Adhyaya 98
Kṣātra-dharma in Campaign and Battle: Protection, Purification, and the Ideal Warrior’s End (क्षात्रधर्मः—अभियानयुद्धे रक्षणदानशुद्धिः)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (Instruction on Royal Duty)
Yudhiṣṭhira questions how kṣatriya-dharma can avoid sin when a king, in campaign and battle, causes widespread harm. Bhīṣma answers by reframing royal force as a protective instrument: the ruler becomes ‘pure’ through restraining wrongdoing, supporting the virtuous, and through public-oriented rites and gifts that symbolize accountability. He uses an agrarian analogy—clearing a field harms weeds yet preserves the crop—to argue that targeted coercion can serve preservation. Bhīṣma then elevates protection from predation and disorder as a form of life-giving kingship, associating it with merit and exalted posthumous states. The chapter further presents battle undertaken for the defense of brahmins and social order as a sacrificial paradigm, where endurance of wounds functions as tapas. Finally, it contrasts the courageous front-facing combatant with the one who abandons allies, condemning retreat motivated by self-preservation and praising a death aligned with duty and solidarity.
Chapter Arc: युधिष्ठिर (पार्थिव) जिज्ञासा करते हैं—ऐसा कौन-सा ‘सम्यक् कर्म’ है जिससे राजा लोकों को जीतता है और अपनी कीर्ति स्थिर करता है? → भीष्म राजधर्म का कठोर-कोमल द्वंद्व खोलते हैं: पापियों का निग्रह (दण्ड) और साधुओं का संग्रह (संरक्षण/आदर), साथ ही दान-यज्ञ-तप से अंतःशुद्धि। फिर वे राजा के लिए ‘क्षेम’ (प्रजा-सुरक्षा) और ‘शौर्य’ (रण-धर्म) की अनिवार्यता रखते हैं—यदि भय के समय रक्षा न हो तो राज्य-प्रतिष्ठा ढहती है। → रणभूमि का नैतिक शिखर: शूरवीर शत्रु के सम्मुख बढ़ता है, पीठ नहीं दिखाता, संकट में सहायकों को नहीं छोड़ता; दैन्य त्यागकर, प्राण-मोह छोड़कर, युद्धमुख में स्थित रहकर वह लोक-पूजित मृत्यु और इन्द्रलोक-सालोक्य का अधिकारी बनता है। → भीष्म निष्कर्ष देते हैं कि राजा की ‘विजय’ केवल बाह्य विस्तार नहीं—दण्ड-नीति, सत्पुरुष-पालन, दान-यज्ञ-तप से पाप-क्षय, और क्षेम-रक्षा हेतु निर्भय शौर्य—इन सबका समन्वय ही लोक-विजय और पुण्य-वृद्धि है। → युधिष्ठिर के मन में अगला प्रश्न उभरता है—दण्ड और अनुग्रह की मात्रा/सीमा क्या हो, ताकि न क्रूरता हो न दुर्बलता? (अगले उपदेश की भूमिका)
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्ा भारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वमें विजयाथिलाषी राजाका बर्तावविषयक छियानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ९६ ॥/ अपन करा बछ। अंक सप्तनवतितमो< ध्याय: शुरवीर क्षत्रियोंके कर्तव्यका तथा उनकी आत्मशुद्धि और सदगतिका वर्णन युधिछिर उवाच क्षत्रधर्माद्धि पापीयान्न धर्मोडस्ति नराधिप । अपयानेन युद्धेन राजा हन्ति महाजनम्,युधिष्ठिरने पूछा--नरेश्वर! क्षत्रियधर्मसे बढ़कर पापपूर्ण दूसरा कोई धर्म नहीं है; क्योंकि राजा किसी देशपर चढ़ाई करने और युद्ध छेड़नेके द्वारा महान् जन-संहार कर डालता है इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि सप्तनवतितमो<ध्याय: ।। ९७ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनुशासनपर्वमें सत्तानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ९७ ॥ ऑपन-माज बछ। ऑफ" अष्टनवतितमोब् ध्याय: इन्द्र और अम्बरीषके संवादमें नदी और यज्ञके रूपकोंका वर्णन तथा हक कि 58 हुए मारे जानेवाले शूरवीरोंको उत्तम लोकोंकी प्राप्तिका कथन युधिषछ्िर उवाच ये लोका युध्यमानानां शूराणामनिवर्तिनाम् | भवन्ति निधन प्राप्य तन्मे ब्रूहि पितामह
