Adhyaya 46
Kṛṣṇa’s Dhyāna and the Prompt to Question Bhīṣma (कृष्णध्यानं भीष्मप्रश्नप्रेरणा च)
Upa-parva: Rājadharmānushāsana (Instruction on Kingship) — Bhīṣma-Upadeśa Context
Yudhiṣṭhira addresses Kṛṣṇa, expressing wonder at his absorbed, motionless composure and asking about the ‘fourth’ contemplative path (caturtha dhyānamārga) he appears to have adopted. He describes the yogic signs: restrained vāyu within the body, senses gathered into mind, mind into intellect, and the entire psychophysical aggregate placed in the kṣetrajña (knower of the field). He requests removal of doubt, acknowledging Kṛṣṇa as both kṣara and akṣara and as primordial agency. Vaiśaṃpāyana then reports Kṛṣṇa’s reply: Kṛṣṇa’s mind has gone to Bhīṣma on the śara-talpā, recalling Bhīṣma’s martial prowess, learning, and comprehensive knowledge, and noting that with Bhīṣma’s passing the world will feel diminished in wisdom. Kṛṣṇa urges Yudhiṣṭhira to approach Bhīṣma promptly and question him on Vedic learning, ritual systems, āśrama-dharma, and varṇa-dharma. Yudhiṣṭhira assents, values Kṛṣṇa’s guidance, and Kṛṣṇa orders the chariot to be yoked; Sātyaki conveys the command to Dāruka, and the text concludes with an ornate description of the prepared chariot and horses.
Chapter Arc: युधिष्ठिर श्रीकृष्ण से विस्मयपूर्वक पूछते हैं कि आप ‘चतुर्थ ध्यानमार्ग’ का आलम्बन लेकर कैसे उस देव-तत्त्व तक पहुँचते हैं—यह योग-स्थित प्रज्ञा उन्हें चकित कर देती है। → कृष्ण के योग-लक्षणों का संकेत मिलता है—प्राणवायु का निग्रह, इन्द्रियों की प्रसन्नता, मन का स्थापन—और युधिष्ठिर के भीतर यह उत्कंठा तीव्र होती जाती है कि ऐसे परम पुरुष के निकट जाकर भीष्म से राजधर्म का अंतिम, निर्णायक उपदेश कैसे प्राप्त हो। → श्रीकृष्ण भीष्म की महिमा का स्तवन करते हैं—उन्हें परशुराम (जामदग्न्य) के प्रिय शिष्य, समस्त विद्याओं का आधार, और भीमपराक्रमी महापुरुष के रूप में प्रतिष्ठित करते हुए युधिष्ठिर को आदेश देते हैं कि उनके पास जाकर, उन्हें आलिंगन/उपसंग्रह कर, जो मन में है वह पूछो। → युधिष्ठिर कृष्ण को जगत्-विधाता मानकर उनके वचन को अटल स्वीकार करते हैं और निवेदन करते हैं कि माधव अग्रणी होकर चलें; प्रस्थान की तैयारी होती है—दारुक रथ सजाता है, सात्यकि की प्रेरणा से रथ-वैभव का वर्णन आता है। → भीष्म के शय्या-शर पर पहुँचकर युधिष्ठिर कौन-सा प्रश्न पहले रखेंगे—राजधर्म, दण्डनीति, या शोक-शमन—यह अगले अध्याय के लिए टल जाता है।
Shlokas
Verse 1
/ भीकम (2 अमान षट्चत्वारिशो5 ध्याय: युधिष्ठिर और श्रीकृष्णका संवाद, श्रीकृष्णद्वारा भीष्मकी प्रशंसा और युधिष्ठिरको उनके पास चलनेका आदेश युधिछिर उवाच किमिदं परमाक्षूर्य ध्यायस्यमितविक्रम । कच्चिल्लोकत्रयस्यास्य स्वस्ति लोकपरायण,युधिष्ठिरे पूछा--अमितपराक्रमी, जगत्के आश्रयदाता पुरुषोत्तम! आप यह किसका ध्यान कर रहे हैं? यह तो बड़े आश्चर्यकी बात है! इस त्रिलोकीका कुशल तो है न? आप तो जाग्रतू, स्वप्न, सुषुप्ति--तीनों अवस्थाओंसे परे तुरीय ध्यानमार्गका आश्रय लेकर स्थूल, सूक्ष्म और कारण तीनों शरीरोंसे ऊपर उठ गये हैं। इससे मेरे मनको बड़ा आश्चर्य हो रहा है
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်။ «အဆုံးမရှိသော တန်ခိုးရှင်၊ ဤအရာသည် အလွန်အံ့ဩဖွယ်ကောင်းပါသည်—သင်သည် သမาธိတွင် စူးစိုက်နေသည်မဟုတ်လော။ လောကတို့၏ အားကိုးရာရှင်၊ ဤသုံးလောကလုံး အဆင်ပြေချမ်းသာပါသလား?»
