Adhyaya 3
Role-Allocation in Virāṭa’s Court: Nakula, Sahadeva, and Draupadī’s Concealment
Upa-parva: Ajñātavāsa-praveśa (Disguise Planning in Virāṭa’s Court)
Chapter 3 records a planning dialogue centered on concealment logistics during ajñātavāsa. Yudhiṣṭhira questions Nakula’s intended conduct in Virāṭa’s city, noting his refinement and visibility; Nakula replies that he will serve as Virāṭa’s aśvabandha (horse-attendant/trainer) under the name Granthika, emphasizing proficiency in horse-training and equine care. Yudhiṣṭhira similarly asks Sahadeva how he will remain hidden; Sahadeva states he will be Virāṭa’s gosaṃkhyātā (cattle enumerator/administrator), also acting as restrainer and milker, known as Tantipāla, and details expertise in cattle traits, auspicious marks, and breeding lore. The chapter then turns to Draupadī: Yudhiṣṭhira expresses concern for her safety and suitability for labor; Draupadī answers that she will present herself as a sairandhrī skilled in hairdressing/attendant work, seek placement with Queen Sudeṣṇā, and rely on royal protection. The thematic core is competence-based role selection, controlled self-presentation, and ethical concealment as a disciplined practice.
Chapter Arc: अर्जुन अपनी बात कहकर मौन हो जाते हैं; अब अज्ञातवास की सबसे नाज़ुक योजना—किस रूप में विराटनगर में प्रवेश किया जाए—युधिष्ठिर के नेतृत्व में आगे बढ़ती है। → नकुल अपना वेश और कार्य निश्चित करते हैं—विराट के अश्वशाला में अश्वबन्ध (घोड़ों को साधने/पालने वाला) बनकर रहेंगे और पूछे जाने पर अपने कौशल का विश्वसनीय उत्तर देंगे। इसके साथ ही युधिष्ठिर का ध्यान द्रौपदी की सुरक्षा पर टिक जाता है: सुकुमारी, नवयौवना, राजकुमारी—अज्ञातवास की कठोरता और पुरुषों की दृष्टि के बीच वह कैसे सुरक्षित रहेगी? → द्रौपदी स्वयं अपना उपाय घोषित करती है—वह सुदेष्णा (विराट की रानी) की सेवा में रहकर संरक्षण पाएगी, और आवश्यकता पड़ने पर अपनी रक्षा स्वयं करने का संकल्प भी व्यक्त करती है। → युधिष्ठिर द्रौपदी की बुद्धि और साध्वी-व्रत की प्रशंसा करते हैं, पर साथ ही सावधानी का आदेश देते हैं—ऐसा आचरण कि शत्रु पहचान न सकें और पापी विरोधी सुखी होकर फिर सिर न उठा सकें। → योजना बन गई है, पर विराटनगर में प्रवेश के बाद—विशेषतः द्रौपदी के प्रति दरबार की दृष्टि और संभावित अपमान—किस रूप में संकट बनकर उभरेगा, यह अनकहा भय अगले अध्यायों में लटकता रहता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्माभारत विराटपर्वके अन्तर्गत पाण्डवप्रवेशपर्वमें युधिष्ठटिर आदिकी मन्त्रणाविषयक दूसरा अध्याय पूरा हुआ ॥/ २ ॥ (दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ३३ “लोक हैं।) हि 8 मो (0) है 7 7 $. पुरोगु कहते हैं वायुको, उसके पुत्र होनेसे भीमसेनका 'पौरोगव” नाम सत्य एवं सार्थक है। २. बल्लवका अर्थ है सूपकर्ता अर्थात् रसोइया। रसोईके काममें निपुण होनेसे उनका यह नाम यथार्थ ही है। तृतीयो<थध्याय: नकुल, सहदेव तथा द्रौपदीद्वारा अपने-अपने भावी कर्तव्योंका दिग्दर्शन वैशग्पायन उवाच इत्येवमुक्त्वा पुरुषप्रवीर- स्तथार्जुनो धर्मभृतां वरिष्ठ: । वाक््यं तथासौ विरराम भूयो नृपो5परं भ्रातरमाबभाषे
ဝိုင်ရှံပါယနက ပြောသည်– «ဤသို့ဆိုပြီးနောက်၊ ဓမ္မကို ထမ်းဆောင်သူတို့အနက် အမြင့်ဆုံးဖြစ်သော သူရဲကောင်း အာర్జုနသည် တိတ်ဆိတ်သွား၏။ ထို့နောက် ဘုရင် (ယုဓိဋ္ဌိရ) သည် မိမိညီအစ်ကိုတစ်ဦးကို ထပ်မံ ခေါ်ပြောကာ ဖုံးကွယ်နေထိုင်ရာ၌ ဓမ္မနှင့်ကိုက်ညီစွာ နေထိုင်ရမည့် အကြံပေးဆွေးနွေးမှုကို ဆက်လက်ပြု၏»
Verse 2
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ तथा पुरुषोंमें महान् वीर अर्जुन इस प्रकार कहकर चुप हो गये। तब राजा युधिष्छिर पुन: दूसरे भाईसे बोले ।। युधिछिर उवाच कि त्वं नकुल कुर्वाणस्तत्र तात चरिष्यसि । कर्म तत् त्वं समाचक्ष्व राज्ये तस्य महीपते: । सुकुमारश्न शूरश्न॒ दर्शनीय: सुखोचित:,युधिष्ठिरने पूछा--नकुल! तुम राजा विराटके राज्यमें कौन-सा कार्य करते हुए निवास करोगे? वह कार्य बताओ। तात! तुम तो शूरवीर होनेके साथ ही अत्यन्त सुकुमार, परम दर्शनीय और सर्वथा सुख भोगनेके ही योग्य हो
ဝိုင်ရှံပါယနက ပြောသည်– «အို ဇနမေဇယ၊ ဓမ္မရှိသူတို့အနက် အမြင့်ဆုံး၊ လူသူရဲကောင်းတို့အနက် မဟာသူရဲကောင်း အာర్జုနသည် ဤသို့ဆိုပြီး တိတ်ဆိတ်သွား၏။ ထို့နောက် ဘုရင် ယုဓိဋ္ဌိရသည် အခြားညီအစ်ကိုတစ်ဦးကို ထပ်မံ ပြောကြား၏။» ယုဓိဋ္ဌိရက မေးသည်– «နကူလ၊ ချစ်သောညီ၊ အဲဒီမှာ အဲဒီမင်း၏ နိုင်ငံတွင် မည်သည့်အလုပ်ကို လုပ်ကာ နေထိုင်မည်နည်း။ ဗိရာဋ မင်းကြီး၏ နယ်မြေတွင် သင်လုပ်မည့် တာဝန်ကို ရှင်းလင်းစွာ ပြောပါ။ သင်သည် နူးညံ့သိမ်မွေ့သော်လည်း သူရဲကောင်းလည်းဖြစ်၍ မြင်ရလှပကာ သက်သာချမ်းသာမှုနှင့် သင့်တော်သူဟု ထင်ရသည်»
Verse 3
नकुल उवाच अश्वबन्धो भविष्यामि विराटनूपतेरहम् । सर्वथा ज्ञानसम्पन्न: कुशल: परिरक्षणे,नकुल बोले--राजन्! मैं राजा विराटके यहाँ अश्वबन्ध (घोड़ोंको वशमें करनेवाला सवार) होकर रहूँगा। मैं अश्वविज्ञानसे सम्पन्न और घोड़ोंकी रक्षाके कार्यमें कुशल हूँ इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशपर्वणि युधिष्ठिरादिमन्त्रणे तृतीयो<5ध्याय:
နကူလက ပြောသည်– «အရှင်မင်းကြီး၊ ဗိရာဋမင်း၏ နန်းတော်၌ ကျွန်ုပ်သည် မြင်းအုပ်ချုပ်သူ—မြင်းကို လေ့ကျင့်ထိန်းကျောင်း၍ စီမံခန့်ခွဲသူအဖြစ် နေထိုင်မည်။ မြင်းပညာ၌ ပြည့်စုံ၍ မြင်းတို့ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ခြင်းတွင်လည်း ကျွမ်းကျင်ပါသည်»။
Verse 4