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်—“အဘိုးတော်၊ ပြန်မလှည့်ဘဲ ရဲရင့်စွာ တိုက်ခိုက်၍ စစ်မြေပြင်၌ သေဆုံးသွားသော သူရဲကောင်းစစ်သည်တို့အတွက် မည်သည့်လောကများက အစိတ်အပိုင်းဖြစ်လာသနည်း။ ထိုအကြောင်းကို ကျွန်ုပ်အား ပြောပြပါ။”
Verse 2
अथ सम कर्मणा केन लोकान् जयति पार्थिव: । विद्वन् जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ,विद्वन! भरतश्रेष्ठल अब मैं यह जानना चाहता हूँ कि राजाको किस कर्मसे पुण्यलोकोंकी प्राप्ति होती है; अतः यही मुझे बताइये
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်—“ထို့ပြင် မင်းတော်သည် မည်သည့် တရားမျှတ၍ မျှတညီညာသော ကုသိုလ်ကံဖြင့် ကုသိုလ်လောကများကို အောင်မြင်ရသနည်း။ ပညာရှိတော်၊ ကျွန်ုပ် သိလိုသဖြင့် ရှင်းလင်းစွာ ပြောကြားပါ၊ ဘာရတမျိုး၏ အထွတ်အထိပ်တော်။”
Verse 3
भीष्म उवाच निग्रहेण च पापानां साधूनां संग्रहेण च । यज्ञैदनिश्व राजानो भवन्ति शुचयो5मला:,भीष्मजीने कहा--राजन्! पापियोंको दण्ड देने और सत्पुरुषोंको आदरपूर्वक अपनानेसे तथा यज्ञोंका अनुष्ठान और दान करनेसे राजा लोग सब प्रकारके दोषोंसे छूटकर निर्मल एवं शुद्ध हो जाते हैं
ဘီရှ္မက ပြောသည်—“မင်းတော်၊ မကောင်းသူတို့ကို ထိန်းချုပ်၍ အပြစ်ပေးခြင်း၊ ကောင်းမြတ်သူတို့ကို ထောက်ပံ့ကာ ဂုဏ်ပြုခြင်း၊ ထို့ပြင် ယဇ်ပူဇော်မှုများကို ဆောင်ရွက်၍ ဒါနပြုခြင်းတို့ကြောင့် မင်းတို့သည် အညစ်အကြေးအလုံးစုံမှ လွတ်ကင်းကာ သန့်ရှင်း၍ အပြစ်ကင်းစင်လာကြ၏။”
Verse 4
उपरुन्धन्ति राजानो भूतानि विजयार्थिन: । त एव विजय प्राप्य वर्धयन्ति पुनः प्रजा:,जो राजा विजयकी कामना रखकर युद्धके समय प्राणियोंको कष्ट पहुँचाते हैं, वे ही विजय प्राप्त कर लेनेके बाद पुनः सारी प्रजाकी उन्नति करते हैं
ဘီရှ္မက ပြောသည်—“အောင်ပွဲကိုလိုလားသော မင်းတို့သည် စစ်ကာလ၌ သက်ရှိသတ္တဝါတို့ကို ဖိနှိပ်ဒုက္ခပေးတတ်ကြ၏။ သို့သော် အောင်ပွဲရပြီးနောက် ထိုမင်းတို့ပင် ပြည်သူတို့၏ အကျိုးစီးပွားနှင့် စည်ပင်သာယာမှုကို ပြန်လည် မြှင့်တင်ပေးကြ၏။”
Verse 5
अपविध्यन्ति पापानि दानयज्ञतपोबलै: । अनुग्रहाय भूतानां पुण्यमेषां विवर्धते,वे दान, यज्ञ और तपके प्रभावसे अपने सारे पाप नष्ट कर डालते हैं; फिर तो प्राणियोंपर अनुग्रह करनेके लिये उनके पुण्यकी वृद्धि होती है
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်—ဒါန၊ ယဇ္ဉ၊ တပသ်တို့မှ ပေါ်ထွန်းလာသော အင်အားကြောင့် သူတို့သည် မိမိတို့၏ အပြစ်များကို ပယ်ဖျက်နိုင်၏။ ထို့နောက် သက်ရှိသတ္တဝါတို့အပေါ် ကရုဏာပြရန်အတွက် သူတို့၏ ကုသိုလ်သိုက်သည် တိုးပွားလာပြီး၊ သူတို့၏ သီလကောင်းမှုသည် အခြားသူတို့အကျိုးအတွက် ကိရိယာတစ်ရပ်ဖြစ်လာ၏။
Verse 6
यथैव क्षेत्रनिर्याता निर्यात क्षेत्रमेव च । हिनस्ति धान्यं कक्ष च न च धान्यं विनश्यति,जैसे खेतको निरानेवाला किसान जिस खेतकी निराई करता है, उसकी घास आदिके साथ-साथ कितने ही धानके पौधोंको भी काट डालता है तो भी धान नष्ट नहीं होता है (बल्कि निराई करनेके पश्चात् उसकी उपज और बढ़ती है)। इसी प्रकार जो युद्धमें नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंका प्रहार करके राजसैनिक वध करने योग्य शत्रुओंका अनेक प्रकारसे वध करते हैं, राजाके उस कर्मका यही पूरा-पूरा प्रायश्चित्त है कि उस युद्धके पश्चात् उस राज्यके प्राणियोंकी पुनः सब प्रकारसे उन्नति करे