Verse 2
चतुर्थ ध्यानमार्ग त्वमालम्ब्य पुरुषर्षभ । अपक्रान्तो यतो देवस्तेन मे विस्मितं मन:,युधिष्ठिरे पूछा--अमितपराक्रमी, जगत्के आश्रयदाता पुरुषोत्तम! आप यह किसका ध्यान कर रहे हैं? यह तो बड़े आश्चर्यकी बात है! इस त्रिलोकीका कुशल तो है न? आप तो जाग्रतू, स्वप्न, सुषुप्ति--तीनों अवस्थाओंसे परे तुरीय ध्यानमार्गका आश्रय लेकर स्थूल, सूक्ष्म और कारण तीनों शरीरोंसे ऊपर उठ गये हैं। इससे मेरे मनको बड़ा आश्चर्य हो रहा है
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်။ «လူတို့အနက် နွားထီးကဲ့သို့ ထူးမြတ်သူ၊ သင်သည် စတုတ္ထ သမాధိလမ်းကြောင်းကို အားကိုးကာ ဘုရားတစ်ပါးကဲ့သို့ သာမန်သိမြင်မှုမှ ဆုတ်ခွာသွားသကဲ့သို့ ထင်ရသည်။ ထို့ကြောင့် ကျွန်ုပ်၏ စိတ်သည် အံ့ဩခြင်းဖြင့် ပြည့်နှက်နေပါသည်။»
Verse 3
निगृहीतो हि वायुस्ते पडचकर्मा शरीरग: । इन्द्रियाणि प्रसन्नानि मनसि स्थापितानि ते,आपके शरीरमें रहनेवाली और श्वास-प्रश्चास आदि पाँच कर्म करनेवाली प्राणवायु अवरुद्ध हो गयी है। आपने अपनी प्रसन्न इन्द्रियोंको मनमें स्थापित कर दिया है
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «သင်၏ကိုယ်အတွင်းရှိ ပရာဏ (အသက်လေ) သည် ရှူသွင်းခြင်း၊ ရှူထုတ်ခြင်းနှင့် အခြားလုပ်ဆောင်ချက်များအပါအဝင် လုပ်ငန်းငါးပါးရှိသော်လည်း ယခု ထိန်းချုပ်တားဆီးထားပြီး ဖြစ်သည်။ သင်၏ အာရုံခံအင်္ဂါများသည် တည်ငြိမ်ကြည်လင်ကာ စိတ်အတွင်းသို့ စုစည်း၍ တင်ထားလေပြီ»။
Verse 4
वाक् च सत्त्वं च गोविन्द बुद्धौ संवेशितानि ते । सर्वे चैव गुणा देवा: क्षेत्रज्ञे ते निवेशिता:,गोविन्द! मन तथा वाक् आदि सम्पूर्ण इन्द्रियाँ आपके द्वारा बुद्धिमें लीन कर दी गयी हैं। समस्त गुणोंको और इन्द्रियोंके अनुग्राहक देवताओंको आपने क्षेत्रज्ञ आत्मामें स्थापित कर दिया है
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «အို ဂోవိန္ဒ! သင်သည် စကား (ဝါက်) နှင့် အတွင်းရှိ သတ္တဝ (ရှိတည်မှု၏ အင်အား) ကို ဉာဏ် (ဗုဒ္ဓိ) အတွင်းသို့ စုစည်း၍ ထည့်သွင်းထားလေပြီ။ ထို့အပြင် အာရုံခံအင်္ဂါများကို အားပေးထိန်းကွပ်သော နတ်ဘုရားများနှင့် ဂုဏ်သတ္တိအားလုံးကိုလည်း ‘ကေတ္တရဇ్ఞ’ ဖြစ်သော အတ္တမန် (ကိုယ်တိုင်သိမြင်သူ) အတွင်းသို့ သင်က တည်စေခဲ့သည်။ စိတ်နှင့် စကားမှစ၍ အင်္ဂါရပ်အားလုံးကို နားလည်မှုအတွင်းသို့ လုံးဝ လျှောကျစေပြီး၊ ဂုဏ်သတ္တိတို့၏ လှုပ်ရှားမှုနှင့် အာရုံနတ်များကို သက်သေဖြစ်သော ဝိညာဉ်အတွင်း၌ တည်စေခဲ့သည်»။
Verse 5
नेड़न्ति तव रोमाणि स्थिरा बुद्धिस्तथा मन: । काष्ठकुड्यशिलाभूतो निरीहश्चासि माधव,आपके रोंगटे खड़े हो गये हैं। जरा भी हिलते नहीं हैं। बुद्धि तथा मन भी स्थिर हैं। माधव! आप काठ, दीवार और पत्थरकी तरह निश्रेष्ट हो गये हैं
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «သင်၏အမွှေးအတောင်များ ထောင်တက်နေသော်လည်း သင်သည် အနည်းငယ်မျှ မတုန်လှုပ်။ သင်၏ ဉာဏ်နှင့် စိတ်သည်လည်း တည်ငြိမ်ခိုင်မာသည်။ အို မာဓဝ! သင်သည် သစ်တုံး၊ နံရံ၊ ကျောက်တုံးကဲ့သို့ ပြင်ပလှုပ်ရှားမှုမရှိဘဲ ဖြစ်နေပြီ»။
Verse 6
यथा दीपो निवातस्थो निरिज्री ज्वलते पुनः । तथासि भगवन् देव पाषाण इव निश्चल:
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «လေမရှိသောနေရာ၌ ထားသော မီးအိမ်သည် မလှုပ်မယှက် တောက်လောင်သကဲ့သို့၊ အို ဘဂဝန်၊ အို ဒေဝ! သင်သည် ကျောက်တုံးကဲ့သို့ ခိုင်မြဲ၍ မရွေ့မလျား တည်နေသည်»။
Verse 7
