींचकर घोड़ोंको खड़ा किया और उत्तरको हृदयसे लगाकर धीरज बाँधाया
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်။ ထိုနောက် ကုန္တီ၏သား အာర్జုနသည် ကြိုးကို ခိုင်မာစွာ ကိုင်ကာ မြင်းများကို တည်ငြိမ်အောင် ပြန်ထောင်ပေးပြီး၊ ဥတ္တရာကို ဖက်ကာ စိတ်အားတက်စေ၍ သတ္တိပေး하였다။
Verse 11
अजुन उवाच मा भैस्त्वं राजपुत्राग्रय क्षत्रियोडसि परंतप । कथं तु पुरुषव्याप्र शत्रुमध्ये विषीदसि,अर्जुनने कहा--शत्रुओंको संताप देनेवाले राजकुमारशिरोमणे! डरो मत, तुम क्षत्रिय हो। पुरुषसिंह! शत्रुओंके बीचमें आकर घबराते कैसे हो?
အာర్జုနက ပြောသည်။ “မကြောက်ပါနှင့်၊ မင်းသားတို့တွင် အထွဋ်အမြတ်ရေ—သင်သည် က္ଷတ္တရိယ ဖြစ်ပြီး ရန်သူကို ပူလောင်စေသူ ဖြစ်သည်။ လူတို့အနက် ကျားတစ်ကောင်ကဲ့သို့သူရေ၊ ရန်သူအလယ်သို့ ရောက်လာပြီးမှ ဘာကြောင့် စိတ်ပျက်အားလျော့နေရသနည်း?”
Verse 12
श्रुतास्ते शड्खशब्दाश्न भेरीशब्दाश्न पुष्कला: । कुज्जराणां च नदतां व्यूढानीकेषु तिछताम्,तुमने बहुत बार शंख-ध्वनि सुनी होगी। रण-भेरियोंके भयंकर शब्द भी बहुत बार तुम्हारे कानोंमें पड़े होंगे और व्यूहबद्ध सेनाओंमें खड़े हुए चिग्धाड़नेवाले गजराजोंके शब्द भी तुमने सुने ही होंगे
အာర్జုနက ပြောသည်— «သင်သည် ခေါင်းခွံ (သင်္ခ) မှုတ်သံကို မကြာခဏ ကြားဖူးပြီး၊ စစ်ဒရမ်များ၏ ကျယ်လောင်တုန်ဟုန်သံကိုလည်း ထပ်ခါထပ်ခါ ကြားဖူးသည်။ ထို့ပြင် စစ်တန်းစီ၍ ဝျူဟာ (စစ်ဖွဲ့စည်းပုံ) ချထားသော တပ်အလယ်၌ ရပ်နေသည့် ဆင်ကြီးများ၏ ဟိန်းဟောက်သံကိုလည်း သင် ကြားဖူးသည်»။
Verse 13
स त्वं कथमिहानेन शड्खशब्देन भीषित: । विवर्णरूपो वित्रस्त: पुरुष: प्राकृतो यथा,फिर यहाँ इस शंखनादसे तुम भयभीत कैसे हो गये? साधारण मनुष्योंके समान अधिक डर जानेके कारण तुम्हारे शरीरका रंग फीका कैसे पड़ गया?
