Adhyaya 20
Bhīma–Draupadī Saṃvāda on Restraint, Protection, and the Kīcaka Threat (Virāṭa-parva, Adhyāya 20)
Upa-parva: Kīcaka-vadha (Kīcaka Episode) — within Virāṭa-parva
This chapter presents an emotionally charged yet strategically framed dialogue between Bhīmasena and Draupadī in Virāṭa’s setting. Bhīma condemns his own restrained strength and recalls being checked by Yudhiṣṭhira from violent action in the royal assembly, emphasizing the tension between kṣatriya impulse and vow-bound concealment. To console Draupadī, he cites exemplars of devoted spouses (e.g., Sukanyā with Cyavana, Nāḍāyanī/Indrasenā with an aged husband, Sītā with Rāma, and Lopāmudrā with Agastya), using them as ethical precedents for endurance until the thirteenth year completes. Draupadī responds that her tears are not an accusation against Yudhiṣṭhira but a release under accumulating distress; she then reports Kīcaka’s repeated coercive pursuit, his disregard of her warnings, and the public humiliation she suffered even in Dharmarāja’s sight. She invokes a protective rationale—linking spouse-protection to broader social security—and urges Bhīma to neutralize Kīcaka as the proximate cause of escalating harm, stating that continued exposure would make survival intolerable. Vaiśaṃpāyana closes with Draupadī weeping against Bhīma, and Bhīma, after consoling her, mentally turning toward decisive action against Kīcaka.
Chapter Arc: अज्ञातवास के आवरण में द्रौपदी (सैरन्ध्री) अपने अपमान और दास्य-जीवन की तीव्र पीड़ा लेकर भीमसेन के पास आती है—राजपुत्री होकर भी ‘हीन कर्म’ करने की विवशता का करुण उद्घोष करती है। → द्रौपदी अपने बदले हुए रूप, फीकी पड़ती कान्ति, और विराट-नगर में सहनी पड़ती लज्जा का वर्णन करती है; वह स्मरण कराती है कि कभी जिसकी आज्ञा सागर-पर्यन्त पृथ्वी मानती थी, वही आज सुदेष्णा के अधीन भयभीत है। वह भाग्य-चक्र, जय-पराजय की अनित्यता, और संपत्ति-विपत्ति के चक्रवत् परिवर्तन का तर्क देती हुई भीम के भीतर दहकते क्रोध को उकसाती है—पर साथ ही ‘दैव’ के अतिक्रमण-असमर्थ्य का संकेत देकर धैर्य का आग्रह भी करती है। → द्रौपदी अपने हाथ दिखाकर (जो पहले ऐसे न थे) अपने असह्य दुःख का प्रत्यक्ष प्रमाण देती है; भीम उसके हाथ पकड़कर आँसू बहाता है—करुणा और क्रोध का विस्फोट एक साथ होता है, और प्रतिशोध की प्रतिज्ञा-सी तीव्रता उभरती है, पर अज्ञातवास-धर्म की सीमा उसे बाँधती है। → भीम द्रौपदी के दुःख को स्वीकार कर उसे आश्वासन देता है कि पाण्डवों का ‘उदय’ पुनः होगा; वह धैर्य और समय-पालन की आवश्यकता समझता/स्वीकारता है—अज्ञातवास की मर्यादा के भीतर रहते हुए प्रतिकार का मार्ग खोजने का संकल्प बनता है। → द्रौपदी का अपमान अभी समाप्त नहीं; भीम के भीतर प्रतिशोध की ज्वाला सुलगती रहती है—अगला कदम क्या होगा, और किस पर यह क्रोध टूटेगा, यह अनकहा रहकर अध्याय को आगे की घटना-श्रृंखला की ओर धकेल देता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ५ श्लोक मिलाकर कुल ५२ श्लोक हैं।) हि >> न [हुक हि 7 2 विशो< ध्याय: द्रौपदीद्वारा भीमसेनसे अपना दुःख निवेदन करना द्रौपहुुवाच अहं सैरन्ध्रिवेषेण चरन्ती राजवेश्मनि । शौचदास्मि