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်—လယ်ကွင်းကို မြက်ရှင်းသော လယ်သမားသည် မြက်ကို ဖြုတ်ရှင်းရာတွင် စပါးတံအချို့ကိုပါ ဖြတ်မိနိုင်သော်လည်း စပါးသည် မပျက်စီးဘဲ၊ မြက်ရှင်းပြီးနောက် အထွက်တိုးပွားလာသကဲ့သို့ပင်။ ထိုနည်းတူ စစ်ပွဲတွင် ဘုရင်၏ စစ်သည်တို့သည် လက်နက်မျိုးစုံဖြင့် ထိုးနှက်ကာ သတ်သင့်သော ရန်သူတို့ကို သတ်ကြသော်၊ ထိုလုပ်ရပ်အတွက် ဘုရင်၏ ပြည့်စုံသော ပြစ်လွှတ်ခြင်းဟူသည် စစ်ပြီးနောက် မိမိနိုင်ငံရှိ သတ္တဝါတို့၏ ကောင်းကျိုးနှင့် စည်ပင်သာယာမှုကို နည်းလမ်းပေါင်းစုံဖြင့် ထပ်မံမြှင့်တင်ပေးခြင်းပင် ဖြစ်သည်။
Verse 7
एवं शस्त्राणि मुज्चन्तो घ्नन्ति वध्याननेकथा । तस्यैषां निष्कृति: कृत्स्ना भूतानां भावनं पुन:,जैसे खेतको निरानेवाला किसान जिस खेतकी निराई करता है, उसकी घास आदिके साथ-साथ कितने ही धानके पौधोंको भी काट डालता है तो भी धान नष्ट नहीं होता है (बल्कि निराई करनेके पश्चात् उसकी उपज और बढ़ती है)। इसी प्रकार जो युद्धमें नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंका प्रहार करके राजसैनिक वध करने योग्य शत्रुओंका अनेक प्रकारसे वध करते हैं, राजाके उस कर्मका यही पूरा-पूरा प्रायश्चित्त है कि उस युद्धके पश्चात् उस राज्यके प्राणियोंकी पुनः सब प्रकारसे उन्नति करे
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်—လက်နက်များကို ပစ်လွှတ်နေစဉ်ပင် သူတို့သည် သတ်သင့်သောသူတို့ကို နည်းလမ်းမျိုးစုံဖြင့် သတ်ကြ၏။ ထိုအမှုတို့အတွက် ပြည့်စုံသော ပြစ်လွှတ်ခြင်းဟူသည် စစ်ပြီးနောက် သက်ရှိသတ္တဝါအားလုံး၏ ကောင်းကျိုးကို ပြန်လည်ပျိုးထောင်၍ ပြန်လည်ထူထောင်ပေးခြင်းပင် ဖြစ်သည်။
Verse 8
यो भूतानि धनाक्रान्त्या वधात् क्लेशाच्च रक्षति । दस्युभ्य: प्राणदानात् स धनद: सुखदो विराट्,जो राजा समस्त प्रजाको धनक्षय, प्राणनाश और दु:खोंसे बचाता है, लुटेरोंसे रक्षा करके जीवन-दान देता है, वह प्रजाके लिये धन और सुख देनेवाला परमेश्वर माना गया है
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်—သက်ရှိသတ္တဝါတို့ကို ငွေကြေးဆုံးရှုံးမှုကြောင့် ဖိစီးခြင်းမှလည်းကောင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းမှလည်းကောင်း၊ ဒုက္ခဝေဒနာမှလည်းကောင်း ကာကွယ်ပေးသော ဘုရင်၊ လုယက်သူတို့မှ ကာကွယ်၍ အသက်ကိုပင် ပေးသကဲ့သို့ ဖြစ်စေသော အုပ်စိုးရှင်ကို လူထုသည် အင်အားကြီးသော အရှင်တစ်ပါး၊ ငွေကြေးပေးသူ၊ ချမ်းသာပေးသူဟု မှတ်ယူကြ၏။
Verse 9
स सर्वयज्ञैरीजानो राजाथाभयदक्षिणै: । अनुभूयेह भद्राणि प्राप्रोतीन्द्रसलोकताम्,वह राजा सम्पूर्ण यज्ञोंद्वारा भगवानकी आराधना करके प्राणियोंको अभय-दान देकर इहलोकमें सुख भोगता है और परलोकमें भी इन्द्रके समान स्वर्गलोकका अधिकारी होता है
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်—ယဇ္ဉအမျိုးမျိုးကို ပြည့်စုံစွာ ဆောင်ရွက်၍ ဘုရားသခင်ကို ပူဇော်ကာ၊ သက်ရှိသတ္တဝါတို့အား “အကြောက်ကင်းခြင်း၏ ဒါန” ကို ယဇ္ဉဒက္ခိဏာအဖြစ် ပေးသော ဘုရင်သည် ဤလောက၌ ကောင်းကျိုးချမ်းသာကို ခံစားရပြီး၊ သေပြီးနောက် အိန္ဒြာ၏ ကောင်းကင်လောကကို ရောက်ရှိခွင့်ရ၏။
Verse 10
ब्राह्मणार्थे समुत्पन्ने योडरिभि: सृत्य युध्यति । आत्मानं यूपमुत्सृज्य स यज्ञोडनन्तदक्षिण:,ब्राह्मणकी रक्षाका अवसर आनेपर जो आगे बढ़कर शत्रुओंके साथ युद्ध छेड़ देता है और अपने शरीरको यूपकी भाँति निछावर कर देता है, उसका वह त्याग अनन्त दक्षिणाओंसे युक्त यज्ञके ही तुल्य है