ग्रन्थिको नाम नाम्नाहं कर्मतत् सुप्रियं मम । कुशलो>थस्म्यश्वशिक्षायां तथैवाश्वचिकित्सने | प्रियाश्न॒ सततं मे5श्वा: कुरुराज यथा तव,मैं राजसभामें ग्रन्थिक नामसे अपना परिचय दूँगा। घोड़ोंकी देखभालका काम मुझे अत्यन्त प्रिय है। उन्हें भाँति-भाँतिकी चालें सिखाने और उनकी चिकित्सा करनेमें भी मैं निपुण हूँ। कुरुागाज! आपकी ही भाँति मुझे भी घोड़े सदैव प्रिय रहे हैं-
နကူလက ပြောသည်– «နန်းတော်အတွင်း၌ ကျွန်ုပ်သည် ‘ဂရန်သိက’ ဟူသော အမည်ဖြင့် ကိုယ်ကို မိတ်ဆက်မည်။ မြင်းတို့ကို စောင့်ရှောက်ထိန်းသိမ်းခြင်းသည် ကျွန်ုပ်အလွန်နှစ်သက်သော အလုပ်ဖြစ်သည်။ မြင်းများကို အမျိုးမျိုးသော လှုပ်ရှားပုံ (လမ်းလျှောက်ပုံ) များ သင်ကြားလေ့ကျင့်ရာတွင်လည်းကောင်း၊ ရောဂါကုသရာတွင်လည်းကောင်း ကျွမ်းကျင်ပါသည်။ ကုရုမင်းကြီး၊ သင်ကဲ့သို့ပင် မြင်းတို့သည် ကျွန်ုပ်အတွက် အမြဲချစ်ခင်ရာ ဖြစ်ခဲ့သည်»။
Verse 5
ये मामामन्त्रयिष्यन्ति विराटनगरे जना: । तेभ्य एवं प्रवक्ष्यामि विहरिष्याम्यहं यथा,विराटनगरमें जो लोग मुझसे पूछेंगे, उन्हें मैं इस प्रकार उत्तर दूँगा--“तात! पहले पाण्डुनन्दन राजा युधिष्ठिरने मुझे अश्वोंका अध्यक्ष बनाकर रख रखा था।' महीपते! मैं जिस प्रकार वहाँ विहार करूँगा, वह सब मैंने आपको बता दिया। राजा विराटके नगरमें अपनेको छिपाये रखकर ही मैं सर्वत्र विचरूगा
နကူလက ပြောသည်– «ဗိရာဋမြို့ရှိ လူတို့က ကျွန်ုပ်ကို မေးမြန်းလာလျှင် ဤသို့ ပြန်ဆိုမည်– ‘အဖေကြီး၊ ယခင်က ပाण्डု၏သား ယုဓိဋ္ဌိရမင်းက ကျွန်ုပ်ကို မြင်းအုပ်ချုပ်သူအဖြစ် ခန့်ထားခဲ့သည်’ ဟု။ အရှင်မင်းကြီး၊ ထိုနေရာ၌ ကျွန်ုပ် မည်သို့ ပြုမူနေထိုင်မည်ကို သင့်အား ရှင်းပြပြီးပြီ။ ဗိရာဋ၏ မြို့တော်၌ ကိုယ်ပိုင်အမည်ကို ဖုံးကွယ်ထားကာ ထိုသို့ပင် နေရာအနှံ့ သွားလာမည်»။
Verse 6
पाण्डवेन पुरा तात अश्वेष्वधिकृत: पुरा । विराटनगरे छन्नश्षरिष्यामि महीपते,विराटनगरमें जो लोग मुझसे पूछेंगे, उन्हें मैं इस प्रकार उत्तर दूँगा--“तात! पहले पाण्डुनन्दन राजा युधिष्ठिरने मुझे अश्वोंका अध्यक्ष बनाकर रख रखा था।' महीपते! मैं जिस प्रकार वहाँ विहार करूँगा, वह सब मैंने आपको बता दिया। राजा विराटके नगरमें अपनेको छिपाये रखकर ही मैं सर्वत्र विचरूगा
နကူလက ပြောသည်– «အဖေကြီး၊ ယခင်က ပाण्डဝ (ယုဓိဋ္ဌိရ) က ကျွန်ုပ်ကို မြင်းရေးရာအုပ်ချုပ်သူအဖြစ် ခန့်ထားခဲ့သည်။ မြေကြီး၏ အရှင်မင်းကြီး၊ ဗိရာဋမြို့၌ ကျွန်ုပ်သည် ဖုံးကွယ်ဝတ်စုံဖြင့် သွားလာနေထိုင်မည်။ ဗိရာဋနဂရရှိ မေးမြန်းသူတို့အား ‘အဖေကြီး၊ ယခင်က ပाण्डု၏သား ယုဓိဋ္ဌိရမင်းက ကျွန်ုပ်ကို မြင်းအုပ်ချုပ်သူအဖြစ် ထားခဲ့သည်’ ဟု ဤသို့ ပြန်ဆိုမည်။ ထို့ကြောင့် ဗိရာဋမင်း၏ မြို့တော်၌ ကိုယ်ပိုင်အမည်ကို ဖုံးကွယ်ထားကာ ရှင်းပြခဲ့သကဲ့သို့ နေရာအနှံ့ လှည့်လည်မည်»။
Verse 7
युधिछिर उवाच सहदेव कथं तस्य समीपे विहरिष्यसि । किं वा त्वं कर्म कुर्वाण: प्रच्छन्नो विहरिष्यसि,युधिष्ठिरने सहदेवसे पूछा--भैया सहदेव! तुम राजा विराटके समीप कैसे जाओगे उनके यहाँ क्या काम करते हुए गुप्तरूपसे निवास करोगे?