सुदेष्णाया अक्षधूर्तस्य कारणात्,द्रौपदी कहती है--परंतप! तुम्हारे जूएमें चतुर चालाक भाईके कारण आज मैं राजमहलनमें सैरन्ध्रीका वेश धारण करके टहल बजाती और रानी सुदेष्णाको स्नानकी वस्तुएँ जुटाकर देती हूँ इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि कीचकवधपर्वणि द्रौपदीभीमसंवादे विंशो5ध्याय: ।। २० || इस प्रकार श्रीमह्याभारत विराटपर्वके अन्तर्गत कीचकवधपर्वमें द्रौपदी-भीम-संवादविषयक बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २० ॥। हम (0) अऑणआ आह एकविशो< ध्याय: भीमसेन और द्रौपदीका संवाद भीमसेन उवाच धिगस्तु मे बाहुबलं गाण्डीवं फाल्गुनस्य च । यत् ते रक्तौ पुरा भूत्वा पाणी कृतकिणाविमौ
ဘီမစေနက ပြောသည်– «ငါ့လက်မောင်းအားကို အရှက်တင်ပါစေ—အာర్జုန၏ ဂါဏ္ဍီဝကိုလည်း အရှက်တင်ပါစေ—အကြောင်းမူကား စစ်မြေပြင်၌ သွေးနီရောင်ဖြစ်ခဲ့ပြီး ရဲရင့်မှုကြောင့် လက်ခုပ်ခဲကာ ခဲမာလာသော ငါ့လက်နှစ်ဖက်သည်ပင် သင်၏ အရှက်ခွဲခံရမှုကို မတားဆီးနိုင်ခဲ့သေးသောကြောင့်ပင်»။
Verse 2
विक्रियां पश्य मे तीव्रां राजपुत्रया: परंतप । आत्मकालमुदीक्षन्ती सर्व दुःखं किलान्तवत्,राजपुत्री होकर भी मुझे कैसा भारी हीन कार्य करना पड़ता है, यह अपनी आँखों देख लो; परंतु सब लोग अपने अभ्युदयका अवसर देखते रहते हैं; क्योंकि यदि दुःख आता है तो उसका अन्त भी होता ही है
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «အို ရန်သူတို့ကို လောင်ကျွမ်းစေသူ၊ မင်းသမီးဖြစ်သော်လည်း ငါ့အပေါ်ကျရောက်လာသော ကြမ်းတမ်းသည့် ပြောင်းလဲမှုကို ကြည့်လော့။ သို့ရာတွင် ကိုယ့်အကျိုးအတွက် သင့်တော်သောအချိန်ကို စောင့်ကြည့်ရမည်; ဝမ်းနည်းမှု ရောက်လာသော်လည်း အဆုံးရှိသည်»။
Verse 3
अनित्या किल मर्त्यनामर्थसिद्धिर्जयाजयौ । इति कृत्वा प्रतीक्षामि भर्तृणामुदयं पुन:,मनुष्योंकी अर्थ-सिद्धि या जय-पराजय अनित्य हैं। वे सदा स्थिर नहीं रहते। यही सोचकर मैं अपने पतियोंके पुनः अभ्युदयकी प्रतीक्षा करती हूँ
«အမှန်ပင် လူသားတို့အကြားတွင် ရည်မှန်းချက်ပြည့်စုံခြင်းနှင့် အနိုင်အရှုံးတို့သည် မတည်မြဲကြ; အမြဲတမ်း မတည်တံ့ကြ။ ထိုသို့ နားလည်ထား၍ ငါသည် ငါ့ခင်ပွန်းတို့၏ ပြန်လည်ထွန်းတောက်လာခြင်းကို စောင့်မျှော်နေသည်»။
Verse 4
चक्रवत्परिवर्तन्ते हरार्थाक्ष व्यसनानि च । इति कृत्वा प्रतीक्षामि भर्तृणामुदयं पुन:,धन और व्यसन (सम्पत्ति और विपत्ति) सदा गाड़ीके पहियेकी तरह घूमा करते हैं; ऐसा विचारकर मैं पतियोंके पुनः अभ्युदयकालकी प्रतीक्षा करती हूँ
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «ချမ်းသာခြင်းနှင့် ဒုက္ခအပျက်အဆီးတို့သည် လှည်းဘီးကဲ့သို့ လှည့်ပတ်ပြောင်းလဲနေကြသည်။ ထိုသို့ နားလည်ထား၍ ငါသည် ငါ့ခင်ပွန်းတို့၏ ပြန်လည်ထွန်းတောက်လာခြင်းကို စောင့်နေသည်»။
Verse 5
य एव हेतुर्भवति पुरुषस्य जयावह: । पराजये च हेतुश्न स इति प्रतिपालये । कि मां न प्रतिजानीषे भीमसेन मृतामिव,जो काल मनुष्यके लिये विजयदायक होता है, वही उसकी पराजयका भी कारण बन जाता है। ऐसा विचारकर मैं अपने पक्षकी विजयके अवसरकी राह देखती हूँ। भीमसेन! क्या तुम नहीं जानते कि इन दुःखोंके आघातसे मैं मरी हुई-सी हो गयी हूँ
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «လူတစ်ယောက်အတွက် အောင်ပွဲကို ဖြစ်စေသော အကြောင်းရင်းတစ်ခုတည်းကပင် ရှုံးနိမ့်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းလည်း ဖြစ်လာနိုင်သည်။ ထိုသို့ စဉ်းစား၍ ငါသည် ငါတို့ဘက်အတွက် အောင်ပွဲ ပေါ်ထွန်းလာမည့် အချိန်ကို စောင့်ကြည့်နေသည်။ ဘီမစေနာ၊ ဤဒုက္ခတို့၏ ထိုးနှက်မှုကို ထပ်ခါထပ်ခါ ခံရ၍ ငါသည် သေသလို ဖြစ်နေပြီကို မသိသလော»။