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်။ ဗြာဟ္မဏကို ကာကွယ်ရန်အတွက် အရေးပေါ်အခက်အခဲ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ၊ ရှေ့တန်းသို့ ထွက်ကာ ရန်သူတို့နှင့် တိုက်ခိုက်၍ မိမိခန္ဓာကို ယဇ္ဉ၏ ယူပ (yūpa) တိုင်ကဲ့သို့ ပူဇော်လှူဒါန်းသူ၏ ထိုစွန့်လွှတ်မှုသည် ဒက္ခိဏာ (dakṣiṇā) အဆုံးမရှိစွာ ပါဝင်သော ယဇ္ဉကြီးတစ်ရပ်နှင့် တူညီသည်။
Verse 11
अभीतो विकिरन् शत्रून् प्रतिगृह्म शरांस्तथा । न तस्मात्त्रिदशा:श्रेयो भुवि पश्यन्ति किड्चन,जो निर्भय हो शत्रुओंपर बाणोंकी वर्षा करता और स्वयं भी बाणोंका आघात सहता है, उस क्षत्रियके लिये उस कर्मसे बढ़कर देवतालोग इस भूतलपर दूसरा कोई कल्याणकारी कार्य नहीं देखते हैं
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်။ ရန်သူတို့အပေါ် မြားမိုးကဲ့သို့ မကြောက်မရွံ့ ပစ်ချ၍၊ တဖန် မိမိလည်း ရန်သူ၏ မြားထိုးထိမှုကို ခံယူသူ ထိုက்ஷတ္တရိယအတွက်၊ ထိုလုပ်ရပ်ထက် ပို၍ ကောင်းကျိုးဖြစ်စေသော အခြားအမှုကို ဤမြေပြင်ပေါ်တွင် နတ်တို့ မမြင်ကြ။
Verse 12
तस्य शस्त्राणि यावन्ति त्वचं भिन्दन्ति संयुगे । तावत: सो<श्षुते लोकान् सर्वकामदुहो$क्षयान्,युद्धस्थलमें उस वीर योद्धाकी त्वचाको जितने शस्त्र विदीर्ण करते हैं, उतने ही सर्वकामनापूरक अक्षय लोक उसे प्राप्त होते हैं
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်။ စစ်မြေပြင်၌ ထိုသူရဲ၏ အရေပြားကို ထိုးဖောက်ကွဲပြားစေသော လက်နက်များ မည်မျှရှိသနည်း၊ ထိုအရေအတွက်အတိုင်းပင် သူသည် ဆန္ဒအားလုံးကို ဖြည့်ဆည်းပေးသော မပျက်မယွင်းသော လောကများကို ရရှိသည်။
Verse 13
यदस्य रुधिरं गात्रादाहवे सम्प्रवर्तते । सह तेनैव रक्तेन सर्वपापै: प्रमुच्यते
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်။ စစ်ပွဲအလယ်၌ စစ်သူရဲ၏ ကိုယ်ခန္ဓာမှ သွေးစီးထွက်လာသောအခါ၊ ထိုသွေးနှင့်အတူပင် သူသည် အပြစ်အားလုံးမှ လွတ်မြောက်သည်။
Verse 14
समरभूमिमें उसके शरीरसे जो रक्त बहता है, उस रक्तके साथ ही वह सम्पूर्ण पापोंसे मुक्त हो जाता है ।। यानि दुःखानि सहते क्षत्रियो युधि तापित: । तेन तेन तपो भूय इति धर्मविदो विदु:
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်။ စစ်မြေပြင်၌ စစ်သူရဲ၏ ကိုယ်ခန္ဓာမှ သွေးမည်သို့ပင် စီးထွက်လာစေကာမူ၊ ထိုသွေးနှင့်အတူပင် သူသည် အပြစ်အားလုံးမှ လွတ်မြောက်သည်။ ထို့ပြင် စစ်၏အပူဒဏ်ကြောင့် က္ෂတ္တရိယသည် စစ်တွင် ခံရသော ဆင်းရဲဒုက္ခများသည် ထိုအတိုင်းအတာအရ တပဿ (tapas) ပိုမိုတိုးပွားခြင်းဖြစ်ကြောင်းကို ဓမ္မကို သိမြင်သူတို့က သိကြသည်။
Verse 15
युद्धमें बाणोंसे पीड़ित हुआ क्षत्रिय जो-जो दुःख सहता है, उस-उस कष्टके द्वारा उसके तपकी ही उत्तरोत्तर वृद्धि होती है; ऐसी धर्मज्ञ पुरुषोंकी मान्यता है ।। पृष्ठतों भीरव: संख्ये वर्तन्ते5धर्मपूरुषा: । शूराच्छरणमिच्छन्त: पर्जन्यादिव जीवनम्,जैसे समस्त प्राणी बादलसे जीवनदायक जलकी इच्छा रखते हैं, उसी प्रकार शूरवीरसे अपनी रक्षा चाहते हुए डरपोक एवं नीच श्रेणीके मनुष्य युद्धमें वीर योद्धाओंके पीछे खड़े रहते हैं
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «စစ်မြေပြင်၌ မြားဒဏ်ကြောင့် က္ෂတ္တရိယတစ်ဦး ထိခိုက်နာကျင်၍ ဖြစ်ပေါ်လာသမျှ ဒုက္ခကို ခံနိုင်ရည်ရှိစွာ ခံယူလျှင် ထိုဒုက္ခတစ်ခုချင်းစီသည် သူ၏ တပဿ (အတုန့်အလှန့်မရှိသော သည်းခံမှု/အာစီတိ) ကို တဖြည်းဖြည်း တိုးပွားစေသည်ဟု ဓမ္မကို သိမြင်သူတို့က ယူဆကြသည်။ သို့ရာတွင် တပ်တန်းအတွင်း၌ ကြောက်ရွံ့သူ—နိမ့်ကျ၍ ဓမ္မမဲ့သော သဘောထားရှိသူတို့—နောက်တန်း၌ ရပ်ကာ သတ္တိရှိသူတို့ထံ အကာအကွယ်ကို ရှာကြသည်။ အသက်ရှိသတ္တဝါတို့က မိုးတိမ်မှ အသက်ပေးရေကို မျှော်လင့်သကဲ့သို့ သူရဲကောင်းတို့ကို ကာကွယ်သူအဖြစ် ကပ်လျက်နေကြသည်»။