भगवन्! देवदेव! जैसे वायुशून्य स्थानमें रखे हुए दीपककी लौ काँपती नहीं, एकतार जलती रहती है, उसी तरह आप भी स्थिर हैं मानो पाषाणकी मूर्ति हों ।। यदि श्रोतुमिहाहामि न रहस्यं च ते यदि । छिन्धि मे संशयं देव प्रपन्नायाभियाचते,देव! यदि मैं सुननेका अधिकारी होऊँ और यदि यह आपका कोई गोपनीय रहस्य न हो तो मेरे इस संशयका निवारण कीजिये; इसके लिये मैं आपकी शरणमें आकर बारंबार याचना करता हूँ
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «အို ဘဂဝန်! အို ဒေဝဒေဝ—နတ်တို့၏နတ်! လေမရှိသောနေရာ၌ ထားသော မီးအိမ်၏ မီးလျှံသည် မတုန်မလှုပ်ဘဲ တစ်ကြောင်းတည်း တည်ငြိမ်စွာ လောင်ကျွမ်းသကဲ့သို့၊ သင်လည်း ကျောက်ရုပ်တော်ကဲ့သို့ မလှုပ်မယှက် တည်နေသည်။ အကယ်၍ ဤအကြောင်းကို ဤနေရာ၌ ကြားနာရန် ကျွန်ုပ်အရည်အချင်းရှိပြီး၊ သင်၏ လျှို့ဝှက်ချက် မဟုတ်ပါက၊ အို သခင်၊ ကျွန်ုပ်၏ သံသယကို ဖြတ်တောက်ပေးပါ။ ကျွန်ုပ်သည် သင့်ထံ အားကိုးခိုလှုံလာ၍ ထပ်တလဲလဲ တောင်းပန်လျက်ရှိသည်»။
Verse 8
त्वं हि कर्ता विकर्ता च क्षरं चैवाक्षरं च हि । अनादिनिधनश्चाद्यस्त्वमेव पुरुषोत्तम,पुरुषोत्तम! आप ही इस जगत्को बनाने और विलीन करनेवाले हैं। आप ही क्षर और अक्षर पुरुष हैं। आपका न आदि है और न अन्त। आप ही सबके आदि कारण हैं
ယုဓိဋ္ဌိရက ဆိုသည်—ဤလောကကို ဖန်ဆင်းသူလည်း သင်တစ်ပါးတည်း၊ ဖျက်သိမ်းသူလည်း သင်တစ်ပါးတည်း ဖြစ်၏။ သင်သည် ပျက်စီးနိုင်သော သဘောတရားလည်း ဖြစ်၍ မပျက်စီးနိုင်သော သဘောတရားလည်း ဖြစ်၏။ အစမရှိ အဆုံးမရှိ၊ သင်သည် အရာအားလုံး၏ မူလအရင်းအမြစ်—အို ပုရုရှိုတ္တမ၊ လူတို့အထက်ဆုံးသော အရှင်တော်။
Verse 9
त्वत्प्रपन्नाय भक्ताय शिरसा प्रणताय च । ध्यानस्यास्य यथा तच्त्व॑ ब्रृहि धर्मभूतां वर
ယုဓိဋ္ဌိရက ဆိုသည်—သင့်ထံ၌ ခိုလှုံလာသူ၊ သစ္စာပျော်ရွှင်စွာ ကိုးကွယ်သူ၊ ခေါင်းကိုချ၍ ဂုဏ်ပြုနမස්ကာရပြုသူ ငါ့အား—အို ဓမ္မရှိသူတို့အထက်ဆုံး၊ ဤသမาธိ၏ အမှန်တရားနှင့် မှန်ကန်သော နည်းလမ်းကို အမှန်အတိုင်း ရှင်းပြပါလော့။
Verse 10
मैं आपकी शरणमें आया हुआ भक्त हूँ और माथा टेककर आपके चरणोंमें प्रणाम करता हूँ। धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ प्रभो! इस ध्यानका यथार्थ तत्त्व मुझे बता दीजिये ।। ततः स्वे गोचरे न्यस्य मनोबुद्धीन्द्रियाणि सः । स्मितपूर्वमुवाचेदं भगवान् वासवानुज:,युधिष्ठिरकी यह प्रार्थना सुनकर मन, बुद्धि तथा इन्द्रियोंको अपने स्थानमें स्थापित करके इन्द्रके छोटे भाई भगवान् श्रीकृष्ण मुस्कराते हुए इस प्रकार बोले
ယုဓိဋ္ဌိရက မိမိကိုယ်ကို ခိုလှုံလာသော သစ္စာရှိသော ရှာဖွေသူဟု ကြေညာကာ၊ အရှင်၏ ခြေတော်၌ ခေါင်းချ၍ နမස්ကာရပြုလျက်၊ ဓမ္မရှိသူတို့အထက်ဆုံးသော प्रभုထံမှ ဤသမาธိ၏ အမှန်တရားကို ရှင်းပြပေးရန် တောင်းလျှောက်하였다။ ထိုတောင်းပန်ချက်ကို ကြားသော်၊ သီရိကృష్ణ—အိန္ဒြ၏ ညီတော်—သည် စိတ်၊ ဉာဏ်နှင့် အာရုံအင်္ဂါတို့ကို မိမိတို့၏ သင့်လျော်ရာ အကွာအဝေး၌ ပြန်လည်တည်စေပြီး၊ နူးညံ့သော အပြုံးဖြင့် စကားစတင်တော်မူ၏။
Verse 11
महाभारत &» ध्यानमग्न श्रीकृष्णसे युधिष्ठिर प्रश्न कर रहे हैं वासुदेव उवाच शरतल्पगतो भीष्म: शाम्यन्निव हुताशन: । मां ध्याति पुरुषव्याप्रस्ततो मे तद्गतं मन:,श्रीकृष्णने कहा--राजन्! बाण-शय्यापर पड़े हुए पुरुषसिंह भीष्म, जो इस समय बुझती हुई आगके समान हो रहे हैं, मेरा ध्यान कर रहे हैं; इसलिये मेरा मन भी उन्हींमें लगा हुआ है