Verse 6
दत्त्वा याचन्ति पुरुषा हत्वा वध्यन्ति चापरे | पातयित्वा च पात्यन्ते परैरिति च मे श्रुतम्,मैंने सुना है, जो मनुष्य दान करते हैं, वे ही कभी याचनाके लिये विवश हो जाते हैं। दूसरे बहुत-से मनुष्य ऐसे हैं, जो दूसरोंको मारकर स्वयं भी दूसरोंके द्वारा मारे जाते हैं तथा जो दूसरोंको नीचे गिराते हैं, वे स्वयं भी दूसरे प्रतिपक्षियोंद्वारा नीचे गिराये जाते हैं
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «ကမ္ဘာသည် ပြန်လှန်မှုများဖြင့် လှုပ်ရှားနေသည်ဟု ငါကြားဖူးသည်။ လှူဒါန်းသူတို့ပင် နောက်တစ်ခါ တောင်းရမ်းရသည့်အခြေအနေသို့ ရောက်နိုင်သည်; အခြားသူတို့ကို သတ်သူအချို့သည်လည်း ပြန်လည် သတ်ခံရသည်; အခြားသူတို့ကို ကျစေသူတို့သည်လည်း ရန်သူတို့၏ လက်ဖြင့် ပြန်လည် ကျစေခံရသည်။ ထို့ကြောင့် လုပ်ရပ်သည် လုပ်သူထံ ပြန်လာသည်»။
Verse 7
न देवस्यातिभारो<स्ति न चैवास्यातिवर्तनम् | इति चाप्यागमं भूयो दैवस्य प्रतिपालये,अतः दैवके लिये कुछ भी दुष्कर नहीं है। दैवके विधानको लाँघ जाना भी असम्भव है। इसलिये मैं दैवकी प्रधानता बतानेवाले शास्त्र-वचनोंका पालन करती--उन्हें आदर देती हूँ
ဝိုင်ရှမ္ပါယနာက ပြောသည်– «ကံကြမ္မာ (ဒေဝအမိန့်) အတွက် မလွန်ကဲသောဝန်မရှိ၊ ထို့အပြင် ထိုကံကြမ္မာကိုလည်း မကျော်လွန်နိုင်။ ထို့ကြောင့် အစဉ်အလာမှ လက်ခံရရှိလာသော သင်ကြားချက်ကို ထပ်မံသတိရကာ ကံကြမ္မာက သတ်မှတ်ထားသမျှ၏ အထက်မြတ်မှုကို လိုက်နာ၍ ဂုဏ်ပြုနေ၏»။
Verse 8
स्थितं पूर्व जल॑ यत्र पुनस्तत्रैव गच्छति । इति पर्यायमिच्छन्ती प्रतीक्षे उदयं पुन:,पानी जहाँ पहले स्थिर होता है, वह फिर भी वहीं ठहरता है। इस क्रमको चाहती हुई मैं पुनः अभ्युदयकालकी प्रतीक्षा करती हूँ
«ရေသည် အရင်ဆုံး တည်ငြိမ်ရာနေရာ၌ပင် နောက်တစ်ဖန် ပြန်လည်သွားရောက်၍ ထိုနေရာ၌ပင် ထပ်မံတည်ငြိမ်တတ်၏။ ထိုကဲ့သို့ ပြန်လည်လည်ပတ်သော အစဉ်ကို လိုလားလျက် ငါသည် ထပ်မံ မြင့်တက်ချိန်—ပြန်လည်ချမ်းသာรุ่งรุ่งလာမည့်ကာလကို စောင့်မျှော်နေ၏»။
Verse 9
दैवेन किल यस्यार्थ: सुनीतो5पि विपद्यते । दैवस्य चागमे यत्नस्तेन कार्यो विजानता,उत्तम नीतिद्वारा सुरक्षित पदार्थ भी यदि दैव प्रतिकूल हो तो उसके द्वारा नष्ट हो जाता है; अत: विज्ञ पुरुषको दैवको अनुकूल बनानेका ही प्रयत्न करना चाहिये
ဝိုင်ရှမ္ပါယနာက ပြောသည်– «အမှန်ပင် ကံကြမ္မာ၏ အင်အားကြောင့် လူတစ်ယောက်၏ ရည်မှန်းချက်သည်—အလွန်ကောင်းမွန်သော နীতিနည်းဖြင့် ဦးဆောင်ထားသော်လည်း—ပျက်စီးသွားနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် ကံကြမ္မာရောက်လာချိန်တွင် သိမြင်သူသည် ထိုကံကြမ္မာကို အကျိုးရှိအောင် ပြောင်းလဲစေရန် ကြိုးပမ်းသင့်၏»။
Verse 10
यत् तु मे वचनस्यास्य कथितस्य प्रयोजनम् । पृच्छ मां दु:खितां तत्त्वं पृष्टा चात्र ब्रवीमि ते,मैंने इस समय जो ये बातें कही हैं, इनका कया प्रयोजन है? यह मुझ दुखियासे पूछो। तुम्हारे पूछनेपर यहाँ मैं यथार्थ बात बताती हूँ, सुनो
«ယခု ငါပြောခဲ့သော စကားတို့၏ အကြောင်းရင်းသည် အဘယ်နည်း။ ဒုက္ခရောက်နေသော ငါ့ထံမှ အမှန်တရားကို မေးလော့။ မေးမြန်းလာလျှင် ဤနေရာ၌ ငါသည် အမှန်ကို သင့်အား ပြောမည်—နားထောင်လော့»။
Verse 11
महिषी पाण्दुपुत्राणां दुहिता द्रुपदस्य च । इमामवस्थां सम्प्राप्ता मदन््या का जिजीविषेत्,मैं पाण्डवोंकी पटरानी और ट्रुपदकी पुत्री होकर भी ऐसी दुर्दशामें पड़ी हूँ। मेरे सिवा दूसरी कौन स्त्री ऐसी अवस्थामें जीना चाहेगी?