အာర్జုနက ပြောသည်— «ဤနေရာတွင် သင်္ခသံကြောင့် သင် ဘာကြောင့် ထိတ်လန့်သွားသနည်း။ အဘယ်ကြောင့် မျက်နှာအရောင် ဖျော့သွား၍ ကြောက်ရွံ့မှုကြောင့် တုန်လှုပ်နေသကဲ့သို့—သာမန်လူတစ်ယောက်လို ဖြစ်နေသနည်း»။
Verse 14
उत्तर उवाच श्रुता मे शड्खशब्दाश्न भेरीशब्दाश्न पुष्कला: | कुण्जराणां निनदतां व्यूढानीकेषु तिषताम्,उत्तरने कहा--वीरवर! इसमें संदेह नहीं कि मैंने बहुत बार शंखध्वनि सुनी है। रणभेरियोंके भयंकर शब्द भी बहुत बार मेरे कानोंमें पड़े हैं और व्यूहबद्ध सेनाओंमें खड़े हुए चिग्धाड़नेवाले गजराजोंके शब्द भी मैंने सुने हैं
ဥတ္တရက ပြောသည်— «သူရဲကောင်းမြတ်သူရေ၊ သံသယမရှိပါ။ ကျွန်ုပ်သည် သင်္ခမှုတ်သံကို မကြာခဏ ကြားဖူးပြီး စစ်ဒရမ်တို့၏ ကြောက်မက်ဖွယ် တုန်ဟုန်သံကိုလည်း အကြိမ်များစွာ ကြားဖူးပါသည်။ ထို့ပြင် ဝျူဟာချထားသော တပ်အတွင်း၌ ရပ်နေသည့် ဆင်များ၏ ဟိန်းသံကိုလည်း ကြားဖူးပါသည်»။
Verse 15
नैवंविध: शड्खशब्द: पुरा जातु मया श्रुतः । ध्वजस्य चापि रूपं मे दृष्टपूर्व न हीदूशम्,परंतु आजके पहले कभी ऐसा भयंकर शंखनाद मेरे सुननेमें नहीं आया था और ध्वजका भी ऐसा रूप मैंने कभी नहीं देखा था
ဥတ္တရက ပြောသည်— «သို့သော် ယခင်က မည်သည့်အခါမျှ ဤသင်္ခသံမျိုးကို ကျွန်ုပ် မကြားဖူးပါ။ ထို့ပြင် ဤကဲ့သို့သော အလံ၏ ရုပ်သဏ္ဌာန်ကိုလည်း မမြင်ဖူးပါ»။
Verse 16
धनुषश्चैव निर्घोष: श्रुतपूर्वो न मे क्वचित् । अस्य शड्खस्य शब्देन धनुषो नि:स्वनेन च,धनुषकी ऐसी टंकार भी पहले कभी मैंने नहीं सुनी थी। इस शंखके भयानक शब्दसे, धनुषकी अनुपम टंकारसे, ध्वजामें निवास करनेवाले मानवेतर प्राणियोंके घोर शब्दसे तथा रथकी भारी घर्घराहटसे भी डरकर मेरा हृदय बहुत व्याकुल हो उठा है
ဥတ္တရက ပြောသည်— «ဤကဲ့သို့ မိုးကြိုးတုန်ဟုန်သံလို ဓနု၏ တံခါးသံကိုလည်း ကျွန်ုပ် မကြားဖူးပါ။ ဤသင်္ခ၏ အော်သံနှင့် ဓနု၏ တံခါးသံကြောင့် ကျွန်ုပ် တုန်လှုပ်သွားပြီး၊ ကြောက်ရွံ့မှုကြောင့် နှလုံးသားသည် အလွန်အမင်း လှုပ်ရှားဝေဒနာဖြစ်လာပါသည်»။
Verse 17
अमानुषाणां शब्देन भूतानां ध्वजवासिनाम् | रथस्य च निनादेन मनो मुहाृति मे भूशम्,धनुषकी ऐसी टंकार भी पहले कभी मैंने नहीं सुनी थी। इस शंखके भयानक शब्दसे, धनुषकी अनुपम टंकारसे, ध्वजामें निवास करनेवाले मानवेतर प्राणियोंके घोर शब्दसे तथा रथकी भारी घर्घराहटसे भी डरकर मेरा हृदय बहुत व्याकुल हो उठा है