Verse 16
यदि शूरस्तथा क्षेम॑ प्रतिरक्षेद् यथाभये । प्रतिरूपं जन॑ कुर्यान्न चेत् तद्धर्तते तथा
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «သူရဲကောင်းတစ်ဦးသည် အန္တရာယ်ကာလ၌ ပြုမူသကဲ့သို့ပင် အန္တရာယ်မရှိသည့်ကာလ၌လည်း နိုင်ငံ၏ လုံခြုံရေးကို ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းနိုင်လျှင် ထိုတာဝန်အတွက် သင့်လျော်သောသူကို ခန့်အပ်သင့်သည်။ ထိုသို့ မခန့်အပ်လျှင် လုံခြုံရေးသည် သင့်တင့်မှန်ကန်သည့်နည်းဖြင့် မတည်တံ့နိုင်»။
Verse 17
अभयकालके समान ही उस भयके समय भी यदि कोई शूरवीर उस भीरु पुरुषकी सकुशल रक्षा कर लेता है तो उसके प्रति वह अपने अनुरूप उपकार एवं पुण्य करता है। यदि पृष्ठवर्ती पुरुषको वह अपने-जैसा न बना सके तो भी पूर्व कथित पुण्यका भागी तो होता ही है ।। यदि ते कृतमाज्ञाय नमस्कुर्यु: सदैवतम् | युक्त न्याय्यं च कुर्युस्ते न च तद् वर्तते तथा,यदि वे रक्षा पाये हुए मनुष्य कृतज्ञ होकर सदैव उस शूरवीरके सामने नतमस्तक होते रहें, तभी उसके प्रति उचित एवं न््यायसंगत कर्तव्यका पालन कर पाते हैं; अन्यथा उनकी स्थिति इसके विपरीत होती है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ကာကွယ်ခံရသူတို့သည် ကယ်တင်သူ၏ ကျေးဇူးကို အမှန်တကယ် သိမြင်ကာ ကృతজ্ঞ ဖြစ်၍ ထိုသူရဲကောင်းကာကွယ်သူ၏ ရှေ့၌ အမြဲတမ်း ဦးညွှတ်နမസ്കာရ ပြုနေကြလျှင်သာ သူ့အပေါ် သင့်တင့်၍ တရားမျှတသော တာဝန်ကို ထမ်းဆောင်ရာရောက်သည်။ မဟုတ်လျှင် သူတို့၏ အပြုအမူသည် သင့်လျော်မှုနှင့် ဆန့်ကျင်သို့ လှည့်သွားကာ ကျေးဇူးမသိခြင်းနှင့် အန္တရာယ်ကာလ၌ ကယ်တင်သူအပေါ် ထိုက်သင့်သည့် တာဝန်ကို ပျက်ကွက်ခြင်း ဖြစ်လာသည်»။
Verse 18
पुरुषाणां समानानां दृश्यते महदन्तरम् | संग्रामेडनीकवेलायामुत्क्रुष्टेडशभिपतन्त्युत,सभी पुरुष देखनेमें समान होते हैं; परंतु युद्धस्थलमें जब सैनिकोंके परस्पर भिड़नेका समय आता है और चारों ओरसे वीरोंकी पुकार होने लगती है, उस समय उनमें महान् अन्तर दृष्टिगोचर होता है। एक श्रेणीके वीर तो निर्भय होकर शत्रुओंपर टूट पड़ते हैं और दूसरी श्रेणीके लोग प्राण बचानेकी चिन्तामें पड़ जाते हैं
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «လူတို့သည် မြင်သာသမျှအားဖြင့် တူညီသကဲ့သို့ ထင်ရသော်လည်း အကြီးမားဆုံး ကွာခြားချက်သည် ထင်ရှားလာသည်။ စစ်မြေပြင်၌ တပ်တန်းများ ထိပ်တိုက် တိုက်ခိုက်ရမည့် အချိန်ရောက်လာပြီး သူရဲကောင်းတို့၏ အော်ဟစ်သံများ အရပ်ရပ်မှ ထွက်ပေါ်လာသည့်အခါ သူတို့၏ အမှန်တကယ် အတိုင်းအတာ ပေါ်လွင်လာသည်။ တချို့က မကြောက်မရွံ့ ရန်သူပေါ်သို့ တိုက်ခိုက်ဝင်ရောက်ကြသော်လည်း တချို့က မိမိအသက်ကယ်ရေးကိုသာ စိုးရိမ်ပူပန်နေကြသည်»။
Verse 19
पतत्यभिमुख: शूर: परान् भीरु: पलायते । आस्थाय स्वर्ग्यमध्वानं सहायान् विषमे त्यजेत्,शूरवीर शत्रुके सम्मुख वेगसे आगे बढ़ता है और भीरु पुरुष पीठ दिखाकर भागने लगता है। वह स्वर्गलोकके मार्गपर पहुँचकर भी अपने सहायकोंको उस संकटके समय अकेला छोड़ देता है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «သူရဲကောင်းသည် ရန်သူကို မျက်နှာချင်းဆိုင်၍ တိုက်ခိုက်ဝင်ရောက်သော်လည်း ကြောက်ရွံ့သူသည် ကျောပေးကာ ထွက်ပြေးသည်။ ထို့ပြင် ‘ကောင်းကင်သို့ ဦးတည်သော လမ်း’—သူရဲကောင်း၏ တာဝန်လမ်းကြောင်း—ပေါ်သို့ ထွက်ခွာပြီးနောက်တောင် ထိုကဲ့သို့သော ကြောက်ရွံ့သူသည် အန္တရာယ်အလယ်၌ မိမိအဖော်အပေါင်းတို့ကို စွန့်ပစ်ထားတတ်သည်»။