ဝိုင်ရှမ္ပါယနာက ပြောသည်– «ငါသည် ပဏ္ဍုသားတို့၏ အဘိသေကခံ မဟိသီဖြစ်ပြီး ဒြုပဒ၏ သမီးလည်း ဖြစ်၏။ သို့သော် ဤကဲ့သို့ ဆိုးရွားသော အခြေအနေသို့ ကျရောက်လာရ၏။ ငါ့မှတပါး အခြားမည်သည့် မိန်းမက ဤသို့သော အခြေအနေတွင် အသက်ရှင်လိုမည်နည်း»။
Verse 12
कुरून् परिभवेत् सर्वान् पज्चालानपि भारत । पाण्डवेयांश्व॒ सम्प्राप्तो मम क्लेशो हारिंदम,भारत! शत्रुदमन! मुझपर पड़ा हुआ यह क्लेश समस्त कौरवों, पाञज्चालों और पाण्डवोंके लिये अपमानकी बात है
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «အို ဘာရတ! ငါ့အပေါ် ကျရောက်လာသော ဤဒုက္ခသည် ကုရုတို့အားလုံးအတွက်လည်းကောင်း၊ ပာဉ္စာလတို့အတွက်လည်းကောင်း၊ ပာဏ္ဍု၏သားတို့အတွက်လည်းကောင်း အရှက်တရားဖြစ်၏။ လူတစ်ယောက်၏ဆင်းရဲမှုက မျိုးရိုးတစ်စုလုံး၏အမဲစက်ဖြစ်လာသည့်အခါ၊ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှုနှင့် တာဝန်ယူမှု ပျက်ကွက်ခြင်းကို ပြသသည်—ဆွေမျိုးနှင့် မဟာမိတ်တို့၏ဂုဏ်ကိုလည်း အရှက်ခွဲသော သီလပျက်ကွက်မှုတစ်ရပ်ဖြစ်၏။»
Verse 13
भ्रातृभि: श्वशुरैः पुत्रैबहुभि: परिवारिता । एवं समुदिता नारी का त्वन्या दु:खिता भवेत्,जिसके बहुत-से भाई, श्वशुर और पुत्र हों, जो इन सबसे घिरी हुई हो तथा भलीभाँति अभ्युदयशील हो, ऐसी परिस्थितिमें मेरे सिवा दूसरी कौन स्त्री दुःख भोगनेके लिये विवश हुई होगी?
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «ညီအစ်ကိုများစွာ၊ ယောက္ခမိဘများ၊ သားများစွာတို့က ဝိုင်းရံထောက်ပံ့ထားပြီး၊ ထိုသို့ အားကိုးရာပြည့်စုံကာ အောင်မြင်ချမ်းသာနေသော်လည်း—ငါ့ကိုမဟုတ်လျှင် ဘယ်မိန်းမက ဒုက္ခဝမ်းနည်းမှုကို ခံစားရရန် အတင်းအကျပ်ဖြစ်နိုင်မည်နည်း?»
Verse 14
नूनं हि बालया धातुर्मया वै विप्रियं कृतम् । यस्य प्रसादाद् दुर्नीतं प्राप्तास्मि भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! जान पड़ता है, बचपनमें मैंने विधाताका निश्चय ही महान् अपराध किया है, जिसके फलस्वरूप मैं आज इस दुर्दशामें पड़ गयी हूँ
«အမှန်ပင် ငါ့မိန်းကလေးဘဝ၌ ကံကြမ္မာကို စီမံသူ (ဓာတု/ဗိဓာတာ) အပေါ် အပြစ်ကြီးတစ်ရပ်ကို ငါပြုခဲ့ရမည်။ သူ၏စီမံချက်ကြောင့်ပင် ငါသည် ဤဆိုးရွားသောအခြေအနေသို့ ကျရောက်လာရသည်၊ အို ဘာရတတို့အနက် နွားထီးကဲ့သို့ အထက်မြတ်သူရေ!»