ဝါစုဒေဝက ဆိုသည်—အို မင်းကြီး၊ မြားအိပ်ရာပေါ်၌ လဲလျောင်းနေသော လူတို့အတွင်း ကျားတော်ဖြစ်သည့် ဘီရှ္မသည် ယခု မီးငြိမ်းသွားသကဲ့သို့ ဖြစ်လာလျက် ငါ့ကို သမาธိပြုနေ၏။ ထို့ကြောင့် ငါ၏ စိတ်လည်း သူ့ထံ၌ပင် တည်နေ၏။
Verse 12
यस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशने: । न सेहे देवराजो5पि तमस्मि मनसा गत:,बिजलीकी गड़गड़ाहटके समान जिनके धनुषकी टंकारको देवराज इन्द्र भी नहीं सह सके थे, उन्हीं भीष्मके चिन्तनमें मेरा मन लगा हुआ है
ဝါစုဒေဝက ဆိုသည်—အိန္ဒြ၏ မိုးကြိုးကွဲသံကဲ့သို့ မြည်ဟည်းသော သူ၏ မြားကြိုးတင်းသံကို နတ်ဘုရင်အိန္ဒြတောင် မခံနိုင်ခဲ့သည့် ထိုဘီရှ္မကို ငါ၏ စိတ်သည် အပြည့်အဝ စိမ့်ဝင်လျက် ရောက်ရှိနေ၏။
Verse 13
येनाभिजित्य तरसा समस्तं राजमण्डलम् । ऊढास्तिस्रस्तु ता: कन्यास्तमस्मि मनसा गत:,जिन्होंने काशीपुरीमें समस्त राजाओंके समुदायको वेगपूर्वक परास्त करके काशिराजकी तीनों कन््याओंका अपहरण किया था, उन्हीं भीष्मके पास मेरा मन चला गया है
ဝါသုဒေဝက ပြောသည်– «အစုအဝေးဖြစ်သော မင်းများ၏ မဏ္ဍလတစ်ဝိုက်ကို လျင်မြန်စွာ အနိုင်ယူပြီး ကာသီမင်း၏ သမီးသုံးပါးကို ခေါ်ဆောင်သွားခဲ့သော ဘီရှ္မထံသို့ ငါ၏စိတ်သည် ရောက်သွားပြီ»။
Verse 14
त्रयोविंशतिरात्रं यो योधयामास भार्गवम् | न च रामेण निस्तीर्णस्तमस्मि मनसा गत:,जो लगातार तेईस दिनोंतक भृगुनन्दन परशुरामजीके साथ युद्ध करते रहे, तो भी परशुरामजी जिन्हें परास्त न कर सके, उन्हीं भीष्मके पास मैं मनके द्वारा पहुँच गया था
ဝါသုဒေဝက ပြောသည်– «ဘားဂဝ ပရရှုရာမနှင့် ညနှစ်ဆယ့်သုံးည ဆက်တိုက် တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း ရာမက မအနိုင်ယူနိုင်ခဲ့သော ဘီရှ္မထံသို့ ငါသည် စိတ်ဖြင့် သွားရောက်ခဲ့သည်»။
Verse 15
एकीकृत्येन्द्रियग्रामं मन: संयम्य मेधया । शरणं मामुपागच्छत् ततो मे तद्गतं मनः
ဝါသုဒေဝက ပြောသည်– «အာရုံခံအင်္ဂါတို့၏ အစုအဝေးကို တစ်စုတစ်စည်းတည်း စုစည်း၍၊ ခွဲခြားသိမြင်သော ဉာဏ်ဖြင့် စိတ်ကို ထိန်းချုပ်ကာ ငါ့ထံ၌ ခိုလှုံကြလော့။ ထိုအခါ ငါ၏စိတ်ပင် သင်တို့ထံသို့ တည်ငြိမ်စွာ တည့်မတ်သွားလိမ့်မည်»။
Verse 16
वे भीष्मजी अपनी सम्पूर्ण इन्द्रियोंकी वृत्तियोंको एकाग्रकर बुद्धिके द्वारा मनका संयम करके मेरी शरणमें आ गये थे; इसीलिये मेरा मन भी उन्हींमें जा लगा था ।। यं गड़ा गर्भविधिना धारयामास पार्थिव । वसिष्ठशिक्षितं तात तमस्मि मनसा गत:,तात! भूपाल! जिन्हें गंगादेवीने विधिपूर्वक अपने गर्भमें धारण किया था और जिन्हें महर्षि वसिष्ठके द्वारा वेदोंकी शिक्षा प्राप्त हुई थी, उन्हीं भीष्मजीके पास मैं मन-ही-मन पहुँच गया था
ဝါသုဒေဝက ပြောသည်– ဘီရှ္မသည် အာရုံခံအင်္ဂါတို့၏ လှုပ်ရှားမှုအားလုံးကို တစ်ချက်တည်းသို့ စုစည်းကာ၊ ခွဲခြားသိမြင်သော ဉာဏ်ဖြင့် စိတ်ကို ထိန်းချုပ်ပြီး ငါ့ထံ၌ ခိုလှုံလာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ငါ၏စိတ်ပင်လည်း သူ့ထံသို့ ဆွဲငင်သွားခဲ့သည်။ အို မင်းကြီး၊ ချစ်လှစွာသောသူ—သန့်ရှင်းသော ဓမ္မနည်းအတိုင်း ဂင်္ဂါဒေဝီ၏ ဝမ်း၌ သန္ဓေယူကာ မွေးဖွားခံရသူ၊ ရှင်ဝသိဋ္ဌ၏ လက်ထက်၌ ဝေဒသင်ကြားမှုကို ရရှိသူ—ထိုဘီရှ္မထံသို့ ငါသည် စိတ်အတွင်း၌ သွားရောက်ခဲ့သည်။
Verse 17
दिव्यास्त्राणि महातेजा यो धारयति बुद्धिमान | साड़ांश्व॒ चतुरो वेदांस्तमस्मि मनसा गत:,जो महातेजस्वी बुद्धिमान भीष्म दिव्यास्त्रों तथा अंगोंसहित चारों वेदोंको धारण करते हैं, उन्हींके चिन्तनमें मेरा मन लगा हुआ था