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «ဆဟဒေဝ၊ မင်းသည် သူ၏ အနီးအနား၌ မည်သို့ နေထိုင်မည်နည်း။ ထို့ပြင် ဖုံးကွယ်နေထိုင်ရင်း မည်သည့် အလုပ်ကို လုပ်မည်နည်း»။ နေရပ်ပြန်ခွာရသော အကျင့်ဓမ္မတင်းမာမှုအတွင်း ယုဓိဋ္ဌိရသည် ဖုံးကွယ်မှု၏ စီမံကိန်းသာမက၊ လျှို့ဝှက်နေထိုင်စဉ် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းနှင့် အပြုအမူတို့၏ သင့်လျော်မှု—ဓမ္မကို မထိခိုက်စေဘဲ ရှင်သန်နိုင်ရေး—ကိုပါ စူးစမ်းမေးမြန်းသည်။
Verse 8
सहदेव उवाच गोसंख्याता भविष्यामि विराटस्य महीपते: । प्रतिषेद्धा च दोग्धा च संख्याने कुशलो गवाम्,सहदेवने कहा--महाराज! मैं राजा विराटके यहाँ गौओंकी गिनती--जाँच-पड़ताल करनेवाला गो-शालाध्यक्ष होकर रहूँगा। मैं गौओंको नियन्त्रणमें रखने और दुहनेका काम अच्छी तरह जानता हूँ। उन्हें गिनने और उनकी परख-पहचानके काममें भी कुशल हूँ
သဟဒေဝက ပြောသည်— «ငါသည် ဗိရာဋမင်း၏ နွားအုပ်ကို ရေတွက်၍ စစ်ဆေးသုံးသပ်သော နွားထိန်းအဖြစ် အမှုထမ်းမည်။ နွားအုပ်ကို ထိန်းချုပ်ရာ၌လည်းကောင်း၊ နို့ညှစ်ရာ၌လည်းကောင်း ကျွမ်းကျင်၏။ ထို့ပြင် နွားများကို ရေတွက်ခြင်းနှင့် တိတိကျကျ ခွဲခြားသိမြင်ခြင်း၌လည်း ပိုင်နိုင်၏»။
Verse 9
तन्तिपाल इति ख्यातो नाम्नाहं विदितस्त्वथ । निपुणं च चरिष्यामि व्येतु ते मानसो ज्वर:,मैं वहाँ तन्तिपाल नामसे प्रसिद्ध होऊँगा। इसी नामसे मुझे सब लोग जानेंगे। मैं बड़ी चतुराईसे अपनेको छिपाये रखकर वहाँ सब ओर विचरूँगा; अतः मेरे विषयमें आपकी मानसिक चिन्ता दूर हो जानी चाहिये
သဟဒေဝက ပြောသည်— «အဲဒီမှာ ငါသည် ‘တန္တိပါလ’ ဟူသော အမည်ဖြင့် ထင်ရှားလိမ့်မည်။ လူတိုင်းကလည်း ထိုအမည်ဖြင့်ပင် ငါ့ကို သိကြလိမ့်မည်။ ငါသည် ကိုယ့်အမှန်တရားကို ဖုံးကွယ်ထားကာ လိမ္မာစွာ လှုပ်ရှားသွားလာမည်—ထို့ကြောင့် ငါ့အကြောင်း စိတ်ပူပန်ခြင်း၏ အပူကို သင်၏စိတ်မှ ဖယ်ရှားပါလော့»။
Verse 10
(अरोगा बहुला: पुष्टा: क्षीरवत्यो बहुप्रजा: । निष्पन्नस त्त्वा: सुभृता व्यपेतज्वरकिल्बिषा: ।। नष्टचोरभया नित्यं व्याधिव्याप्रविवर्जिता: । गावश्व सुसुखा राजन् निरुद्धिग्ना निरामया: ।। भविष्यन्ति मया गुप्ता विराटपशवो नृप ।।) राजन! मेरे द्वारा रक्षित होकर राजा विराटके पशु तथा गौएँ नीरोग, संख्यामें अधिक, हृष्ट-पुष्ट, अधिक दूध देनेवाली, बहुत संतानोंवाली, सत्त्वयुक्त, अच्छी तरह सम्हाल होनेसे रोगरूप पापसे रहित, चोरोंके भयसे मुक्त तथा सदा व्याधि एवं बाघ आदिके भयसे रक्षित होंगी। महाराज! वे उद्वेगरहित, सुखी और निरामय तो होंगी ही। अहं हि सततं गोषु भवता प्रहितः पुरा । तत्र मे कौशलं सर्वमवबुद्धं विशाम्पते,भूपाल! पहले आपने मुझे सदा गौओंकी देखभालके कार्यमें नियुक्त किया है। इस कार्यमें मैं कितना दक्ष हूँ, यह सब आपको विदित ही है