Verse 15
वर्णावकाशमपि मे पश्य पाण्डव यादृशम् । तादृशो मे न तत्रासीद् दु:खे परमके तदा
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «အို ပာဏ္ဍဝ! ယခု ငါ့တွင် စကားပြောရန်နှင့် လုပ်ဆောင်ရန် ရရှိသည့် အခွင့်အလမ်း၏ အတိုင်းအတာကိုပင် ကြည့်လော့။ အလွန်အမင်း ဆင်းရဲဒုက္ခကြုံရသည့် ထိုကာလ၌ ငါ့တွင် ထိုသို့သော လွတ်လပ်ခွင့်နှင့် အခွင့်အလမ်း မရှိခဲ့ချေ။»
Verse 16
पाण्डुनन्दन! देखो, मेरे शरीरकी कान्ति कैसी फीकी पड़ गयी है! यहाँ नगरमें मेरी जो अवस्था है, वह उन दिनों अत्यन्त दुःखपूर्ण वनवासके समय भी नहीं थी,त्वमेव भीम जानीषे यन्मे पार्थ सुखं पुरा । साहं दासीत्वमापन्ना न शान्तिमवशा लभे भीमसेन! तुम्हीं जानते हो, पहले मुझे कितना सुख था। यहाँ आकर जबसे मैं दासीभावको प्राप्त हुई हूँ, तभीसे परतन्त्र होनेके कारण मुझे तनिक भी शान्ति नहीं मिलती है। इसे मैं दैवकी ही लीला मानती हूँ। जहाँ प्रचण्ड धनुष धारण करनेवाले महाबाहु अर्जुन भी राखसे ढकी हुई अग्निकी भाँति रनिवासमें छिपकर रहते हैं
«ဘီမ၊ အရင်က ငါဘယ်လောက် ချမ်းသာပျော်ရွှင်ခဲ့သလဲကို မင်းတစ်ယောက်တည်း သိ၏။ ယခု ဤနေရာသို့ ရောက်လာပြီး အလုပ်သမားမိန်းမ (ကျွန်မ) အဖြစ် ကျရောက်ကာကတည်းက၊ အခြားသူအပေါ် မူတည်နေရသဖြင့် အနည်းငယ်မျှတောင် ငြိမ်းချမ်းမှု မရနိုင်တော့။ ဤအရာကို ငါသည် ကံကြမ္မာ၏ ကစားပွဲဟုသာ မှတ်ယူ၏။ ပြင်းထန်သော လေးကို ကိုင်ဆောင်သော မဟာလက်မောင်း အာဂျုနပင်လျှင် မိန်းမတို့၏ အခန်းဝင်းတွင် ပြာဖုံးထားသော မီးကဲ့သို့ ပုန်းကွယ်နေရသည်။»
Verse 17
नादैविकमहं मन्ये यत्र पार्थो धनंजय: । भीमधन्वा महाबाहुरास्ते छन्न इवानल:,भीमसेन! तुम्हीं जानते हो, पहले मुझे कितना सुख था। यहाँ आकर जबसे मैं दासीभावको प्राप्त हुई हूँ, तभीसे परतन्त्र होनेके कारण मुझे तनिक भी शान्ति नहीं मिलती है। इसे मैं दैवकी ही लीला मानती हूँ। जहाँ प्रचण्ड धनुष धारण करनेवाले महाबाहु अर्जुन भी राखसे ढकी हुई अग्निकी भाँति रनिवासमें छिपकर रहते हैं
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– «ဤအရာကို ကံကြမ္မာ၏ လက်ရာသာဟု မထင်ပါ။ ပါဋ္ဌ ဒနဉ္ဇယ—လက်တံကြီး၍ အင်အားပြင်းထန်သော လေးကို ကိုင်ဆောင်သူ—သည် မိန်းမတို့၏ အခန်းဝင်းအတွင်း၌ မီးကို ပြာဖုံးထားသကဲ့သို့ ဖုံးကွယ်နေရသည်»။
Verse 18
अशक्या वेदितु पार्थ प्राणिनां वै गतिनरि: । विनिपातमिमं मन्ये युष्माकं हविचिन्तितम्,कुन्तीनन्दन! दैवाधीन प्राणियोंकी कब क्या गति होगी, इसे जानना मनुष्योंके लिये सर्वथा असम्भव है। मैं तो समझती हूँ, तुमलोगोंकी जो यह अवनति हुई है, इसकी किसीके मनमें कल्पनातक नहीं थी
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– «အို ပါဋ္ဌ၊ လူသားတို့အဖို့ အသက်ရှိသတ္တဝါတို့၏ လမ်းကြောင်းနှင့် ကံကြမ္မာကို သိမြင်ရန် အမှန်တကယ် မဖြစ်နိုင်။ ကုန္တီ၏ သားတော်၊ သင်တို့အပေါ် ကျရောက်လာသော ဤကျဆုံးမှုသည် မည်သူမျှ စိတ်ကူးမိနိုင်သည့် အရာမဟုတ်ဟု ငါထင်သည်—အကြောင်းမူကား အသက်၏ လှုပ်ရှားမှုသည် လူ့အင်အားထက် ကျော်လွန်သော အင်အားတို့၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်၌ ရှိနေသောကြောင့်ပင်»။
Verse 19
