Adhyaya 63
Brāhmaṇa-Dharma, Āśrama Eligibility, and the Primacy of Rāja-Dharma (Śānti Parva 63)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (Instruction on Kingly Dharma)
Bhīṣma outlines conduct and livelihood boundaries for a brāhmaṇa, discouraging weapon-use and certain profit-oriented or coercive occupations, while recommending the brahma-ṣaṭkarmas for the learned householder and suggesting forest-dwelling after duties are fulfilled. He enumerates practices to avoid (including forms of deceit and usury) and describes how abandonment of dharma and harmful conduct collapses ritual eligibility, rendering offerings contextually improper. He then defines the traits of a ‘true vipra’ through virtues such as restraint, purity, straightforwardness, compassion, forbearance, and non-cruelty. The chapter broadens to a systemic claim: social order depends on varṇa–jāti duties, and without cāturvarṇya and āśrama structures, Vedic recitation and public rites would not be sustained. It further discusses conditional āśrama transitions for the three higher varṇas, with limitations on mendicancy for some roles, and presents a culminating thesis that rāja-dharma is the integrative support of all dharmas—like all footprints converging in an elephant’s track—so that if daṇḍanīti fails, the entire normative order destabilizes.
Chapter Arc: युधिष्ठिर भीष्म से पूछते हैं—लोक-समर्थित, अहिंसक, कल्याणकारी और सुखद मार्ग कौन-सा है; ब्राह्मण-धर्म और कर्तव्यपालन का वास्तविक महत्त्व क्या है। → भीष्म वर्णाश्रम-व्यवस्था का सूक्ष्म भेद खोलते हैं: चारों आश्रम ब्राह्मण के लिए विहित हैं, पर अन्य वर्ण सब आश्रमों का समान रूप से अनुगमन नहीं कर पाते; फिर भी प्रत्येक के लिए स्वधर्म का अनुशासन अनिवार्य है। → भीष्म ‘षट्कर्म’ (यजन-याजन, अध्ययन-अध्यापन, दान-प्रतिग्रह) में स्थित, चारों आश्रमों में संयमित, कृतात्मा, निराशी और तपस्वी ब्राह्मण की महिमा का प्रतिपादन करते हैं—ऐसा जीवन ही लोकों में ‘अक्षर’ (स्थायी कीर्ति/फल) का कारण बनता है। → काल और स्वभाव के दबाव से मनुष्य उत्तम-मध्यम-अधम कर्मों की ओर बहता है; इसलिए परिवर्तनशील संसार में स्थिर आधार केवल स्वकर्म-निष्ठा है—कर्तव्यपालन ही श्रेय का मार्ग है। → युधिष्ठिर के प्रश्नों की धारा आगे भी बनी रहती है—वर्णाश्रम-धर्म के बाद स्वधर्म बनाम काल-प्रेरणा के संघर्ष पर और गहन निर्देश की भूमिका तैयार होती है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--मा जल बछ। जज: द्विषष्टितमो5 ध्याय: ब्राह्मणधर्म और कर्तव्यपालनका महत्त्व युधिषछ्िर उवाच शिवान् सुखान् महोदर्कानहिंस्राल्लॉकसम्मतान् । ब्रृहि धर्मान् सुखोपायान् मद्विधानां सुखावहान्,युधिष्ठिर बोले--पितामह! अब आप ऐसे धर्मोंका वर्णन कीजिये; जो कल्याणमय, सुखमय, भविष्यमें अभ्युदयकारी, हिंसारहित, लोकसम्मानित, सुखसाधक तथा मुझ-जैसे लोगोंके लिये सुखपूर्वक आचरणमें लाये जा सकते हों इस प्रकार श्रीमह्या भारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वमें वर्णाश्रम धर्मका वर्णनविषयक बासठवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ६२ ॥/ ऑपन--माज छा जज त्रिषष्टितमो< ध्याय: वर्णाश्रमधर्मका वर्णन तथा राजधर्मकी श्रेष्ठता भीष्म उवाच ज्याकर्षणं शत्रुनिबर्हणं च कृषिरवणिज्या पशुपालनं च । शुश्रूषणं चापि तथार्थहेतो- रकार्यमेतत् परमं द्विजस्य
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်— «အဘိုးတော်ကြီး၊ ကောင်းကျိုးဖြစ်စေ၍ ပျော်ရွှင်မှုကို ပေးနိုင်သော၊ အနာဂတ်တွင် အကျိုးကြီးမားစေသော၊ အကြမ်းဖက်မှုကင်းသော၊ လူထုက လက်ခံချီးမွမ်းသော၊ သုခရရှိရန် လွယ်ကူစွာ လိုက်နာနိုင်သော—ကျွန်ုပ်ကဲ့သို့သူများ လက်တွေ့ကျကျ လိုက်နာနိုင်ပြီး အမှန်တကယ် သုခကို ပေးမည့် ဓမ္မများကို ဖော်ပြပေးပါ»။
Verse 2
भीष्म अवाच ब्राह्मणस्य तु चत्वारस्त्वाश्रमा विहिता: प्रभो । वर्णस्तान् नानुवर्तन्ते त्रयो भारतसत्तम
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်— «အရှင်၊ ဗြာဟ္မဏအတွက် အာရှရမလေးပါးကို သတ်မှတ်ထားသည်။ သို့သော် အခြား ဝဏ္ဏသုံးပါးသည် ထိုအာရှရမများကို အပြည့်အဝ မလိုက်နာကြ၊ အို ဘာရတတို့အနက် အမြတ်ဆုံးသူ»။
Verse 3
भीष्मजीने कहा--प्रभो! भरतवंशावतंस युधिष्ठिर! चारों आश्रम ब्राह्मणोंके लिये ही विहित हैं। अन्य तीनों वर्णोके लोग उन सभी आश्रमोंका अनुसरण नहीं करते हैं ।। उक्तानि कर्माणि बहूनि राजन् स्वर्ग्याणि राजन्यपरायणानि । नेमानि दृष्टान्तविधौ स्मृतानि क्षात्रे हि सर्व विहितं यथावत्,राजन! क्षत्रियके लिये शास्त्रमें बहुत-से ऐसे स्वर्गसाधक कर्म बताये गये हैं, जो हिंसाप्रधान हैं, जैसे युद्ध। परंतु ये कर्म ब्राह्मणके लिये आदर्श नहीं हो सकते; क्योंकि क्षत्रियके लिये सभी प्रकारके कर्मोका यथोचित विधान है
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်— «အို မင်းကြီး၊ ကောင်းကင်သို့ ရောက်စေသော အလုပ်အကိုင်များကို သင်္ခါရကျမ်းများတွင် များစွာ ဆိုထားပြီး၊ ထိုအလုပ်များသည် စစ်သူရဲဝဏ္ဏ (က்ஷတ္တရိယ) ၏ လုပ်ငန်းတာဝန်နှင့် အဓိက ဆက်စပ်နေသည်။ သို့သော် ထိုအရာများကို လူအားလုံးအတွက် အထွေထွေ စံနမူနာအဖြစ် မထားသင့်။ အကြောင်းမူကား က္ෂတ္တရိယအတွက်တော့ စစ်ပွဲကဲ့သို့ အကြမ်းဖက်မှု ပါဝင်နိုင်သည့် တာဝန်များအပါအဝင် လိုက်နာရမည့် စည်းကမ်းကို ကျမ်းစာများက ပြည့်စုံသင့်တော်စွာ သတ်မှတ်ထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်»။