ဥတ္တရာက ပြောသည်– «ခဏလေးအတွင်းမှာပင် ငါ့စိတ်သည် အလွန်တုန်လှုပ်သွား၏—အလံပေါ်တွင် နေထိုင်သော လူမဟုတ်သတ္တဝါတို့၏ မာန်တက်ကြောက်မက်ဖွယ် အော်ဟစ်သံကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရထား၏ မိုးကြိုးကဲ့သို့ မြည်ဟည်းသံကြောင့်လည်းကောင်း။ ခွံသံ၏ ကြောက်မက်ဖွယ် မြည်သံနှင့် ဂဏ္ဍီဝ ဓနု၏ ထူးကဲသော တံခါးသံတို့က ငါ့နှလုံးကို ကြောက်ရွံ့ခြင်းနှင့် စိတ်လှုပ်ရှားခြင်းဖြင့် ပြည့်စေ၏»။
Verse 18
व्याकुलाश्न दिश: सर्वा हृदयं व्यथतीव मे । ध्वजेन पिहिता: सर्वा दिशो न प्रतिभान्ति मे,सम्पूर्ण दिशाओंमें घबराहट छा गयी है तथा मेरे हृदयमें बड़ी व्यथा हो रही है, इस ध्वजने तो समस्त दिशाओंको ढँक लिया है। अतः मुझे किसी दिशाकी प्रतीति नहीं हो रही है
ဥတ္တရာက ပြောသည်– «အရပ်အနှံ့အားလုံး ရှုပ်ထွေးသွားသကဲ့သို့ ထင်ရပြီး ငါ့နှလုံးသည် နာကျင်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤအလံသည် လေးဘက်လုံးကို ဖုံးလွှမ်းထားသဖြင့် အရပ်ကိုပင် မခွဲမသိနိုင်တော့»။
Verse 19
गाण्डीवस्थ च शब्देन कर्ण मे बधिरीकृतौ । स मुहूर्त प्रयातं तु पार्थो वैराटिमब्रवीत्,गाण्डीव धनुषकी टंकारसे तो मेरे दोनों कान बहरे हो गये हैं। इस प्रकार दो घड़ीतक आगे बढ़नेपर अर्जुनने विराटकुमार उत्तरसे कहा--
ဥတ္တရာက ပြောသည်– «ဂဏ္ဍီဝကို တင်းကျပ်စွာ တပ်ဆင်သံကြောင့် ငါ့နားနှစ်ဖက်လုံး မကြားနိုင်သလို ဖြစ်သွားပြီ»။ ထို့နောက် အနည်းငယ်ခရီး ဆက်လက်တိုးပြီးနောက် ပಾರ್ಥ (အာဂျုန်) သည် ဗိရာဋမင်းသားအား စကားဆို၏။
Verse 20
अजुन उवाच एकान्तं रथमास्थाय पद्धयां त्वमवपीडयन् । दृढं च रश्मीन् संयच्छ शड्खं ध्मास्याम्यहं पुन:,अर्जुन बोले--राजकुमार! अब तुम रथपर अच्छी तरह जमकर बैठ जाओ और अपनी टाँगोंसे बैठनेके स्थानको जकड़ लो। साथ ही घोड़ोंकी रासको दृढ़तापूर्वक पकड़े रहो। मैं फिर शंख बजाऊँगा
အာဂျုန်က ပြောသည်– «မင်းသားရေ၊ ယခု ရထားပေါ်တွင် တည်ငြိမ်စွာ ထိုင်ကာ ခြေထောက်များဖြင့် ထိုင်ရာကို တင်းကျပ်စွာ ဖိထားလော့။ ထို့ပြင် မြင်းရဲ့ ရှင်မီ (ရမ်းရှင်) ကို ခိုင်ခိုင်မာမာ ကိုင်ထားလော့။ ငါသည် ခွံကို ထပ်မံ မှုတ်မည်»။
Verse 21
वैशम्पायन उवाच ततः शड्खमुपाध्मासीद् दारयन्न्रिव पर्वतान् | गुहा गिरीणां च तदा दिश: शैलांस्तथैव च । उत्तरश्नापि संलीनो रथोपस्थ उपाविशत्,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तब अर्जुनने इतने जोरसे शंख बजाया मानो वे पर्वतों, पर्वतीय गुफाओं, सम्पूर्ण दिशाओं और बड़ी-बड़ी चट्टानोंको भी विदीर्ण कर डालेंगे। उत्तर इस बार भी रथके भीतरी भागमें छिपकर बैठ गया