သဟဒေဝက ပြောသည်— «အို မင်းကြီး၊ ငါက ကာကွယ်စောင့်ရှောက်လျှင် ဗိရာဋမင်း၏ နွားနှင့် မြင်းတို့သည် ကျန်းမာသန်စွမ်း၍ အရေအတွက်များပြား၊ အာဟာရပြည့်ဝ၊ နို့ကြွယ်ဝ၊ မျိုးပွားကောင်းလိမ့်မည်။ ကောင်းစွာ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခြင်းကြောင့် ရောဂါဟူသော ‘အပြစ်’ မှလည်းကောင်း၊ ဖျားနာခြင်းနှင့် ဒုက္ခကင်းခြင်းမှလည်းကောင်း လွတ်ကင်းမည်။ သူခိုးကြောက်ရွံ့မှု ပျောက်ကွယ်ပြီး၊ ရောဂါနှင့် ကျားစသည့် သားရဲအန္တရာယ်တို့မှလည်း လုံခြုံမည်။ အမြဲ စိတ်မပူရ၊ သက်သာချမ်းသာ၍ ရောဂါကင်းမည်။ အရှင်သည် ယခင်က ငါ့ကို နွားများကို အစဉ်စောင့်ရှောက်ရန် ခန့်ထားခဲ့ပြီးသားဖြစ်သည်; လူတို့၏အရှင်၊ ထိုအလုပ်၌ ငါ့ကျွမ်းကျင်မှု အလုံးစုံကို အရှင် သိပြီးသားပင်»။
Verse 11
लक्षणं चरितं चापि गवां यच्चापि मड़लम् । तत् सर्व मे सुविदितमन्यच्चापि महीपते,महीपते! गौओंके जो लक्षण और चरित्र मंगल-कारक होते हैं, वे सब मुझे भलीभाँति मालूम हैं। उनके विषयमें और भी बहुत-सी बातें मैं जानता हूँ। राजन्! इसके सिवा मैं ऐसे प्रशंसनीय लक्षणोंवाले साँड्रोंको भी जानता हूँ, जिनके मूत्रको सूँघ लेनेमात्रसे वन्ध्या स्त्री भी गर्भवती हो सकती है
သဟဒေဝက ပြောသည်— «အို မင်းကြီး၊ နွားတို့၏ မင်္ဂလာလက္ခဏာများနှင့် အကျင့်အကြံ—အမှတ်အသားနှင့် အပြုအမူတို့ကို ငါကောင်းစွာ သိ၏။ ထို့ပြင် အို မြေရှင်မင်း၊ အခြားအရာများစွာကိုလည်း ငါသိရှိထား၏»။
Verse 12
वृषभानपि जानामि राजन् पूजितलक्षणान् | येषां मूत्रमुपाप्राय अपि वन्ध्या प्रसूयते,महीपते! गौओंके जो लक्षण और चरित्र मंगल-कारक होते हैं, वे सब मुझे भलीभाँति मालूम हैं। उनके विषयमें और भी बहुत-सी बातें मैं जानता हूँ। राजन्! इसके सिवा मैं ऐसे प्रशंसनीय लक्षणोंवाले साँड्रोंको भी जानता हूँ, जिनके मूत्रको सूँघ लेनेमात्रसे वन्ध्या स्त्री भी गर्भवती हो सकती है
သဟဒေဝက ပြောသည်— «အို မင်းကြီး၊ မင်္ဂလာလက္ခဏာကောင်း၍ ချီးမြှောက်ခံရသော နွားထီးတို့ကိုလည်း ငါသိ၏။ ထိုတို့၏ အာနုဘော်သည် ထင်ရှားလှသဖြင့်—၎င်းတို့၏ ဆီးကို ထိတွေ့ရုံ၊ သို့မဟုတ် အနံ့ခံရုံဖြင့်ပင် မျိုးမပွားနိုင်သော မိန်းမတစ်ဦးကလည်း ကိုယ်ဝန်ဆောင်၍ မွေးဖွားနိုင်သည်ဟု ဆိုကြ၏၊ အို မြေရှင်မင်း»။
Verse 13
सो5हमेवं चरिष्यामि प्रीतिरत्र हि मे सदा । नच मां वेत्स्यते कश्चित् तोषयिष्ये च पार्थिवम्,इस प्रकार मैं गौओंकी सेवा करूँगा। इस कार्यमें मुझे सदासे प्रेम रहा है। वहाँ मुझे कोई पहचान नहीं सकेगा। मैं अपने कार्यसे राजा विराटको संतुष्ट कर लूँगा-
«ထို့ကြောင့် ငါသည် ဤသို့ပင် နေထိုင်မည်။ ဤအလုပ်သည် ငါ့အတွက် အစဉ်ချစ်မြတ်နိုးရာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထိုနေရာတွင် မည်သူမျှ ငါ့ကို မသိမမြင်နိုင်ကြမည်၊ ငါ့၏ဝန်ဆောင်မှုဖြင့်လည်း ဗိရာဋမင်းကို စိတ်ကျေနပ်စေမည်»။
Verse 14
युधिछिर उवाच इयं हि नः प्रिया भार्या प्राणेभ्योडपि गरीयसी । मातेव परिपाल्या च पूज्या ज्येछ्रेव च स्वसा,युधिष्ठिर बोले--यह ट्रुपदकुमारी कृष्णा हमलोगोंकी प्यारी भार्या है। इसका गौरव हमारे लिये प्राणोंसे भी बढ़कर है। यह माता (पृथ्वी)-की भाँति पालन करनेयोग्य तथा बड़ी बहन (धेनु)-के समान आदरणीय है। यह तो दूसरी स्त्रियोंकी भाँति कोई काम-काज भी नहीं जानती; फिर वहाँ किस कर्मका आश्रय लेकर निवास करेगी?