Verse 20
मा स्म तांस्तादृशांस्तात जनिष्ठा: पुरुषाधमान् । ये सहायान् रणे हित्वा स्वस्तिमन्तो गृहान् ययु:,तात! जो लोग रणभूमिमें अपने सहायकोंको छोड़कर कुशलपूर्वक अपने घर लौट जाते हैं, वैसे नराधमोंको तुम कभी पैदा मत करना
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «သားရေ၊ စစ်မြေပြင်၌ မိမိ၏ မိတ်ဖက်စစ်သည်တို့ကို စွန့်ပစ်ပြီး အိမ်သို့ လုံခြုံစွာ ပြန်သွားသော အနိမ့်ကျသော လူမျိုးတို့ကို မင်း မမွေးဖွားစေပါနှင့်။ ထိုကဲ့သို့သော အပြုအမူသည် စစ်သူရဲ၏ ဓမ္မနှင့် မိတ်ဖက်တို့အပေါ် သစ္စာတရား၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ပင် ဖြစ်သည်»။
Verse 21
अस्वस्ति तेभ्य: कुर्वन्ति देवा इन्द्रपुरोगमा: । त्यागेन यः सहायानां स्वान् प्राणांस्त्रातुमिच्छति,उनके लिये इन्द्र आदि देवता अमंगल मनाते हैं। जो सहायकोंको छोड़कर अपने प्राण बचानेकी इच्छा रखता है, ऐसे कायरको उसके साथी क्षत्रिय लाठी या ढेलोंसे पीटें अथवा घासके ढेरकी आगमें जला दें या उसे पशुकी भाँति गला घोटकर मार डालें
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «အင်ဒြာကို ဦးဆောင်သော နတ်တို့သည် မိမိအသက်ကို ကယ်လို၍ မိတ်ဖက်တို့ကို စွန့်ပစ်သူများအပေါ် ကောင်းကျိုးချမ်းသာကို မပေးကြ။ မိမိကိုယ်ကို ထိန်းသိမ်းရန် အကူအညီပေးသူတို့ကို စွန့်ပစ်သူသည် ကွေးကြောက်သူဟု အမည်တပ်ခံရ၏။ ထိုသူကို က္ଷတ္တရိယ မိတ်ဖက်တို့က ပယ်ချ၍ ပြင်းထန်စွာ အပြစ်ပေးရမည်၊ အကြောင်းမူကား သူသည် သစ္စာနှင့် အန္တရာယ်ကို အတူခံယူရသော စစ်သူရဲဓမ္မကို ချိုးဖောက်သောကြောင့် ဖြစ်သည်»။
Verse 22
त॑ं इन्यु: काष्ठलोषछ्ैर्वा दहेयुर्वां कटाग्निना । पशुवन्मारयेयुर्वा क्षत्रिया ये स्युरीदृशा:,उनके लिये इन्द्र आदि देवता अमंगल मनाते हैं। जो सहायकोंको छोड़कर अपने प्राण बचानेकी इच्छा रखता है, ऐसे कायरको उसके साथी क्षत्रिय लाठी या ढेलोंसे पीटें अथवा घासके ढेरकी आगमें जला दें या उसे पशुकी भाँति गला घोटकर मार डालें
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ထိုသူကို အပြစ်ပေးရမည်။ က္ෂတ္တရိယ မိတ်ဖက်တို့သည် လက်တံတုတ် သို့မဟုတ် မြေခဲများဖြင့် ထိုးနှက်ကြစေ၊ သို့မဟုတ် မြက်ပုံမီးဖြင့် လောင်ကျွမ်းစေ၊ သို့မဟုတ် တိရစ္ဆာန်ကဲ့သို့ သတ်ဖြတ်စေ။ အကူအညီပေးသူတို့ကို စွန့်ပစ်ပြီး မိမိအသက်သာ ကယ်လိုသူမျိုးကို အင်ဒြာအစရှိသော နတ်တို့က မင်္ဂလာမရှိသူဟု မြင်ကြသည်။ သင်ခန်းစာမှာ စစ်သူရဲ၏ ဓမ္မသည် မိတ်ဖက်အပေါ် သစ္စာနှင့် ကာကွယ်ခြင်းဖြစ်၍၊ ကိုယ်တိုင်ကယ်ရန် အခြားသူကို စွန့်ပစ်သော ကြောက်ရွံ့မှုသည် က္ෂတ္တရိယဓမ္မကို ပြင်းထန်စွာ ချိုးဖောက်ခြင်း ဖြစ်သည်»။
Verse 23
अधर्म: क्षत्रियस्यैष यच्छय्यामरणं भवेत् । विसृजन् श्लेष्ममूत्राणि कृपणं परिदेवयन्,खाटपर सोकर मरना क्षत्रियके लिये अधर्म है। जो क्षत्रिय कफ और मल-मूत्र छोड़ता तथा दुखी होकर विलाप करता हुआ बिना घायल हुए शरीरसे मृत्युको प्राप्त हो जाता है, उसके इस कर्मकी प्राचीन धर्मको जानने-वाले विद्वान् पुरुष प्रशंसा नहीं करते हैं
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «က္ෂတ္တရိယအတွက် ဤသည်မှာ အဓမ္မပင်—အိပ်ရာပေါ်၌ သေခြင်း။ ချွဲနှင့် ဆီးကို ထုတ်လွှတ်ကာ သနားဖွယ် ငိုကြွေးလျက် (ဒဏ်ရာမရှိဘဲ၊ သူရဲကောင်းမဟုတ်သော) သေခြင်းကို ရှေးဓမ္မကို သိသော ပညာရှိတို့ မချီးမွမ်းကြ»။
Verse 24