ဝါသုဒေဝက ပြောသည်– «တောက်ပသော တေဇောဓာတ်ကြီးမား၍ ဉာဏ်ပညာရှိသူ၊ ဒိဗ္ဗအာယုဓများကို ကိုင်ဆောင်ကာ အင်္ဂခြောက်ပါသော ဝေဒလေးပါးကို ထိန်းသိမ်းထားသူ—ထိုဘီရှ္မထံသို့ ငါ၏စိတ်သည် ရောက်သွားပြီ»။
Verse 18
रामस्य दयितं शिष्यं जामदग्न्यस्य पाण्डव | आधार ं सर्वविद्यानां तमस्मि मनसा गत:,पाण्डुकुमार! जो जमदग्निनन्दन परशुरामजीके प्रिय शिष्य तथा सम्पूर्ण विद्याओंके आधार हैं, उन्हीं भीष्मजीका मैं मन-ही-मन चिन्तन करता था
ဝါသုဒေဝက ပြောသည်– «ပဏ္ဍဝရေ၊ ငါသည် စိတ်ကို အတွင်းသို့လှည့်ကာ ဘီရှ္မကို သတိတရဖြစ်နေ하였다။ သူသည် ဂျမဒဂ္နိ၏သား ရာမ (ပရရှုရာမ) ၏ ချစ်ခင်ရသော တပည့်ဖြစ်ပြီး၊ ပညာအမျိုးမျိုး၏ အခြေခံတိုင်တန်းလည်း ဖြစ်သည်။ သူကို သတိရရာတွင် ငါသည် စည်းကမ်းတကျ သင်ယူမှု၏ စံနှုန်းနှင့် လက်နက်ပညာ၊ ဉာဏ်ပညာ နှစ်မျိုးလုံးကို ကိုယ်စားပြုသူ၏ သီလဓမ္မအလေးချိန်ကို စဉ်းစားနေ하였다။»
Verse 19
स हि भूतं भविष्यच्च भवच्च भरतर्षभ । वेत्ति धर्मविदां श्रेष्ठ तमस्मि मनसा गत:,भरतश्रेष्ठ! वे भूत, भविष्य और वर्तमान तीनों कालोंकी बातें जानते हैं। धर्मज्ञोमें श्रेष्ठ उन्हीं भीष्मका मैं मन-ही-मन चिन्तन करने लगा था
«ဘာရတတို့အနက် အထွဋ်အမြတ်ရေ၊ ဓမ္မကို အကောင်းဆုံးသိမြင်သူ ဘီရှ္မသည် အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် သုံးကာလလုံးကို သိတတ်၏။ ထိုဓမ္မပညာရှင်တို့အနက် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော ဘီရှ္မထံသို့ပင် ငါ၏စိတ်သည် အတွင်းသို့လှည့်ကာ သတိတရဖြစ်နေ하였다။»
Verse 20
तस्मिन् हि पुरुषव्याप्रे कर्मभि: स्वैर्दिवं गते । भविष्यति मही पार्थ नष्टचन्द्रेव शर्वरी,पार्थ! जब पुरुषसिंह भीष्म अपने कर्मोके अनुसार स्वर्गलोकमें चले जायँगे, उस समय यह पृथ्वी अमावास्याकी रात्रिके समान श्रीहीन हो जायगी
«ပါရ്ഥရေ၊ လူသူရဲကောင်းကြီး ဘီရှ္မသည် မိမိကံအကျိုးအလျောက် ကောင်းကင်ဘုံသို့ ထွက်ခွာသွားသောအခါ၊ ဤမြေကြီးသည် လမရှိသောညကဲ့သို့ တောက်ပမှုကင်းမဲ့သွားလိမ့်မည်။»
Verse 21
तद् युधिष्छिर गाड़ेयं भीष्म॑ं भीमपराक्रमम् | अभिगम्योपसंगृहा[ पृच्छ यत् ते मनोगतम्
«ထို့ကြောင့် ယုဓိဋ္ဌိရရေ၊ ဆုံးဖြတ်ချက်ခိုင်မာ၍ အင်အားကြီးမားသော ဘီရှ္မထံသို့ သွားရောက်ကာ နီးကပ်စွာ ဂါရဝပြု၍ စိတ်ထဲရှိသမျှကို မေးမြန်းလော့။»
Verse 22
अतः महाराज युधिष्ठिर! आप भयानक पराक्रमी गंगानन्दन भीष्मके पास चलकर उनके चरणोंमें प्रणाम कीजिये और आपके मनमें जो संदेह हो उसे पूछिये ।। चातुर्विद्य चातुहत्रं चातुराश्रम्यमेव च । राजधर्माश्व निखिलान् पृच्छैनं पृथिवीपते,पृथ्वीनाथ! धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष--इन चारों विद्याओंको, होता, उदगाता, ब्रह्मा और अध्वर्युसे सम्बन्ध रखनेवाले यज्ञादि कर्मोको, चारों आश्रमोंके धर्मोंको तथा सम्पूर्ण राजधर्मोंको उनसे पूछिये
ဝါသုဒေဝက ပြောသည်– «မဟာမင်း ယုဓိဋ္ဌိရရေ၊ ထို့ကြောင့် ဂင်္ဂါ၏သား၊ အင်အားကြီးမားသော ဘီရှ္မထံသို့ သွားလော့။ သူ၏ခြေတော်၌ ဦးညွှတ်ပဏာမပြု၍ စိတ်ထဲကျန်ရှိသမျှ သံသယတို့ကို မေးမြန်းလော့။ မြေကြီး၏အရှင်ရေ၊ ဘဝ၏ လေးပါးသော ရည်မှန်းချက်—ဓမ္မ၊ အဓိပ္ပါယ်(အာဋ္ဌ/artha)၊ ကာမ၊ မောက္ခ—နှင့်၊ ဟောတೃ၊ ဥဒ္ဂာတೃ၊ ဗြဟ္မာ၊ အဓ္ဝရျု ဟူသော ဝေဒပုရောဟိတ်လေးပါးနှင့် ဆက်နွယ်သည့် ယဇ်ပူဇော်ရေး စည်းကမ်းများ၊ အာရှ్రమလေးပါး၏ တာဝန်ဓမ္မများ၊ ထို့ပြင် ရာဇဓမ္မနှင့် မင်းအုပ်ချုပ်ရေး စည်းမျဉ်းအလုံးစုံကိုလည်း သူထံမှ မေးမြန်းလော့။»
Verse 23