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «ဤမိန်းမသည် ငါတို့၏ချစ်မြတ်နိုးသော ဇနီးဖြစ်၍ ငါတို့၏အသက်ထက်ပင် ပို၍တန်ဖိုးကြီးသည်။ မိခင်ကဲ့သို့ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရမည်၊ အစ်မကြီးကဲ့သို့လည်း ရိုသေကန်တော့ရမည်»။
Verse 15
केन सम द्रौपदी कृष्णा कर्मणा विचरिष्यति । न हि किज्चिद् विजानाति कर्म कर्तु यथा स्त्रिय:,युधिष्ठिर बोले--यह ट्रुपदकुमारी कृष्णा हमलोगोंकी प्यारी भार्या है। इसका गौरव हमारे लिये प्राणोंसे भी बढ़कर है। यह माता (पृथ्वी)-की भाँति पालन करनेयोग्य तथा बड़ी बहन (धेनु)-के समान आदरणीय है। यह तो दूसरी स्त्रियोंकी भाँति कोई काम-काज भी नहीं जानती; फिर वहाँ किस कर्मका आश्रय लेकर निवास करेगी?
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «ဒြော်ပဒီ—ကృష్ణာ—သည် ထိုနေရာတွင် ဘယ်လိုအလုပ်မျိုးကို အားကိုး၍ နေထိုင်နိုင်မည်နည်း။ သာမန်မိန်းမများကဲ့သို့ လုပ်ငန်းတစ်စုံတစ်ရာကို မသိတတ်ပေ။ ထိုအရပ်၌ နေထိုင်ရန် အထောက်အကူဖြစ်စေမည့် အလုပ်အကိုင်ကို မည်သို့ယူမည်နည်း»။
Verse 16
सुकुमारी च बाला च राजपुत्री यशस्विनी । पतिव्रता महाभागा कथं नु विचरिष्यति,इसका शरीर अत्यन्त सुकुमार है। इसकी अवस्था नयी है। यह यशस्विनी राजकुमारी परम सौभाग्यवती तथा पतिव्रता है। भला, यह विराटनगरमें किस प्रकार रहेगी?
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «သူမသည် နူးညံ့သိမ်မွေ့၍ အရွယ်လည်း နုနယ်သေးသော နာမည်ကျော် မင်းသမီးဖြစ်သည်။ ခင်ပွန်းအပေါ် သစ္စာရှိ၍ ကံကောင်းကြီးသူလည်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဗိရာဋမြို့တွင် မည်သို့ နေထိုင်လှုပ်ရှားနိုင်မည်နည်း»။
Verse 17
माल्यगन्धानलड्कारान् वस्त्राणि विविधानि च । एतान्येवाभिजानाति यतो जाता हि भामिनी,इस भामिनीने जबसे जन्म लिया है, तबसे अबतक माला, सुगन्धित पदार्थ, भाँति- भाँतिके गहने तथा अनेक प्रकारके वस्त्रोंको ही जाना है। इसने कभी कष्टका अनुभव नहीं किया है
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «ဤဂုဏ်သိက္ခာရှိသော မိန်းမသည် မွေးဖွားသည့်နေ့မှစ၍ ပန်းကုံး၊ အနံ့သာ၊ အလှဆင်အဆင်တန်ဆာနှင့် အဝတ်အစားအမျိုးမျိုးတို့ကိုသာ သိမြင်လာခဲ့သည်။ ဒုက္ခခက်ခဲမှုကို မည်သည့်အခါမျှ မတွေ့ကြုံဖူး»။
Verse 18
द्रौपहयुवाच सैरन्ध्र्यो रक्षिता लोके भुजिष्या: सन्ति भारत । नैवमन्या: स्त्रियो यान्ति इति लोकस्य निश्चय: ।। साहं ब्रुवाणा सैरन्ध्री कुशला केशकर्मणि,द्रौपदीने कहा--भारत! इस जगत्में बहुत-सी ऐसी स्त्रियाँ हैं, जिनका दूसरोंके घरोंमें पालन होता है और जो शिल्पकर्मोंद्वारा जीवननिर्वाह करती हैं। वे अपने सदाचारसे स्वतः सुरक्षित होती हैं। ऐसी स्त्रियोंको सैरन्ध्री कहते हैं। लोगोंको अच्छी तरह मालूम है कि सैरन्ध्रीकी भाँति दूसरी स्त्रियाँ बाहरकी यात्रा नहीं करतीं, [अतः सैरन्ध्रीके वेशमें मुझे कोई पहचान नहीं सकेगा।] इसलिये मैं सैरन्ध्री कहकर अपना परिचय दूँगी। बालोंको सँवारने और वेणी-रचना आदिके कार्योंमें मैं बहुत निपुण हूँ। यदि राजा मुझसे पूछेंगे, तो कह दूँगी कि “मैं महाराज युधिष्ठिरके महलमें महारानी द्रौपदीकी परिचारिका बनकर रही हूँ”