अविक्षतेन देहेन प्रलयं योडधिगच्छति । क्षत्रियो नास्य तत् कर्म प्रशंसन्ति पुराविद:,खाटपर सोकर मरना क्षत्रियके लिये अधर्म है। जो क्षत्रिय कफ और मल-मूत्र छोड़ता तथा दुखी होकर विलाप करता हुआ बिना घायल हुए शरीरसे मृत्युको प्राप्त हो जाता है, उसके इस कर्मकी प्राचीन धर्मको जानने-वाले विद्वान् पुरुष प्रशंसा नहीं करते हैं
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ဒဏ်ရာမရှိသေးသော ကိုယ်ခန္ဓာဖြင့် သေဆုံးသွားသော က္ෂတ္တရိယ—စစ်မြေပြင်၌ မတည်ကြည်ဘဲ အားနည်းစွာ လဲကျသေဆုံးသူ—ထိုအပြုအမူကို ရှေးထုံးတမ်းကို သိသော ပညာရှိတို့ မချီးမွမ်းကြ။ စစ်သူရဲ၏ စည်းကမ်းအရ သေခြင်းကို သတ္တိနှင့် တည်ငြိမ်စွာ ရင်ဆိုင်ရမည်၊ ထိုးနှက်ခြင်းမခံရသေးဘဲ အားနည်းကွဲပြား၍ ငိုကြွေးခြင်းဖြင့် မဟုတ်»။
Verse 25
न गृहे मरणं तात क्षत्रियाणां प्रशस्यते । शौटीराणामशौटीर्यमधर्म कृपणं च तत्,क्योंकि तात! वीर क्षत्रियोंका घरमें मरण हो, यह उनके लिये प्रशंसाकी बात नहीं है। वीरोंके लिये यह कायरता और दीनता अधर्मकी बात है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူ၏— «ချစ်သောကလေးရေ၊ က္ṣatriya များအတွက် အိမ်တွင်း၌ သေဆုံးခြင်းသည် ချီးမွမ်းထိုက်သောအရာ မဟုတ်။ သတ္တိရှိသူတို့အတွက် ထိုသို့သောအဆုံးသတ်သည် ကြောက်ရွံ့ခြင်း၊ သနားဖွယ်ကောင်းသော အဓမ္မလမ်းစဉ် ဖြစ်၏»။
Verse 26
इदं दुःखं महत् कष्ट पापीय इति निष्टनन् । प्रतिध्वस्तमुख: पूतिरमात्याननुशोचयन्,“यह बड़ा दुःख है। बड़ी पीड़ा हो रही है! यह मेरे किसी महान् पापका सूचक है।' इस प्रकार आर्तनाद करना, विकृत-मुख हो जाना, दुर्गन्धित शरीरसे मन्त्रियोंके लिये निरन्तर शोक करना, नीरोग मनुष्योंकी-सी स्थिति प्राप्त करनेकी कामना करना और वर्तमान रुग्णावस्थामें बारंबार मृत्युकी इच्छा रखना--ऐसी मौत किसी स्वाभिमानी वीरके योग्य नहीं है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူ၏— «‘ဤသည်မှာ အလွန်ကြီးမားသော ဝမ်းနည်းမှု၊ ပြင်းထန်သော နာကျင်မှုတည်း—ငါ့၌ အလွန်ကြီးသော အပြစ်တစ်စုံတစ်ရာ၏ လက္ခဏာပင်ဖြစ်မည်’ ဟု အော်ဟစ်ငိုကြွေးခြင်း၊ မျက်နှာပျက်ယွင်း၍ ငုံ့ကျခြင်း၊ ကိုယ်ခန္ဓာနံစော်ခြင်း၊ မိမိ၏ အမတ်များနှင့် အနီးကပ်အမှုထမ်းတို့အတွက် မပြတ်မလပ် ဝမ်းနည်းခြင်း၊ ကျန်းမာသူ၏ အခြေအနေသို့ ပြန်ရလိုခြင်း၊ လက်ရှိရောဂါအတွင်း မကြာခဏ သေချင်စိတ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း—ဤသို့သော သေဆုံးပုံစံသည် ကိုယ့်ဂုဏ်ကိုတန်ဖိုးထားသော သူရဲကောင်းနှင့် မထိုက်တန်»။
Verse 27
अरोगाणां स्पृहयते मुहुर्मुत्युमपीच्छति । वीरो दृप्तोडभिमानी च नेदृशं मृत्युमहीति,“यह बड़ा दुःख है। बड़ी पीड़ा हो रही है! यह मेरे किसी महान् पापका सूचक है।' इस प्रकार आर्तनाद करना, विकृत-मुख हो जाना, दुर्गन्धित शरीरसे मन्त्रियोंके लिये निरन्तर शोक करना, नीरोग मनुष्योंकी-सी स्थिति प्राप्त करनेकी कामना करना और वर्तमान रुग्णावस्थामें बारंबार मृत्युकी इच्छा रखना--ऐसी मौत किसी स्वाभिमानी वीरके योग्य नहीं है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူ၏— «နာမကျန်းသူသည် ကျန်းမာသူ၏ အခြေအနေကို တောင့်တပြီး၊ ထပ်ခါထပ်ခါ သေချင်စိတ်တောင် ဖြစ်တတ်၏။ သို့သော် စစ်သူရဲ—ဂုဏ်မာန်ရှိ၍ ကိုယ့်ကိုယ်ကို တန်ဖိုးထားသူ—သည် ထိုသို့သော သေဆုံးခြင်းနှင့် မထိုက်တန်။ နာကျင်စွာ ငိုကြွေး၍ မျက်နှာပျက်ယွင်းကာ၊ အမှုထမ်းတို့ရှေ့တွင် မပြတ်မလပ် ဝမ်းနည်းပြီး၊ ကျန်းမာခြင်းကို တောင့်တကာ၊ ရောဂါအတွင်း ထပ်ခါထပ်ခါ သေချင်ခြင်း—ဤအဆုံးသတ်သည် ဂုဏ်သိက္ခာဖြင့် အသက်ရှင်သူနှင့် မသင့်»။
Verse 28