यस्या मम मुखप्रेक्षा यूयमिन्द्रसमा: सदा । सा प्रेक्षे मुखमन्यासामवराणां वरा सती,एक दिन वह था कि इन्द्रके समान पराक्रमी तुम सब भाई सदा मेरा मुँह निहारा करते थे। आज वही मैं श्रेष्ठ होकर भी अपनेसे निकृष्ट दूसरी स्त्रियोंका मुँह जोहती रहती हूँ
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– «တစ်ခါတုန်းက သင်တို့ညီအစ်ကိုတို့—အင်ဒြာကဲ့သို့ ရဲရင့်သူများ—အမြဲတမ်း ငါ့မျက်နှာကို ကြည့်၍ အမိန့်နှင့် သဘောတူညီချက်ကို ရှာကြသည်။ ယခုမူ ငါသည် ထိုက်တန်၍ မြင့်မြတ်သော်လည်း ငါ့ထက် နိမ့်သော မိန်းမတို့၏ မျက်နှာကို ကြည့်ကာ အလိုက်သင့်နေထိုင်ရသည်»။
Verse 20
पश्य पाण्डव मे5वस्थां यथा नाहामि वै तथा । युष्मासु प्रियमाणेषु पश्य कालस्य पर्ययम्,पाण्डुनन्दन! देखो, तुम सबके जीते-जी मैं ऐसी बुरी हालतमें पड़ी हूँ, जो मेरे लिये कदापि उचित नहीं है। समयके इस उलट-फेरको तो देखो; एक दिन समुद्रके पासतककी सारी पृथ्वी जिसके अधीन थी, वही मैं आज सुदेष्णाके वशमें होकर उससे डरती रहती हूँ
«အို ပाण्डဝ၊ ငါကျရောက်လာသော အခြေအနေကို ကြည့်လော့—ဤသည် ငါ့အတွက် မသင့်တော်သော အခြေအနေတည်း။ သင်တို့အားလုံး အသက်ရှင်နေသေး၍ ငါ့အတွက် ချစ်မြတ်နိုးရသူများဖြစ်သော်လည်း ကာလ၏ ပြောင်းလဲမှုကို ကြည့်လော့။ တစ်ခါက ပင်လယ်ကမ်းတိုင်အောင် မြေကြီးတစ်လျှောက်လုံး ငါ့အာဏာအောက်၌ ရှိခဲ့သော်လည်း ယနေ့မူ စုဒေရှ္ဏာ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်၌ နေထိုင်ကာ သူမကို ကြောက်ရွံ့နေရသည်»။
Verse 21
यस्या: सागरपर्यन्ता पृथिवी वशवर्तिनी | आसीतू साद्य सुदेष्णाया भीताहं वशवर्तिनी,पाण्डुनन्दन! देखो, तुम सबके जीते-जी मैं ऐसी बुरी हालतमें पड़ी हूँ, जो मेरे लिये कदापि उचित नहीं है। समयके इस उलट-फेरको तो देखो; एक दिन समुद्रके पासतककी सारी पृथ्वी जिसके अधीन थी, वही मैं आज सुदेष्णाके वशमें होकर उससे डरती रहती हूँ
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– «အို ပाण्डု၏ သားတော်၊ ကာလ၏ ပြောင်းလဲမှုကို ကြည့်လော့။ သင်တို့အားလုံး အသက်ရှင်နေသေးစဉ်ပင် ငါသည် ငါ့အတွက် မသင့်တော်သော ဆိုးရွားသည့် အခြေအနေသို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ တစ်ခါက ပင်လယ်ဝိုင်းတိုင်အောင် မြေကြီးတစ်လျှောက်လုံး ငါ့အာဏာအောက်၌ ရှိခဲ့သော်လည်း ယနေ့မူ စုဒေရှ္ဏာ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်၌ နေထိုင်ကာ သူမကို ကြောက်ရွံ့နေရသည်»။
Verse 22
यस्या: पुर:सरा आसनू् पृष्ठतश्नानुगामिन: । साहमद्य सुदेष्णाया: पुर: पश्चाच्च गामिनी,जिसके आगे और पीछे बहुत-से सेवक रहा करते थे, वही मैं अब रानी सुदेष्णाके आगे और पीछे चलती हूँ
အရင်က ငါ့ရှေ့တွင် ကြေညာသူများကဲ့သို့ အစေခံများစွာ လိုက်ပါ၍၊ နောက်တွင်လည်း အဖွဲ့အရံများက လိုက်လာခဲ့သော ထိုမိန်းမသည်—ယနေ့ ငါပင် ဖြစ်၏။ ယခုမူ မိဖုရား စုဒေဿဏာ၏ ရှေ့နောက်၌ လိုက်လျှောက်နေရ၏။
Verse 23
इदं तु दुः:खं कौन्तेय ममासहां निबोध तत् । यान जातु स्वयं पिंषे गात्रोद्वर्तनमात्मन: । अन्यत्र कुन्त्या भद्रें ते सा पिनष्म्यद्य चन्दनम्
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြော၏— «ကွန်တီ၏သားရေ၊ ငါ့အတွက် မခံနိုင်လောက်သော ဤဒုက္ခကို သိမှတ်လော့။ ငါသည် ကိုယ့်ကိုယ်ကို လိမ်းရန် အလိမ်းပျစ်ကို ကိုယ်တိုင် မကြိတ်ဖူး—ကွန်တီအတွက်သာ ထိုသို့ ပြုခဲ့ဖူး၏။ သင်၌ ကောင်းချီးရှိစေ—ယနေ့ သူမသည် စန္ဒကူးပျစ်ကို ကြိတ်ရလိမ့်မည်။»