तस्मिन्नस्तमिते भीष्मे कौरवाणां धुरंधरे । ज्ञानान्यस्तं गमिष्यन्ति तस्मात् त्वां चोदयाम्यहम्,कौरववंशका भार सँभालनेवाले भीष्मरूपी सूर्य जब अस्त हो जायँगे, उस समय सब प्रकारके ज्ञानोंका प्रकाश नष्ट हो जायगा; इसलिये मैं आपको वहाँ चलनेके लिये कहता हूँ
ကောရဝတို့၏ဝန်ကို ခိုင်မာစွာထမ်းဆောင်သူ ဘီရှ္မသည် နေကဲ့သို့ ဝင်လျှင်၊ အသိပညာမျိုးစုံ၏ အလင်းရောင်လည်း တဖြည်းဖြည်း မှိန်သွားလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် ယခုချက်ချင်း ထိုနေရာသို့ သွားရန် သင့်ကို ငါ တိုက်တွန်း၏။
Verse 24
तच्छुत्वा वासुदेवस्य तथ्यं वचनमुत्तमम् | साश्रुकण्ठ: स धर्मज्ञो जनार्दनमुवाच ह,भगवान् श्रीकृष्णका वह उत्तम और यथार्थ वचन सुनकर धर्मज्ञ युधिष्ठिरका गला भर आया और वे आँसू बहाते हुए वहाँ श्रीकृष्णसे कहने लगे---
ဝါစုဒေဝ၏ အထူးမြတ်၍ အမှန်တရားဖြစ်သော စကားကို ကြားသော်၊ ဓမ္မကိုသိသူ ယုဓိဋ္ဌိရ၏ လည်ချောင်းသည် စိတ်လှုပ်ရှားမှုကြောင့် တင်းကျပ်လာ၍ မျက်ရည်ကျလျက်၊ ထို့နောက် ဇနာရဒန (သီရိကృష్ణ) ထံသို့ ပြောဆိုလေ၏။
Verse 25
यद् भवानाह भीष्मस्य प्रभाव॑ प्रति माधव । तथा तन्नात्र संदेहो विद्यते मम माधव,“माधव! भीष्मजीके प्रभावके विषयमें आप जैसा कहते हैं, वह सब ठीक है। उसमें मुझे भी संदेह नहीं है
“မာဓဝ၊ ဘီရှ္မ၏ အာနုဘော်နှင့် အထွတ်အထိပ်အကြောင်း သင်ပြောသမျှသည် အမှန်ပင် ဖြစ်၏။ ဤအချက်၌ ငါ့စိတ်တွင် သံသယ လုံးဝ မရှိ။”
Verse 26
महाभाग्यं च भीष्मस्य प्रभावश्च महाद्युते । श्रुत॑ मया कथयतां ब्राह्मणानां महात्मनाम्,“महातेजस्वी केशव! मैंने महात्मा ब्राह्मणोंके मुखसे भी भीष्मजीके महान् सौभाग्य और प्रभावका वर्णन सुना है
အို တောက်ပ၍ အင်အားကြီးသူ၊ မဟာစိတ်ရှိသော ဗြာဟ္မဏတို့၏ နှုတ်မှလည်း ဘီရှ္မ၏ အလွန်ကြီးမားသော ကံကောင်းခြင်းနှင့် အာနုဘော်အကြောင်းကို ငါ ကြားဖူး၏။
Verse 27
भवांश्व॒ कर्ता लोकानां यद् ब्रवीत्यरिसूदन । तथा तदनभिध्येयं वाक्यं यादवनन्दन,'शत्रुसूदन! यादवनन्दन! आप सम्पूर्ण जगतके विधाता हैं। आप जो कुछ कह रहे हैं, उसमें भी सोचने-विचारनेकी आवश्यकता नहीं है
“အို ရန်သူသတ်သူ၊ ယာဒဝတို့၏ အပျော်အပါးဖြစ်သူ၊ သင်သည် လောကတို့၏ ဖန်ဆင်းရှင်နှင့် စီမံခန့်ခွဲသူ ဖြစ်၏။ သင်ကြေညာသမျှကို ထိုအတိုင်း လက်ခံရမည်; သံသယ သို့မဟုတ် ပြန်လည်စဉ်းစားရန် မလို။”
Verse 28
यदि त्वनुग्रहवती बुद्धिस्ते मयि माधव । त्वामग्रत: पुरस्कृत्य भीष्म॑ यास्यामहे वयम्,“माधव! यदि आपका विचार मेरे ऊपर अनुग्रह करनेका है तो हमलोग आपको ही आगे करके भीष्मजीके पास चलेंगे
ဝါသုဒေဝက ပြောသည်– «မာဓဝ၊ ငါ့အပေါ် သင်၏စိတ်ထားသည် အမှန်တကယ် ကရုဏာတရားနှင့် ကောင်းမြတ်စွာ အနုဂ्रहပြုလိုခြင်းဖြစ်လျှင်၊ ငါတို့သည် သင့်ကို ရှေ့တန်းတွင် ထား၍ ခေါင်းဆောင်အဖြစ် ဂုဏ်ပြုကာ ဘီရှ္မထံ သွားကြမည်»။
Verse 29
आवूृते भगवत्यर्के स हि लोकान् गमिष्यति । त्वद्दर्शन॑ महाबाहो तस्मादर्हति कौरव:,“महाबाहो! सूर्यके उत्तरायण होते ही कुरुकुलभूषण भीष्म देवलोकको चले जायूँगे; अतः उन्हें आपका दर्शन अवश्य प्राप्त होना चाहिये
ဝါသုဒေဝက ပြောသည်– «အလေးအမြတ်ပြုရသော နေမင်းသည် အုတ္တရာယဏ (ကောင်းမြတ်သော လမ်းကြောင်း) သို့ လှည့်သွားသောအခါ၊ သူသည် အထက်လောကများသို့ မလွဲမသွေ ထွက်ခွာမည်။ ထို့ကြောင့် မဟာဗာဟု၊ ကောရဝ ဘီရှ္မသည် ထွက်ခွာမီ သင်၏ဒर्शनကို ရထိုက်သည်»။
Verse 30
तव चाद्यस्य देवस्य क्षरस्यैवाक्षरस्थ च । दर्शन त्वस्य लाभ: स्यात् त्वं हि ब्रह्ममयो निधि:,“आप आदिदेव तथा क्षर-अक्षर पुरुष हैं। आपका दर्शन उनके लिये महान् लाभकारी होगा; क्योंकि आप ब्रह्ममयी निधि हैं!