रणेषु कदन कृत्वा ज्ञातिभि: परिवारित: । ती#णै: शस्त्रैरभिक्लिष्ट: क्षत्रियो मृत्युमहीति,क्षत्रियको तो चाहिये कि अपने सजातीय बन्धुओंसे घिरकर समरांगणमें महान् संहार मचाता हुआ तीखे शशस्त्रोंसे अत्यन्त पीड़ित होकर प्राणोंका परित्याग करे--वह ऐसी ही मृत्युके योग्य है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူ၏— «က္ṣatriya သည် မိမိ၏ ဆွေမျိုးရင်းချာတို့ ဝိုင်းရံလျက် စစ်မြေပြင်၌ ကြီးမားသော သတ်ဖြတ်မှုကို ပြုလုပ်ကာ၊ ထက်မြက်သော လက်နက်များကြောင့် အလွန်ပြင်းထန်စွာ ထိခိုက်နာကျင်လျက် အသက်ကို စွန့်ရမည်—ထိုသို့သော သေဆုံးခြင်းသာ သူနှင့် ထိုက်တန်၏»။
Verse 29
शूरो हि काममन्युभ्यामाविष्टो युध्यते भृशम् । हन्यमानानि गात्राणि परैर्नैवावबुध्यते,शूरवीर क्षत्रिय विजयकी कामना और शत्रुके प्रति रोषसे युक्त हो बड़े वेगसे युद्ध करता है। शत्रुओंद्वारा क्षत-विक्षत किये जानेवाले अपने अंगोंकी उसे सुध-बुध नहीं रहती है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူ၏— «သူရဲကောင်းစစ်သည်သည် အောင်ပွဲလိုလားမှုနှင့် ရန်သူအပေါ် အမျက်ဒေါသတို့က လွှမ်းမိုးသဖြင့် အလွန်ပြင်းထန်သော အင်အားဖြင့် တိုက်ခိုက်၏။ ရန်သူတို့က သူ၏ ကိုယ်အင်္ဂါများကို ထိုးနှက်ဖြတ်တောက်၍ ပျက်စီးစေသော်လည်း သူသည် အမှန်တကယ် မသိမသာဖြစ်နေတတ်၏—စစ်ပွဲအပူအရှိန်၌ ဆန္ဒနှင့် ဒေါသတို့၏ အာဏာက အလွန်ကြီးမားသောကြောင့်»။
Verse 30
स संख्ये निधन प्राप्प प्रशसस््तं लोकपूजितम् । स्वथधर्म विपुलं प्राप्प शक्रस्पेति सलोकताम्,वह युद्धमें लोकपूजित सर्वश्रेष्ठ मृत्यु एवं महान् धर्मको पाकर इन्द्रलोकमें चला जाता है
ဘိဿမက ဆိုသည်— «စစ်မြေပြင်၌ သေဆုံးခြင်းသည် လောကက ချီးကျူးလေးစားသော ဂုဏ်သိက္ခာမြင့် မရဏဖြစ်၏။ မိမိ၏ သဝဓမ္မ (svadharma) ကို ပြည့်စုံစွာ ထမ်းဆောင်၍ ကုသိုလ်အကျိုးကြီးမားစွာ ရရှိသူသည် သက္ကရာ (Śakra/အိန္ဒြာ) ၏ လောကသို့ တူညီစွာ ရောက်၏»
Verse 31
सर्वोपायै रणमुखमातिष्स्त्यक्तजीवित: । प्राप्नोतीन्द्रस्य सालोक्यं शूर: पृष्ठमदर्शयन्,शूरवीर प्राणोंका मोह छोड़कर युद्धके मुहानेपर खड़ा होकर सभी उपायोंसे जूझता है और शत्रुको कभी पीठ नहीं दिखाता है; ऐसा शूरवीर इन्द्रके समान लोकका अधिकारी होता है
ဘိဿမက ဆိုသည်— «အသက်ကို ပဋိညာဉ်ထား၍ စစ်တန်းရှေ့ဆုံး၌ မတုန်မလှုပ် ရပ်တည်ကာ နည်းလမ်းအားလုံးဖြင့် တိုက်ခိုက်ပြီး ရန်သူအား ကျောမပြသူ သတ္တိရှင်သည် အိန္ဒြာ၏ လောက၌ နေထိုင်ခွင့် (sālokya) ကို ရ၏»
Verse 32
यत्र यत्र हतः शूर: शत्रुभि: परिवारित: । अक्षयाल्लँभते लोकान् यदि दैन्यं न सेवते,शत्रुओंसे घिरा हुआ शूरवीर यदि मनमें दीनता न लावे तो वह जहाँ कहीं भी मारा जाय, अक्षय लोकोंको प्राप्त कर लेता है
ဘိဿမက ဆိုသည်— «ရန်သူတို့က ဝိုင်းရံထားသော်လည်း သတ္တိရှင်သည် စိတ်တွင်း၌ ညံ့ဖျင်းမှု၊ စိတ်ပျက်အားလျော့မှုကို မခိုလှုံလျှင်၊ မည်သည့်နေရာ၌ သတ်ဖြတ်ခံရပါစေ အဆုံးမရှိသော လောကများ (akṣaya lokāḥ) ကို ရောက်၏»
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira raises the dharma-sankat of royal violence: how a king can act in campaigns and battle—where many are harmed—without becoming ethically degraded.
Force is framed as dharmic when it is protective and regulated: restraining harmful actors, enabling the flourishing of the community, and being coupled with accountability through generosity, rites, and principled intention.
Yes. The chapter links protection, courageous duty, and endurance in battle with accruing merit and attaining exalted posthumous states, while socially censuring abandonment of allies and self-serving retreat as adharma.