Verse 24
इत्यस्य दर्शयामास किणवन्तौ करावुभौ,ऐसा कहकर द्रौपदीने भीमसेनको अपने दोनों हाथ दिखाये, जिनमें चन्दन रगड़नेसे काले दाग पड़ गये थे
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြော၏— ထိုသို့ဆိုပြီးနောက် သူမသည် လက်နှစ်ဖက်ကို ပြသ하였다။ စန္ဒကူးကို ကြိတ်ရခြင်းကြောင့် လက်များသည် ကြမ်းတမ်း၍ အမဲစက်များ ပေါ်နေ၏။
Verse 25
बिभेमि कुन्त्या या नाहं युष्माकं वा कदाचन । साद्याग्रतो विराटस्य भीता तिष्ठामि किड्करी,(फिर वह सिसकती हुई बोली--) “नाथ! जो पहले कभी आर्या कुन्तीसे अथवा तुमलोगोंसे भी नहीं डरती थी, वही द्रौपदी आज दासी होकर राजा विराटके आगे भयभीत- सी खड़ी रहती है”
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြော၏— «အရှင်ရေ၊ အရင်က အာရျာ ကွန်တီကိုလည်း မကြောက်ခဲ့၊ သင်တို့ကိုလည်း မကြောက်ခဲ့သော ငါသည် ယနေ့တွင် အစေခံမိန်းမအဖြစ် ကျဆင်းကာ ဗီရာဋမင်းရှေ့၌ တုန်လှုပ်၍ ရပ်နေ၏။»
Verse 26
कि नु वक्ष्यति सम्राण्मां वर्णक: सुकृतो न वा । नान्यपिष्ट हि मन्स्यस्य चन्दनं किल रोचते,उस समय मैं सोचती हूँ, “न जाने सम्राट् मुझे क्या कहेंगे? यह उबटन अच्छा बना है या नहीं।” मेरे सिवा दूसरेका पीसा हुआ चन्दन मत्स्यराजको अच्छा ही नहीं लगता
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြော၏— «ငါသည် ‘ဘုရင်က ငါ့ကို ဘာပြောမလဲ။ ဒီအလှဆေးပျစ်က ကောင်းကောင်း ဖြစ်သလား မဖြစ်သလား’ ဟု စဉ်းစားနေမိ၏။ အကြောင်းမူ မတ်စျမင်းသည် ငါမဟုတ်သူက ကြိတ်ထားသော စန္ဒကူးကို မနှစ်သက်ဟု ဆိုကြ၏။»
Verse 27
वैशम्पायन उवाच सा कीर्तयन्ती दुःखानि भीमसेनस्य भामिनी । रुरोद शनकै: कृष्णा भीमसेनमुदीक्षती,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! भामिनी द्रौपदी इस प्रकार भीमसेनसे अपने दुःख बताकर उनके मुखकी ओर देखती हुई धीरे-धीरे रोने लगी
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်—သူမသည် ဘီမစေနအား မိမိခံစားခဲ့ရသော ဒုက္ခများကို ပြန်လည်ဖော်ပြရင်း၊ စိတ်ပြင်းထန်သော ကృష్ణာ (ဒရౌပဒီ) သည် သူ့မျက်နှာကို စိုက်ကြည့်ကာ တဖြည်းဖြည်း၊ တိတ်တိတ်လေး ငိုလေ၏။
Verse 28
सा बाष्पकलया वाचा नि: श्वसन्ती पुनः पुन: । हृदयं भीमसेनस्य घट्टयन्तीदमब्रवीत्,वह बार-बार लंबी साँसें लेती हुई आँसुओंसे गद्गद वाणीमें भीमसेनके हृदयको कम्पित करती हुई इस प्रकार बोली--
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်—မျက်ရည်ကြောင့် အသံတုန်ယိမ်းကာ၊ အကြိမ်ကြိမ် နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း သက်ပြင်းချရင်း၊ ဘီမစေန၏ နှလုံးသားကို တုန်လှုပ်စေမည့် စကားများကို သူမ ပြောလေ၏။
Verse 29
नाल्पं कृतं मया भीम देवानां किल्बिषं पुरा । अभाग्या यत्र जीवामि कर्तव्ये सति पाण्डव
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်—«အို ဘီမ၊ အတိတ်ကာလတွင် ငါသည် နတ်တို့အပေါ် အပြစ်မနည်း ကျူးလွန်ခဲ့သကဲ့သို့ပင်။ ထိုကံဆိုးကြောင့်ပင်၊ တာဝန်ကျန်နေသေးသည့် အခြေအနေ၊ အရပ်၌ ငါ အသက်ရှင်နေရသည်၊ အို ပाण्डဝ!»