Verse 4
क्षात्राणि वैश्यानि च सेवमान: शौद्राणि कर्माणि च ब्राह्मण: सन् | अस्मिल्लोके निन्दितो मन्दचेता: परे च लोके निरयं प्रयाति,जो ब्राह्मण होकर क्षत्रिय, वैश्य और शूट्रोंके कर्मोका सेवन करता है, वह मन्दबुद्धि पुरुष इस लोकमें निन्दित और परलोकमें नरकगामी होता है
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «လူတစ်ယောက်သည် အဆင့်အတန်းအားဖြင့် ဗြာဟ္မဏ ဖြစ်နေသော်လည်း က္ෂတ္တရိယ၊ ဝိုင်ရှျ၊ ရှုဒ္ဒရတို့၏ တာဝန်ဓမ္မများကို ယူဆောင်၍ လက်တွေ့ကျင့်သုံးလျှင် ဤလောက၌ အပြစ်တင်ခံရမည်။ ဉာဏ်မတောက်ပသူဖြစ်သဖြင့် နောက်လောက၌ နရကသို့ ကျရောက်မည်။ ဤသင်ခန်းစာသည် ကိုယ့်သင့်တော်သော ဓမ္မကို သစ္စာရှိစွာလိုက်နာခြင်းပေါ်တွင်သာ သီလစည်းကမ်းတည်ရှိကြောင်း၊ အခွင့်အရေးလိုက်၍ အခြားလူမှုတာဝန်များကို ယူသုံးခြင်းမဟုတ်ကြောင်းကို အလေးပေးသည်»။
Verse 5
या संज्ञा विहिता लोके दासे शुनि वृके पशौ | विकर्मणि स्थिते विप्रे सैव संज्ञा च पाण्डव,पाण्डुनन्दन! लोकमें दास, कुत्ते, भेड़िये तथा अन्य पशुओंके लिये जो निन्दासूचक संज्ञा दी गयी है, अपने वर्णधर्मके विपरीत कर्ममें लगे हुए ब्राह्मणके लिये भी वही संज्ञा दी जाती है
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «လောကသည် ကျွန်၊ ခွေး၊ ဝံပုလွေ နှင့် အခြားတိရစ္ဆာန်တို့အပေါ် အထင်သေးစွာ ခေါ်ဆိုသည့် အမည်တံဆိပ်ကိုပင်၊ အို ပाण्डဝ၊ ကိုယ့်အမျိုးအစားဓမ္မနှင့် ဆန့်ကျင်သော အလုပ်၌ တည်နေသော ဗြာဟ္မဏအပေါ်လည်း ထိုအမည်တံဆိပ်တူတူပင် သတ်မှတ်ကြသည်။ ကိုယ့်သင့်တော်သော အကျင့်ကို စွန့်လွှတ်သည့်အခါ လောကသည် မွေးဖွားမှုတစ်ခုတည်းမဟုတ်ဘဲ ထိုကျဆုံးမှုအတိုင်းပင် စီရင်ဆုံးဖြတ်သည်»။
Verse 6
षट्कर्मसम्प्रवृत्तस्य आश्रमेषु चतुर्ष्वपि । सर्वधर्मोपपन्नस्य संवृतस्थ कृतात्मन:
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «ခြောက်ပါးသော သတ်မှတ်ထားသည့် ကာရမများ၌ တက်ကြွစွာ လုပ်ဆောင်နေသူ၊ အာရှရမ် လေးပါးအနက် မည်သည့်အာရှရမ်၌မဆို တည်မြဲနေသူ၊ ဓမ္မအမျိုးမျိုးနှင့် ပြည့်စုံသူ၊ ကိုယ်ကို ထိန်းချုပ်၍ မိမိနေရာ၌ တည်ငြိမ်သူ၊ မိမိကိုယ်ကို အနိုင်ယူပြီးသူ၏ အကျင့်အကြံကို ကျွန်ုပ်အား ပြောပြပါ»။
Verse 7
ब्राह्मणस्य विशुद्धस्य तपस्यभिरतस्य च । निराशिषो वदान्यस्य लोका हुक्षरसम्मिता:
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «သန့်ရှင်းသော ဗြာဟ္မဏ၊ တပသ္ယာ၌ စိတ်ဝင်စားသူ၊ အကျိုးဆုလာဘ်ကို မမျှော်လင့်သူ၊ သဘောထားရက်ရောသူအတွက်—သူရောက်သည့် လောကများသည် မပျက်မယွင်းသောအဖြစ်ဖြင့် တိုင်းတာခံရသည်။ ထိုကဲ့သို့ ကိုယ်ကျိုးမရှာသော စည်းကမ်းတရား၏ အသီးအပွင့်ကဲ့သို့ လုံခြုံ၍ တည်တံ့ကြာရှည်သည်»။
Verse 8