ဝါသုဒေဝက ပြောသည်– «သင်သည် အာဒိဒေဝ၊ ပျက်စီးနိုင်သောအရာနှင့် မပျက်စီးသောအရာတို့၏ ပုရုಷဖြစ်သည်။ သင့်ကို မြင်တွေ့ခြင်းသည် မြင်သူအတွက် အလွန်ကြီးမားသော အကျိုးတရားဖြစ်မည်။ အကြောင်းမူ သင်သည် ဗြဟ္မန်ဖြင့် ပြည့်ဝသော خزာနာ (နိဓိ) ဖြစ်သောကြောင့်»။
Verse 31
वैशम्पायन उवाच श्रुत्वैवं धर्मराजस्यथ वचन मधुसूदन: । पार्श्वस्थं सात्यकिं प्राह रथो मे युज्यतामिति,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! धर्मराजका यह वचन सुनकर मधुसूदन श्रीकृष्णने पास ही खड़े हुए सात्यकिसे कहा--'मेरा रथ जोतकर तैयार किया जाय”
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– မင်းကြီး၊ ဓမ္မရာဇ၏ ထိုစကားကို ကြားပြီးနောက် မဓုသူဒန (သရီကృష్ణ) သည် အနီးတွင် ရပ်နေသော စာတျကီကို ပြော하였다– «ငါ့ရထားကို မြင်းချည်၍ အဆင်သင့် ပြင်ဆင်ထားစေ»။
Verse 32
सात्यकिस्त्वाशु निष्क्रम्य केशवस्य समीपत: । दारुक॑ प्राह कृष्णस्य युज्यतां रथ इत्युत,आज्ञा पाते ही सात्यकि श्रीकृष्णके पाससे तुरंत बाहर निकल गये और दारुकसे बोले --“भगवान् श्रीकृष्णका रथ तैयार करो”
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– စာတျကီသည် ကေရှဝ၏အနီးမှ ချက်ချင်း ထွက်သွားပြီး ကృష్ణ၏ ရထားမောင်း ဒါရုကကို ပြော하였다– «ကృష్ణ၏ ရထားကို မြင်းချည်၍ အဆင်သင့် ပြင်ဆင်ထားပါ»။
Verse 33
स सात्यकेराशु वचो निशम्य रथोत्तमं काउ्चनभूषिताड़म् । मसारगल्वर्कमयैर्विभज्लै- विभूषितं हेमनिबद्धचक्रम्,राजसिंह! सात्यकिका यह वचन सुनकर दारुकने मरकत, चन्द्रकान्त तथा सूर्यकान्त मणियोंकी ज्योतिर्मयी तरंगोंसे विभूषित उस उत्तम रथको, जिसका एक-एक अंग सुनहरे साजोंसे सजाया गया था तथा जिसके पहियोंपर सोनेके पत्र जड़े गये थे, जोतकर तैयार किया और हाथ जोड़कर भगवान् श्रीकृष्णको इसकी सूचना दी। वह शीघ्रगामी रथ सूर्यकी किरणोंके पड़नेसे उद्धासित हो तुरंतके उगे हुए सूर्यके समान प्रकाशित होता था, उसके भीतरी भागको नाना प्रकारकी विचित्र मणियोंसे विभूषित किया गया था। वह प्रतापी रथ विचित्र गरुड़चिह्लित ध्वजा और पताकासे सुशोभित था। उसमें सोनेके साजबाजसे सजे हुए अंगोंवाले, मनके समान वेगशाली, सुग्रीव और शैब्य आदि सुन्दर घोड़े जुते हुए थे
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်သည်— စာတျကီ၏ စကားကို ချက်ချင်းကြားသိသော် ဒါရုကသည် အကောင်းဆုံး ရထားကို အလျင်အမြန် ပြင်ဆင်လေ၏။ ရထား၏ အစိတ်အပိုင်းတို့ကို ရွှေဖြင့် အလှဆင်ထားပြီး၊ ဘီးများကိုလည်း ရွှေတပ်ဆင်မှုများဖြင့် ချည်နှောင်ထားကာ၊ မြကတ၊ လကန့် (moonstone) နှင့် နေကန့် (sunstone) တို့၏ ရောင်ခြည်လှိုင်းများကဲ့သို့ တောက်ပလင်းလက်နေ၏။ ပြင်ဆင်ပြီးနောက် လက်အုပ်ချီကာ သခင် ကృష్ణထံ သတင်းပို့လေ၏။ ဤအပိုဒ်သည် စည်းကမ်းတကျသော ဝန်ထမ်းမှုကို ဖော်ပြသည်— လျင်မြန်သော်လည်း သေချာစွာ လုပ်ဆောင်ပြီး သင့်တော်သော အာဏာရှင်ထံ ရိုသေစွာ ဆောင်ရွက်ခြင်းဖြစ်သည်။
Verse 34
दिवाकरांशुप्रभमाशुगामिनं विचित्रनानामणि भूषितान्तरम् । नवोदितं सूर्यमिव प्रतापिनं विचित्रताक्ष्यध्वजिनं पताकिनम्,राजसिंह! सात्यकिका यह वचन सुनकर दारुकने मरकत, चन्द्रकान्त तथा सूर्यकान्त मणियोंकी ज्योतिर्मयी तरंगोंसे विभूषित उस उत्तम रथको, जिसका एक-एक अंग सुनहरे साजोंसे सजाया गया था तथा जिसके पहियोंपर सोनेके पत्र जड़े गये थे, जोतकर तैयार किया और हाथ जोड़कर भगवान् श्रीकृष्णको इसकी सूचना दी। वह शीघ्रगामी रथ सूर्यकी किरणोंके पड़नेसे उद्धासित हो तुरंतके उगे हुए सूर्यके समान प्रकाशित होता था, उसके भीतरी भागको नाना प्रकारकी विचित्र मणियोंसे विभूषित किया गया था। वह प्रतापी रथ विचित्र गरुड़चिह्लित ध्वजा और पताकासे सुशोभित था। उसमें सोनेके साजबाजसे सजे हुए अंगोंवाले, मनके समान वेगशाली, सुग्रीव और शैब्य आदि सुन्दर घोड़े जुते हुए थे