Verse 30
'पाण्डुनन्दन भीमसेन! मैंने पूर्वकालमें देवताओंका थोड़ा अपराध नहीं किया है, तभी तो मुझ अभागिनीको जहाँ मर जाना चाहिये, उस दशामें भी मैं जी रही हूँ ।। वैशम्पायन उवाच ततस्तस्या: करौ सूक्ष्मौी किणबद्धौ वृकोदर: । मुखमानीय वै पत्न्या रुरोद परवीरहा,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर शत्रुहन्ता भीमसेन अपनी पत्नी द्रौोपदीके दुबले-पतले हाथोंको, जिनमें घट्टे पड़ गये थे, अपने मुखपर लगाकर रो पड़े
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်—«ပाण्डု၏သား ဘီမစေန၊ အတိတ်ကာလတွင် ငါသည် နတ်တို့အပေါ် အပြစ်မနည်း ကျူးလွန်ခဲ့သကဲ့သို့ပင်။ ထို့ကြောင့်ပင် ငါကံဆိုးမသည် သေသင့်သည့် အခြေအနေ၌ပင် အသက်ရှင်နေရသည်»။ ထို့နောက် ရန်သူသူရဲကောင်းများကို သတ်ဖြတ်သူ ဝೃကိုဒရ (ဘီမ) သည် မိမိဇနီး ဒရೌပဒီ၏ ပါးလွှာသော လက်များ—အလုပ်ကြမ်းကြောင့် ခဲကပ်ကာ အမာရွတ်များဖြစ်နေသော လက်များကို ယူ၍ မိမိမျက်နှာပေါ်သို့ ဖိကပ်ကာ ငိုလေ၏။
Verse 31
तौ गृहीत्वा च कौन्तेयो बाष्पमुत्सृज्य वीर्यवान् | ततः परमदु:खार्त इदं वचनमत्रवीत्,फिर पराक्रमी भीमने उन हाथोंको पकड़कर आँसू बहाते हुए अत्यन्त दुःखसे पीड़ित हो इस प्रकार कहा
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်—ထို့နောက် ကုန္တီ၏ သား ရဲရင့်သူသည် ထိုလက်များကို ကိုင်ထားကာ မျက်ရည်ကျလျက်၊ အလွန်အမင်း ဝမ်းနည်းနာကျင်သဖြင့် ဤစကားကို ပြောလေ၏။
Verse 236
पश्य कौन्तेय पाणी मे नैवाभूतां हि यौ पुरा । कुन्तीकुमार! इसके सिवा मेरे एक और असहा दुःखको तो देखो। पहले मैं माता कुन्तीको छोड़कर (और किसीके लिये तो क्या) स्वयं अपने लिये भी कभी उबटन नहीं पीसती थी; किंतु वही मैं आज दूसरोंके लिये चन्दन घिसती हूँ। पार्थ! देखो, ये मेरे दोनों हाथ, जिनमें घट्ठे पड़ गये हैं, पहले ये ऐसे नहीं थे
Vaiśampāyana said: “Look, O son of Kuntī, at my hands. They were not like this before. Once I would not grind even cosmetic paste for myself—what then for anyone else; yet today I am forced to grind sandalwood for others. See how these hands have become rough and calloused.”
Frequently Asked Questions
Whether immediate protective force against Kīcaka should override the strategic obligation of concealment: Bhīma’s kṣatriya impulse to punish wrongdoing is constrained by Yudhiṣṭhira’s vow-preserving restraint.
Dharma is contextual and layered: endurance can be ethically meaningful when it preserves a higher commitment, but protection of the vulnerable remains a core duty—requiring calibrated action that prevents further harm.
No explicit phalaśruti appears; the meta-function is narrative and ethical—showing how disciplined restraint and timely protective action together sustain the protagonists’ dharmic trajectory toward restoration.