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «ဇနမေဇယ မင်းကြီး၊ ထို့နောက် အာဂျုန်သည် ခွံကို အလွန်ပြင်းထန်စွာ မှုတ်လေရာ တောင်တန်းများ၊ တောင်ဂူများ၊ အရပ်လေးဘက်နှင့် ကြီးမားသော ကျောက်တုံးများကိုပင် ခွဲဖောက်မည်ဟု ထင်ရ၏။ ဥတ္တရာလည်း ထပ်မံကြောက်ရွံ့ကာ ရထားအတွင်းပိုင်းတွင် ကွေးကောက်၍ ပုန်းအောင်းထိုင်နေ၏»။
Verse 22
तस्य शड्खस्य शब्देन रथनेमिस्वनेन च । गाण्डीवस्य च घोषेण पृथिवी समकम्पत,उस शंखके शब्दसे, रथनेमियोंकी घर्घराहटसे तथा गाण्डीव धनुषकी टंकारसे धरती काँप उठी
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– သူ၏ သင်္ခါးသံ ပေါက်ကွဲသံ၊ ရထားဘီးများ၏ ဂုဏ်ဂုဏ်မြည်သံနှင့် ဂဏ္ဍီဝ လေး၏ တန်ကာသံကြီးကြောင့် မြေကြီးတောင် တုန်လှုပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်လာ၏—မတားဆီးနိုင်သော စစ်စိတ်ဓာတ်နှင့် တရားသောသူရဲကောင်း၏ ဓမ္မအင်အားကို ကြိုတင်ကြေညာသည့် နိမိတ်တစ်ရပ်ပင် ဖြစ်သည်။
Verse 23
त॑ं समाश्चासयामास पुनरेव धनंजय:,तदनन्तर अर्जुनने उत्तरको पुनः धीरज बँधाया
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– ထို့နောက် ဓနဉ္ဇယ (အာရ္ဇုန) သည် သူ့ကို ထပ်မံအားပေးနှစ်သိမ့်하였다။ အာရ္ဇုန၏ စကားနှင့် လမ်းညွှန်မှုကြောင့် ဥတ္တရသည် သတ္တိပြန်ရ၍ စိတ်ဓာတ်ကို တည်ငြိမ်စေခဲ့သည်—ကြောက်ရွံ့မှုသည် မှန်ကန်သော အကြံဉာဏ်နှင့် မယိမ်းယိုင်သော ကာကွယ်သူ၏ ရှိနေမှုကြောင့် ကျော်လွှားနိုင်ကြောင်းကို ပြသသည်။
Verse 24
द्रोण उवाच यथा रथस्य निर्घोषो यथा मेघ उदीर्यते । कम्पते च यथा भूमिर्नैषोडन्य: सव्यसाचिन:,(यह शंख-ध्वनि सुनकर कौरवसेनामें) द्रोणाचार्यने कहा--जैसी यह रथकी घर्घराहट सुनायी दे रही है, जिस तरह उससे मेघगर्जनाका-सा शब्द हो रहा है और उसीके कारण जिस प्रकार यह पृथ्वी काँपने लगी है, इनसे यह सूचित होता है कि यह आनेवाला योद्धा अर्जुनके सिवा दूसरा कोई नहीं है
ဒရောဏက ပြောသည်– “ဤရထား၏ မိုးကြိုးကဲ့သို့သော ဂုဏ်ဂုဏ်မြည်သံ၊ တိမ်မိုးဟုန်ဟုန်မြည်သံကဲ့သို့ ထွက်ပေါ်လာသော ရိုင်းစိုင်းသံ၊ ထို့ကြောင့် မြေကြီးတုန်ခါနေသည့် အခြေအနေတို့ကို ကြည့်လျှင်၊ လာမည့် စစ်သူရဲသည် လေးပညာကို လက်နှစ်ဖက်လုံးဖြင့် ကျွမ်းကျင်သော အာရ္ဇုန (စဗျသಾಚီ) မှတပါး အခြားမဟုတ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။”
Verse 25
शस्त्राणि न प्रकाशन्ते प्रहृष्पन्ति वाजिन: । अग्नयश्व न भासन्ते समिद्धास्तन्न शोभनम्