जो ब्राह्मण यज्ञ करना-कराना, विद्या पढ़ना-पढ़ाना तथा दान लेना और देना--इन छ: कर्मामें ही प्रवृत्त होता है, चारों आश्रमोंमें स्थित हो उनके सम्पूर्ण धर्मोका पालन करता है, धर्ममय कवचसे सुरक्षित होता है और मनको वशमें किये रहता है, जिसके मनमें कोई कामना नहीं होती, जो बाहर-भीतरसे शुद्ध, तपस्यापरायण और उदार होता है, उसे अविनाशी लोक प्राप्त होते हैं ।। यो यस्मिन् कुरुते कर्म यादृशं येन यत्र च । तादृशं तादृशेनैव स गुणं प्रतिपद्यते,जो पुरुष जिस अवस्थामें, जिस देश अथवा कालमें, जिस उद्देश्यसे जैसा कर्म करता है, वह (उसी अवस्थामें वैसे ही देश अथवा कालमें) वैसे भावसे उस कर्मका वैसा ही फल पाता है
ယုဓိဋ္ဌိရက စစ်မှန်သော ဗြာဟ္မဏ၏ ဘဝကို မေးမြန်းသည်– ယဇ్ఞ ပြုခြင်းနှင့် ပြုစေခြင်း၊ ဗေဒပညာကို သင်ယူခြင်းနှင့် သင်ကြားခြင်း၊ လှူဒါန်းခြင်းနှင့် လှူဒါန်းခြင်းကို လက်ခံခြင်းဟူသော ရိုးရာခြောက်ပါးသော ကာရမများ၌သာ အာရုံစိုက်၍၊ အာရှရမ် လေးပါး၏ စည်းကမ်းဓမ္မအားလုံးကို သစ္စာရှိစွာ လိုက်နာသူဖြစ်သည်။ ဓမ္မဖြင့် ပြုလုပ်ထားသကဲ့သို့သော ကာကွယ်ကာဝတ်ဖြင့် ကာကွယ်ခံရ၍၊ ကိုယ်ကို ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီး၊ ဆန္ဒကင်းစင်ကာ၊ အပြင်အတွင်း သန့်ရှင်း၍၊ တပသ္ယာ၌ မျှော်မှန်းကာ၊ ရက်ရောသူဖြစ်လျှင် မပျက်မယွင်းသော လောကများကို ရရှိသည်။ ထို့နောက် သူသည် ကမ္မ၏ အကြောင်းအကျိုးကိုလည်း ဆင်ခြင်သည်– လူတစ်ယောက်သည် မည်သည့်အခြေအနေ၌မဆို၊ မည်သည့်နေရာ သို့မဟုတ် အချိန်၌မဆို၊ မည်သည့်ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့်မဆို၊ မည်သို့သော အလုပ်ကို ပြုလုပ်သနည်းဆိုသော်—ထိုအရည်အသွေးနှင့် ထိုရည်ရွယ်ချက်အတိုင်းပင် သက်ဆိုင်ရာ အကျိုးကို ပြန်လည်ခံစားရသည်။
Verse 9
वृद्धा कृषिवणिक्त्वेन जीवसंजीवनेन च । वेत्तुमहसि राजेन्द्र स्वाध्यायगणितं महत्,राजेन्द्र! वैश्यकी व्याज लेनेवाली वृत्ति, खेती और वाणिज्यके समान तथा क्षत्रियके प्रजापालनरूप कर्मके समान ब्राह्मणोंके लिये वेदाभ्यासरूपी कर्म ही महान् है--ऐसा तुम्हें समझना चाहिये
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်— «အို မင်းတို့အနက် အမြတ်ဆုံးသော မင်းကြီး၊ ဤအချက်ကို နားလည်သင့်သည်။ ဝိုင်ရှျ၏ အဓိက အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းကြီးများမှာ အတိုးဖြင့် ချေးငွေထုတ်ပေးခြင်း၊ လယ်ယာစိုက်ပျိုးခြင်းနှင့် ကုန်သွယ်ရေး ဖြစ်သကဲ့သို့၊ က္ရှတ်ရိယ၏ တာဝန်မှာ ပြည်သူတို့ကို ကာကွယ်ထိန်းသိမ်း၍ အုပ်ချုပ်စီမံခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုနည်းတူပင် ဘြာဟ္မဏတို့အတွက် အကြီးမြတ်ဆုံးသော ကိစ္စမှာ စွာဓျာယ—ဝေဒကို လေ့လာ၍ ရွတ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။»
Verse 10
कालसंचोदितो लोक: कालपययिनिक्षित: । उत्तमाधममध्यानि कर्माणि कुरुतेडवश:,कालके उलट-फेरसे प्रभावित तथा स्वभावसे प्रेरित हुआ मनुष्य विवश-सा होकर उत्तम, मध्यम और अधम कर्म करता है