ဒြော်ပဒီက ပြောသည်— «အို ဘာရတ၊ ဤလောက၌ အခြားသူတို့၏ အိမ်ထောင်အကာအကွယ်အောက်တွင် နေထိုင်၍ လက်ရာကျွမ်းကျင်သော ဝန်ဆောင်မှုဖြင့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းပြုသော မိန်းမများ များစွာရှိသည်။ ထိုသို့သော မိန်းမများသည် မိမိတို့၏ သီလသမာဓိကြောင့်ပင် လုံခြုံသည်ဟု ယူဆကြပြီး ‘စိုင်ရန္ဓရီ’ ဟု ခေါ်ကြသည်။ လူတို့သည် စိုင်ရန္ဓရီ မဟုတ်သော မိန်းမများက ဤသို့ ခရီးသွားလှည့်လည်ခြင်း မပြုကြဟု အခိုင်အမာ ယုံကြည်ထားသည်။ ထို့ကြောင့် စိုင်ရန္ဓရီအဖြစ် ကိုယ်ကို ဖော်ပြလျှင် မည်သူမျှ မသိနိုင်။ ငါသည် စိုင်ရန္ဓရီဟု မိမိကိုယ်ကို ကြေညာမည်၊ ထို့ပြင် ဆံပင်အလုပ်—စီစဉ်တင်ဆင်ခြင်းနှင့် ဆံပင်ပုံဖော်ခြင်းတို့၌ ငါ ကျွမ်းကျင်သည်။»
Verse 19
युधिष्ठिरस्य गेहे वै द्रौपद्या: परिचारिका । उषितास्मीति वक्ष्यामि पृष्टा राज्ञा च भारत,द्रौपदीने कहा--भारत! इस जगत्में बहुत-सी ऐसी स्त्रियाँ हैं, जिनका दूसरोंके घरोंमें पालन होता है और जो शिल्पकर्मोंद्वारा जीवननिर्वाह करती हैं। वे अपने सदाचारसे स्वतः सुरक्षित होती हैं। ऐसी स्त्रियोंको सैरन्ध्री कहते हैं। लोगोंको अच्छी तरह मालूम है कि सैरन्ध्रीकी भाँति दूसरी स्त्रियाँ बाहरकी यात्रा नहीं करतीं, [अतः सैरन्ध्रीके वेशमें मुझे कोई पहचान नहीं सकेगा।] इसलिये मैं सैरन्ध्री कहकर अपना परिचय दूँगी। बालोंको सँवारने और वेणी-रचना आदिके कार्योंमें मैं बहुत निपुण हूँ। यदि राजा मुझसे पूछेंगे, तो कह दूँगी कि “मैं महाराज युधिष्ठिरके महलमें महारानी द्रौपदीकी परिचारिका बनकर रही हूँ”
«အို ဘာရတ၊ မင်းကြီးက ငါ့ကို မေးလျှင် ငါသည် ဤသို့ ပြောမည်— ‘အမှန်ပင် ငါသည် ယုဓိဋ္ဌိရ မင်း၏ အိမ်တော်၌ ဒြော်ပဒီ၏ အမှုထမ်းအဖြစ် နေထိုင်ခဲ့သည်။’»
Verse 20
आत्मगुप्ता चरिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि,मैं अपनी रक्षा स्वयं कर लूँगी। आप जो मुझसे पूछते हैं कि तुम वहाँ क्या करोगी? कैसे रहोगी? उसके उत्तरमें निवेदन है कि मैं यशस्विनी राजपत्नी सुदेष्णाके पास जाऊँगी। मुझे अपने पास आयी हुई जानकर वे रख लेंगी और सब प्रकारसे मेरी रक्षा करेंगी। अतः आपके मनमें इस बातका दुःख नहीं होना चाहिये कि द्रौपदी कैसे सुरक्षित रह सकेगा
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်— «သင်မေးသကဲ့သို့ ငါသည် ဖုံးကွယ်နေထိုင်ကာ ကိုယ်ကိုယ်တိုင် ကာကွယ်မည်။ ထိုနေရာ၌ ငါ ဘာလုပ်မည်၊ ဘယ်လိုနေမည်ဆိုသော်—ဂုဏ်သတင်းကျော်ကြားသော မဟာမယ်တော် စုဒေရှ္ဏာ မဟာမိဖုရားထံ သွားမည်။ ငါ ရောက်လာသည်ကို သိလျှင် သူမသည် ငါ့ကို အနီး၌ ထား၍ အမျိုးမျိုးသောနည်းဖြင့် ကာကွယ်ပေးမည်။ ထို့ကြောင့် ‘ဒြော်ပဒီ ဘယ်လို လုံခြုံမလဲ’ ဟု စိတ်ထဲ၌ မပူပန်ပါနှင့်။»
Verse 21