ဒရောဏက မကောင်းသော နိမိတ်များကို တွေ့မြင်သည်– လက်နက်များ မတောက်ပတော့၊ မြင်းများက ထူးထူးခြားခြား စိတ်လှုပ်ရှားနေကြပြီး၊ မီးများကို မီးထွန်းထားသော်လည်း ပုံမှန်လို မလင်းလက်ကြ။ ထိုနိမိတ်များသည် အမင်္ဂလာဖြစ်ကြောင်းကို သူက ဆိုလိုသည်—ဓမ္မနှင့် ကမ္ဘာ့စည်းကမ်းအတွင်း အနှောင့်အယှက်တစ်ရပ် ရှိနေသဖြင့် အကြမ်းဖက်မှုသို့ အလျင်အမြန် မတိုးဝင်ဘဲ သတိထားရန် သတိပေးနေသည်။
Verse 26
अब हमारे शस्त्र चमक नहीं रहे हैं, घोड़े प्रसन्न नहीं जान पड़ते और अग्निहोत्रकी अग्नियाँ भी प्रज्वलित एवं उद्दीप्त नहीं हो रही हैं। यह सब अशुभकी सूचना है ।। प्रत्यादित्यं च न: सर्वे मृगा घोरप्रवादिन: । ध्वजेषु च निलीयन्ते वायसास्तन्न शोभनम्,हमारे सभी पशु सूर्यकी ओर दृष्टि करके भयंकर क्रन्दन करते हैं और रथोंकी ध्वजाओंमें कौए छिप रहे हैं। यह भी शुभसूचक नहीं है
ဒရောဏက ပြောသည်– “ကျွန်ုပ်တို့၏ တိရစ္ဆာန်အားလုံးသည် နေရောင်ဘက်သို့ မျက်နှာမူကာ ကြောက်မက်ဖွယ် အော်ဟစ်သံများ ထွက်ပေါ်နေကြပြီး၊ ရထားအလံများအတွင်း၌လည်း ကျီးကန်းများ ပုန်းခိုနေကြသည်။ ဤသည် မင်္ဂလာမဟုတ်။” စစ်ပွဲအခြေအနေတွင် ဤနိမိတ်များသည် ဓမ္မရေးနှင့် လက်တွေ့ရေး အကြောင်းကြားချက်တစ်ရပ်ဖြစ်သည်—အမင်္ဂလာလေထု ပေါ်လာသည့်အခါ ပညာရှိခေါင်းဆောင်များသည် အန္တရာယ်နှင့် အရှုပ်အထွေး နီးကပ်လာခြင်း၏ သင်္ကေတဟု ဖတ်ရှုကာ မာနကြီးစွာ မတိုးဝင်ဘဲ သတိထားကြသည်။
Verse 27
शकुनाश्चापसव्या नो वेदयन्ति महद् भयम्,ये पक्षी भी हमारे वामभागमें उड़कर महान् भयकी सूचना दे रहे हैं और यह गीदड़ बिना किसी आघातके हमारी सेनाके बीचसे निकलकर रोता हुआ भाग रहा है, यह भी महान् भयका विज्ञापन कर रहा है
ဒြောဏက ပြော၏— «ဤငှက်တို့သည် မကောင်းသင်္ကေတဖြင့် ငါတို့၏ ဘယ်ဘက်သို့ ပျံသန်းကာ ကြီးမားသော အန္တရာယ်ကို ကြိုတင်ကြားနာစေသည်။ ထို့ပြင် ဤမြေခွေးသည် မည်သူမျှ မထိခိုက်စေဘဲ ငါတို့စစ်တပ်အလယ်မှ လျှောထွက်၍ ငိုကြွေးသံဖြင့် ထွက်ပြေးနေသည်—ဤသည်လည်း ကြီးမားသော ကြောက်ရွံ့မှုကို ကြေညာနေသည်။ ထိုသင်္ကေတတို့က ကပ်ဘေးနီးလာပြီဟု သတိပေးသဖြင့် လာမည့်တိုက်ပွဲ၌ ငါတို့၏ အကျင့်နှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ကို အလွန်လေးနက်စွာ ချိန်ဆရမည်»။
Verse 28
गोमायुरेष सेनायां रुदन् मध्येन धावति । अनाहतकश्न निष्क्रान्तो महद् वेदयते भयम्,ये पक्षी भी हमारे वामभागमें उड़कर महान् भयकी सूचना दे रहे हैं और यह गीदड़ बिना किसी आघातके हमारी सेनाके बीचसे निकलकर रोता हुआ भाग रहा है, यह भी महान् भयका विज्ञापन कर रहा है