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်— «အချိန်က တွန်းပို့သကဲ့သို့၊ အချိန်၏ ပြောင်းလဲလှုပ်ရှားသော လမ်းကြောင်းထဲသို့ ပစ်ချခံရသကဲ့သို့ လူသည် မတတ်သာသလို လုပ်ရပ်များကို ပြုလုပ်တတ်သည်—အထက်တန်း၊ အလယ်တန်း သို့မဟုတ် အနိမ့်တန်းသော အမှုများပင် ဖြစ်နိုင်သည်။»
Verse 11
अन्तवन्ति प्रधानानि पुरा श्रेयस्कराणि च । स्वकर्मनिरतो लोके हा॒क्षर: सर्वतोमुख:,पहलेके जो कल्याणकारी और अमड्रलकारी शुभाशुभ कर्म हैं, वे ही प्रधान होकर इस शरीरका निर्माण करते हैं। इस शरीरके साथ ही उनका भी अन्त हो जाता है; परंतु जगतमें अपने वर्णाश्रमोचित कर्मके पालनमें तत्पर रहनेवाला पुरुष तो हर अवस्थामें सर्वव्यापी और अविनाशी ही है
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်— «ယခင်က ကောင်းကျိုးကို ဖြစ်စေခဲ့သော အဓိက အကြောင်းရင်းများပင်လျှင် အဆုံးသတ် ရှိသည်။ သို့သော် ဤလောက၌ မိမိ၏ သတ်မှတ်ထားသော တာဝန်—ဝဏ္ဏနှင့် အာရှရမအလိုက် သင့်လျော်သော ကမ္မ—ကို မပြတ်မလျော့ ဆောင်ရွက်နေသူသည် အခြေအနေတိုင်း၌ မပျက်မယွင်းသောသူ ဖြစ်၍၊ အရပ်ရပ်၌ ရှိနေသကဲ့သို့၊ မျက်နှာမူရာ အရပ်အားလုံးသို့ မျက်နှာမူနေသူ ဖြစ်သည်။»
Verse 61
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनुशासनपर्वमें चारों आश्रमोंके धर्मोका वर्णणविषयक एकसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ «ရှာန္တိ ပရဝ» အတွင်း၊ အထူးသဖြင့် «ရာဇဓမ္မ အနုသာသန ပရဝ» တွင်၊ အာရှရမ လေးပါး၏ ဓမ္မများကို ဖော်ပြသည့် အခန်းခြောက်ဆယ်တစ် (၆၁) ပြီးဆုံးလေ၏။
Verse 62
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि वर्णाश्रमधर्मकथने द्विषष्टितमो5 ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် မဟာဘာရတ၏ «ရှာန္တိ ပရဝ» အတွင်း၊ «ရာဇဓမ္မ အနုသာသန ပရဝ» တွင်၊ ဝဏ္ဏနှင့် အာရှရမတို့၏ ဓမ္မကို ဆွေးနွေးဖော်ပြသော အခန်းခြောက်ဆယ်နှစ် (၆၂) သည် အဆုံးသတ်လေ၏။
Frequently Asked Questions
The chapter addresses how role-based duty (especially brāhmaṇa conduct and livelihood) is to be preserved without collapsing into harmful or exploitative means, and how social/ritual order depends on disciplined governance.
Personal virtue and occupational restraint are presented as prerequisites for social trust, while rāja-dharma (supported by daṇḍanīti) is framed as the coordinating condition that allows all other dharmas to operate coherently.
No formal phalaśruti is stated in this chapter; its meta-claim functions structurally—understanding rāja-dharma as the support-layer for other duties is presented as necessary for sustaining the broader ethical and ritual ecology.