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်သည်— အလျင်အမြန် သွားလာနိုင်သော ထိုရထားသည် နေရောင်ခြည်၏ တောက်ပမှုနှင့် တူညီစွာ လင်းလက်နေ၏။ အတွင်းပိုင်းကိုလည်း အံ့ဖွယ်ရတနာမျိုးစုံဖြင့် အလှဆင်ထားပြီး၊ အသစ်ထွက်ပေါ်လာသော နေမင်းကဲ့သို့ တောက်ပလောင်ကျွမ်းနေ၏။ ထိုဂုဏ်သတ္တိကြီးမားသော ရထားသည် ဂရုဍအမှတ်တံဆိပ်ပါသော ထူးခြားသည့် အလံနှင့် လှုပ်ရှားလှန်လှန် ပန်နင့်များဖြင့် တင့်တယ်လှပကာ—ကృష్ణ၏ ဝန်ဆောင်မှုအတွက် ရာဇသတ္တိနှင့် ရည်ရွယ်ချက်ပြည့်ဝသော အဆင်သင့်မှုကို ပုံဖော်ပြသသည်။
Verse 35
सुग्रीवशैब्यप्रमुखैर्वरा श्वै- मनोजवै: काञ्चनभूषिताड्रैः । संयुक्तमावेदयदच्युताय कृताञ्जलिदररुिको राजसिंह,राजसिंह! सात्यकिका यह वचन सुनकर दारुकने मरकत, चन्द्रकान्त तथा सूर्यकान्त मणियोंकी ज्योतिर्मयी तरंगोंसे विभूषित उस उत्तम रथको, जिसका एक-एक अंग सुनहरे साजोंसे सजाया गया था तथा जिसके पहियोंपर सोनेके पत्र जड़े गये थे, जोतकर तैयार किया और हाथ जोड़कर भगवान् श्रीकृष्णको इसकी सूचना दी। वह शीघ्रगामी रथ सूर्यकी किरणोंके पड़नेसे उद्धासित हो तुरंतके उगे हुए सूर्यके समान प्रकाशित होता था, उसके भीतरी भागको नाना प्रकारकी विचित्र मणियोंसे विभूषित किया गया था। वह प्रतापी रथ विचित्र गरुड़चिह्लित ध्वजा और पताकासे सुशोभित था। उसमें सोनेके साजबाजसे सजे हुए अंगोंवाले, मनके समान वेगशाली, सुग्रीव और शैब्य आदि सुन्दर घोड़े जुते हुए थे
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်သည်— ဒါရုကသည် လက်အုပ်ချီ၍ အချျုတ (ကృష్ణ) ထံ ရထားကောင်းကို ပြင်ဆင်ပြီး ချိတ်ဆက်ယိုက်ထားကြောင်း သတင်းပို့လေ၏။ ထိုရထားကို စုဂရီးဝနှင့် ရှိုင်ဗျ အစရှိသော အထူးကောင်းမွန်သည့် မြင်းများဖြင့် ယိုက်ထားပြီး၊ စိတ်ကဲ့သို့ လျင်မြန်ကာ ရွှေတန်ဆာဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားသည်။ ဤမြင်ကွင်းသည် စည်းကမ်းတကျသော ဝန်ဆောင်မှုနှင့် ဘုရားသခင်အပေါ် သဒ္ဓါကို ထင်ဟပ်စေသည်—ယာဉ်မောင်း၏ သေချာစွာ ပြင်ဆင်မှုနှင့် ရိုသေစွာ အစီရင်ခံမှုသည် သာသနာ့ခေါင်းဆောင်ထံ အနိမ့်ချစွာ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခြင်းကို ပြသသည်။
Verse 46
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि महापुरुषस्तवे षट्चत्वारिंशो5ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ ရှာန္တိပရဝ၌၊ မင်းဓမ္မအညွှန်း (ရာဇဓမ္မ အနုရှာသန) အပိုင်းအတွင်းရှိ «အမြင့်မြတ်သော ပုရုෂအား ချီးမွမ်းသီကုံးခြင်း» ဟူသော အခန်း ၄၆ သည် ပြီးဆုံးလေ၏။ ဤအဆုံးသတ် ကော်လိုဖွန်သည် စစ်ပြီးနောက် ဓမ္မတရားနှင့် တရားမျှတသော အုပ်ချုပ်ရေးအကြောင်း သင်ကြားမှုအတွင်း တည်ရှိသည့် ဘာဝနာဆန်သောနှင့် ကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးချက်တစ်ရပ် ပြီးဆုံးသွားကြောင်းကို အမှတ်အသားပြုသည်။
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira’s dilemma is epistemic and practical: he perceives an advanced contemplative state in Kṛṣṇa and seeks its meaning, while also needing to secure timely dharma-instruction from Bhīṣma before Bhīṣma’s departure.
The chapter models disciplined interiority (dhyāna as integration of senses, mind, and intellect toward the kṣetrajña) alongside dharmic pragmatism: knowledge must be sought from a qualified source at the right time for the sake of social restoration.
No formal phalaśruti appears here; the meta-commentary is implicit in Kṛṣṇa’s warning that Bhīṣma’s passing will diminish accessible knowledge, establishing this chapter’s function as an urgency-marker within the larger mokṣa-and-governance discourse.