«ဤမြေခွေးသည် ငိုကြွေးသံဖြင့် စစ်တပ်အလယ်ကို ဖြတ်၍ ပြေးလွှားနေသည်။ မည်သူမျှ မထိခိုက်စေဘဲ ထွက်သွားကာ ကြီးမားသော ကြောက်ရွံ့မှုကို ဖော်ပြနေသည်။ ထိုငှက်တို့လည်း ငါတို့၏ ဘယ်ဘက်သို့ ပျံသန်း၍ ကြီးမားသော အန္တရာယ်ကို သတိပေးနေသည်»။
Verse 29
भवतां रोमकूपाणि प्रद्ृष्टान्युपलक्षये । ध्रुवं विनाशो युद्धेन क्षत्रियाणां प्रदृश्यते,कौरवो! मैं देखता हूँ, तुम्हारे रोंगटे खड़े हो गये हैं; अतः निश्चय ही, इस युद्धके द्वारा क्षत्रियोंका विनाश निकट दिखायी देता है
ဒြောဏက ပြော၏— «သင်တို့၏ ကိုယ်ပေါ်တွင် ကြောက်ရွံ့၍ အမွှေးအတောင်များ ထောင်နေသည်ကို ငါမြင်၏။ ထို့ကြောင့် ဤစစ်ပွဲကြောင့် က္ଷတ္တရိယတို့၏ ပျက်စီးခြင်းသည် မကြာမီ မြင်သာလာပြီဟု ငါသိ၏»။
Verse 30
ज्योतींषि न प्रकाशन्ते दारुणा मृगपक्षिण: । उत्पाता विविधा घोरा दृश्यन्ते क्षत्रनाशना:,सूर्य आदिका प्रकाश मंद पड़ गया है। भयंकर मृग और पक्षी सामने आ रहे हैं और क्षत्रियोंके संहारकी सूचना देनेवाले अनेक प्रकारके घोर उत्पात दिखायी देते हैं
ဒြောဏက ပြော၏— «ကောင်းကင်အလင်းများသည် ယခင်ကဲ့သို့ မတောက်ပတော့။ ကြောက်မက်ဖွယ် တိရစ္ဆာန်နှင့် ငှက်တို့သည် မကောင်းသင်္ကေတဖြင့် ပေါ်ထွက်လာကြပြီး၊ က္ෂတ္တရိယတို့ ပျက်စီးမည်ကို ညွှန်ပြသော ကြောက်မက်ဖွယ် အုတ်ပတ်အမျိုးမျိုးကိုလည်း မြင်ရသည်။ သဘာဝ၏ ဤကဲ့သို့ အနှောင့်အယှက်များက အဓမ္မ တက်လာနေကြောင်းနှင့် မတရားသော သတ်ဖြတ်မှုကြီးတစ်ရပ် နီးကပ်လာကြောင်း သတိပေးနေသည်»။
Verse 31
विशेषत इहास्माकं निमित्तानि विनाशने । उल्काभिश्ष प्रदीप्ताभिबाध्यते पृतना तव । वाहनान्यप्रहृष्टानि रुदन्तीव विशाम्पते,राजा दुर्योधन! विशेषतः यहीं हमारे लिये विनाश-सूचक अपशकुन हो रहे हैं। तुम्हारी सेनाके ऊपर जलती हुई उल्काएँ गिर-गिरकर उसे पीड़ा देती हैं। तुम्हारे वाहन (हाथी-घोड़े) अप्रसन्न तथा रोते-से दीखते हैं
ဒြောဏက ပြော၏— «ဤနေရာ၌ အထူးသဖြင့် ငါတို့၏ ပျက်စီးခြင်းကို ညွှန်ပြသော မကောင်းသင်္ကေတများ ပေါ်ထွက်နေသည်။ မီးလောင်တောက်ပသော ဥက္ကာများသည် သင်၏ စစ်တပ်ပေါ်သို့ ကျရောက်ကာ အနှောင့်အယှက်ပြုနေသည်။ သင်၏ စီးနင်းတိရစ္ဆာန်များ—မြင်းနှင့် ဆင်တို့—မပျော်မရွှင်ဘဲ ငိုကြွေးသကဲ့သို့ ထင်ရသည်၊ လူတို့၏ အရှင် ဒုရျောဓန မင်းကြီး»။
Verse 32
उपासते च सैन्यानि गृध्रास्तव समन्ततः: । तप्स्यसे वाहिनीं दृष्टवा पार्थबाणप्रपीडिताम् | पराभूता च व: सेना न कश्चिद् योद्धुमिच्छति,सेनाके चारों ओर गीध बैठ रहे हैं, इससे जान पड़ता है; तुम अपनी सेनाको अर्जुनके बाणोंसे पीड़ित होती देख मनमें संताप करोगे। तुम्हारी सेना अभीसे तिरस्कृत-सी हो रही है, कोई भी सैनिक युद्ध करना नहीं चाहता है