सुदेष्णां प्रत्युपस्थास्ये राजभार्या यशस्विनीम् । सा रक्षिष्यति मां प्राप्तां मा भूत् ते दु:खमीदृशम्,मैं अपनी रक्षा स्वयं कर लूँगी। आप जो मुझसे पूछते हैं कि तुम वहाँ क्या करोगी? कैसे रहोगी? उसके उत्तरमें निवेदन है कि मैं यशस्विनी राजपत्नी सुदेष्णाके पास जाऊँगी। मुझे अपने पास आयी हुई जानकर वे रख लेंगी और सब प्रकारसे मेरी रक्षा करेंगी। अतः आपके मनमें इस बातका दुःख नहीं होना चाहिये कि द्रौपदी कैसे सुरक्षित रह सकेगा
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်— «ဂုဏ်သတင်းကျော်ကြားသော မဟာမိဖုရား စုဒေရှ္ဏာထံ ငါ သွား၍ ကိုယ်ကို တင်ပြမည်။ ငါ ရောက်လာသည်ကို သိလျှင် သူမသည် ငါ့ကို အနီး၌ ထား၍ ကာကွယ်ပေးမည်။ ထို့ကြောင့် ထိုကဲ့သို့သော ဝမ်းနည်းမှု မင်းစိတ်၌ မဖြစ်ပါစေနှင့်။»
Verse 22
युधिछिर उवाच कल्याणं भाषसे कृष्णे कुले जातासि भामिनि । न पापमभिजानासि साध्वी साधुव्रते स्थिता,युधिष्ठिर बोले--कृष्णे! तुमने भली बात कही, इसमें कल्याण ही भरा है। क्यों न हो, तुम ऊँचे कुलमें उत्पन्न जो हुई हो! भामिनि! तुम्हें पापका रंचमात्र भी ज्ञान नहीं है। तुम साध्वी हो और उत्तम व्रतके पालनमें तत्पर रहती हो
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်— «အို ကృష్ణာ၊ သင်ပြောသောစကားသည် ကောင်းမြတ်၍ မင်္ဂလာရှိ၏။ သင်သည် မြင့်မြတ်သော မျိုးရိုး၌ မွေးဖွားသူဖြစ်သဖြင့် ထိုသို့ဖြစ်ရသည်မှာ သင့်တော်၏။ အို စိတ်ပြင်းထန်သော မိန်းမ၊ သင်သည် အပြစ်ကို အနည်းငယ်မျှပင် မသိတတ်။ သင်သည် သီလရှိသူ၊ ကောင်းသော ဝတ္တရားများ၌ တည်ကြည်၍ စည်းကမ်းသမာဓိ၌ မခွဲမခွာ ရပ်တည်သူဖြစ်၏။»
Verse 23
यथा न दुर्ह्वद: पापा भवन्ति सुखिन: पुनः । कुर्यास्तत् त्वं हि कल्याणि लक्षयेयुर्न ते तथा,कल्याणि! वहाँ ऐसा बर्ताव करना, जिससे वे पापी शत्रु फिर सुखी होनेका अवसर न पा सकें; वे तुम्हें किसी तरह पहचान न सकें
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်— «မင်္ဂလာရှိသော မိန်းမရေ၊ အပြစ်ပြုသော ရန်သူတို့သည် နောက်တစ်ဖန် လုံခြုံ၍ ပျော်ရွှင်နိုင်မည့် အခွင့်အရေး မရနိုင်အောင် အကောင်းဆုံး စီမံပြုမူလော့။ မည်သို့မျှ သူတို့က မင်းကို မသိမမြင်နိုင်အောင် ကိုယ့်ကိုယ်ကို ထိန်းသိမ်းပြုမူလော့»။
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to remain truthful to one’s dharma and exile-terms while adopting assumed identities—choosing concealment without collapsing into deception that endangers others or violates the covenant’s intent.
Competence and restraint can ethically stabilize crisis: aligning one’s role with real skill, limiting self-display, and seeking lawful protection are presented as disciplined means of preserving dharma under constraint.
No explicit phalaśruti occurs in the given passage; the chapter functions as operational and ethical framing within the ajñātavāsa narrative rather than as a self-contained merit-text.