ဒ్రောဏက ပြောသည်– «သင်တို့၏တပ်အနီးအနားတွင် လင်းတများ ဝိုင်းဝန်းစုရုံးလာနေသည်။ ဤသည်မှာ အမင်္ဂလာနိမိတ်ဖြစ်၏။ အာర్జုန၏ မြားများကြောင့် သင်တို့၏တပ်ကို နှိပ်စက်ဖျက်ဆီးခံရသည်ကို မြင်သောအခါ သင်သည် အတွင်းစိတ်၌ ပူလောင်နာကျင်လိမ့်မည်။ ယခုတင်ပင် သင်တို့၏တပ်သည် အရှက်ခွဲခံပြီး ရှုံးနိမ့်ပြီးသားကဲ့သို့ ရပ်တည်နေသည်—သင်တို့၏ စစ်သည်တစ်ဦးတစ်ယောက်မျှ တိုက်လိုစိတ်မရှိ»။
Verse 33
विवर्णमुखभूयिष्ठा: सर्वे योधा विचेतस: । गा: सम्प्रस्थाप्य तिष्ठामो व्यूढानीका प्रहारिण:,समस्त सैनिकोंके मुखपर भारी उदासी छा गयी है। सब अचेत--हतोत्साह हो रहे हैं। अतः हम गौओंको हस्तिनापुरकी ओर भेजकर सेनाकी व्यूहरचना करके शत्रुपर प्रहार करनेके लिये उद्यत हो जायँ
စစ်သည်အားလုံး၏ မျက်နှာများမှာ အရောင်ဖျော့၍ ဝမ်းနည်းမှုအလွန်ကြီးစိုးနေသည်။ အားလုံး စိတ်လှုပ်ရှားမှုကင်း၍ သတ္တိကျဆင်းနေကြသည်။ ထို့ကြောင့် နွားများကို ဟஸ္တိနာပူရသို့ ပို့လိုက်ပြီး တပ်ကို စစ်တန်းစီ (ဗျူဟာ) ချကာ ရန်သူကို ထိုးနှက်ရန် အသင့်ပြင်ကြစို့။
Verse 46
इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि उत्तरगोग्रहे औत्पातिको नाम षट्चत्वारिंशो5ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ «ဝိရာဋပရဝ» အတွင်း—နွားလုယူခန်း၌၊ ဥတ္တရ၏ နွားများကို ဖမ်းယူသည့် အပိုင်းတွင်—«အမင်္ဂလာနိမိတ်များ (Autpātika)» ဟု အမည်ရသော အခန်း ၄၆ သည် ပြီးဆုံး၏။
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether to confront or restrain oneself toward an ācārya (Droṇa) amid rising threat: kṣātra-assertion must be balanced with guru-maryādā and with deśa–kāla judgment to avoid unethical and strategically harmful escalation.
Power must be governed by context and cohesion: even justified strength becomes counterproductive when driven by self-interest, while unity and measured timing are portrayed as higher-order duties of statecraft.
No explicit phalaśruti appears; the meta-commentary is practical and structural—reaffirming that policy (nīti) should be re-set through elders’ counsel, with reconciliation and anti-factional discipline treated as prerequisites for legitimate action.