Adhyaya 278
उशनसः (शुक्रस्य) चरितम् — The Account of Uśanā (Śukra): Yoga, Grievance, and Pacification
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation-Oriented Instruction) — Uśanā-Śiva Episode
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to explain (i) why the devarṣi Uśanā (also called Kāvya/Śukra) is portrayed as favoring the Asuras and opposing the Devas, (ii) how he attained the status associated with Śukra, (iii) how he achieved prosperity, and (iv) why he is said not to traverse the mid-region of the sky. Bhīṣma narrates that Uśanā, a Bhṛgu-lineage sage described as firm in vows and compassionate by disposition, employs yogic means to restrain Kubera (Dhanada) and take his wealth. Distressed, Kubera approaches Śiva (Rudra) to report the act. Śiva, angered, takes up a weapon and seeks Uśanā; Uśanā anticipates the intent and, through yogic accomplishment, appears at the weapon’s point and then enters Śiva’s body, moving within. Yudhiṣṭhira asks why Uśanā moved within the deity’s abdomen; Bhīṣma adds background on Śiva’s prolonged austerity and the augmentation of his power and wealth through tapas. Śiva enters meditative absorption; Uśanā, unable to find an exit and scorched by divine energy, repeatedly requests favor. Śiva instructs him to exit through a constrained passage; upon exiting, Uśanā attains the designation linked to Śukra and is said not to pass through the mid-heavens due to that causal circumstance. Seeing Uśanā emerge radiant, Śiva remains poised to strike, but Umā restrains him, declaring Uśanā as having attained a son-like status by emergence from the deity and asserting a protective principle. Śiva relents, grants permission to depart as wished, and Uśanā, after salutation to Śiva and Umā, attains his desired course. Bhīṣma concludes that this is the requested account of the great Bhārgava’s conduct.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के मन में युद्धोत्तर शोक और संसार-भार की तीव्र अनुभूति उठती है—देवताओं तक को मनुष्य-योनि में जन्म लेकर जो दुःख मिलता है, वह कैसे सह्य है? वे पूछते हैं: ‘कदा वयं करिष्यामः संन्यासं दुःखसंज्ञकम्’—कब हम इस दुःख-नामक बंधन से संन्यास लेंगे? → राज्य, देह-धारण, इन्द्रिय-प्राण-मन-बुद्धि की चंचलता और पुनर्भव का भय—इन सबके बीच युधिष्ठिर का प्रश्न तीखा होता जाता है: मुनि क्यों पुनर्जन्म को नहीं जाते, और हम कब राज्य त्यागकर उस मार्ग पर चलेंगे? इसी क्रम में उपमा आती है—जैसे वायु अंजन/मैनसिल के रज में प्रवेश कर उसी रंग का दीखने लगता है, वैसे ही चेतना गुणों-संस्कारों में रंग जाती है। → भीष्म ‘प्राचीन इतिहास’ का द्वार खोलते हैं—निर्जित, असहाय, हृत-राज्य होकर भी शत्रुओं के बीच अविचल बुद्धि धारण करने वाले एक आदर्श का प्रसंग (वृत्र-गीताओं का संकेत) और फिर निर्णायक जिज्ञासा: ‘ऐश्वर्य (अणिमा आदि) और महद् ब्रह्म किस वर्ण/आधार में प्रतिष्ठित हैं? वे लौटते कैसे हैं? और किस कर्म या किस ज्ञान से वह परम फल प्राप्त होता है?’ → मुनि/वक्ता (भीष्म द्वारा उद्धृत) युधिष्ठिर को एकाग्र होकर सुनने को कहते हैं और संकेत देते हैं कि उत्तर कर्म-ज्ञान के बाह्य भेद से परे, अंतःकरण की शुद्धि, वैराग्य और तत्त्व-विवेक की दिशा में है—जहाँ देह-धारण को ‘दुःख’ जानकर भी कर्तव्य-क्षेत्र में बुद्धि स्थिर रखी जाती है और अंततः संन्यास/मोक्ष का उपाय स्पष्ट होता है। → मुनि उत्तर आरम्भ करते हैं—‘मयोच्यमानं… शृणु’—पर ऐश्वर्य-ब्रह्म के आधार, निवृत्ति और साधन का पूर्ण विवेचन अगले प्रवाह में खुलने को छोड़ दिया जाता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुछ २३ श्लोक हैं) ऑपन-माज बछ। अकाल एकोनाशीरवत्याधिकद्विशततमो< ध्याय: ब्रहद्मकी प्राप्तिका उपाय तथा उस विषयमें वृत्र-शुक्र- संवादक आरम्भ युधिछिर उवाच धन्या धन्या इति जना: सर्वेडस्मान् प्रवदन्त्युत । न दुःखिततर: ककश्ित् पुमानस्माभिरस्ति ह
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်— «လူအပေါင်းတို့က နေရာတိုင်းတွင် ငါတို့ကို ‘ကံကောင်းသည်၊ ကံကောင်းသည်’ ဟု ခေါ်ကြ၏။ သို့ရာတွင် အမှန်တကယ်အားဖြင့် ငါတို့ထက် ပို၍ ဒုက္ခရောက်သော လူတစ်ယောက်မျှ မရှိ»။
Verse 2
लोकसम्भावितैर्दु:खं यत् प्राप्तं कुरुसत्तम । प्राप्प जाति मनुष्येषु देवेरपि पितामह
အို ပိတామဟ၊ ကုရုတို့အထွတ်အမြတ်ရေ— နတ်တို့၏ အခွင့်ပေးခြင်းဖြင့် လူ့လောက၌ မွေးဖွားလာပြီး လူအပေါင်းတို့၏ လေးစားချီးမြှောက်ခြင်းကို ခံရသော်လည်း ဤနေရာ၌ ငါတို့သည် ကြီးမားသော ဒုက္ခကို ရရှိခဲ့ရသည်။
Verse 3
कदा वयं करिष्याम: संन्यासं दुःखसंज्ञकम् | दुःखमेतच्छरीराणां धारणं कुरुसत्तम
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်— «အို ကုရုတို့အထွတ်အမြတ်ရေ၊ ဒုက္ခနှင့် ဆက်စပ်နေသောကြောင့် ‘ဒုက္ခ’ ဟု ခေါ်ကြသည့် သံန്യാസကို ငါတို့ ဘယ်အချိန်မှာ ဆောင်ရွက်မည်နည်း။ ဤကိုယ်ခန္ဓာတို့ကို ထမ်းဆောင်ထားရခြင်းပင် ငါ့အတွက် ဒုက္ခဟု ထင်ရ၏»။
Verse 4
विमुक्ता: सप्तदशभिहेंतुभूतैश्व॒ पठचभि: । इन्द्रियार्थर्गुणैश्वैव अष्टाभिश्व पितामह
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်— «အို ပိတามဟ၊ အို ပိတាមဟ။ ဆယ့်ခုနှစ်ပါးသော အစိတ်အပိုင်းတရားတို့မှလည်းကောင်း၊ သံသရာကို ချည်နှောင်သော အကြောင်းရင်းငါးပါးမှလည်းကောင်း၊ အာရုံအရာဝတ္ထုတို့နှင့် ဂုဏ်သုံးပါးမှလည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် အဋ္ဌက (ရှစ်ပါးစု) — မဟာဘူတငါးပါးနှင့် အဝိဇ္ဇာ၊ အဟင်ကာရ၊ ကမ္မတို့ပါဝင်သည့် စုပေါင်း—မှ လွတ်မြောက်ပြီးသော တင်းကျပ်သည့် ဝတ်သီလကို ထိန်းသိမ်းသော မုနိတို့သည် ပြန်လည်မွေးဖွားခြင်းကို မရကြ။ ဆယ့်ခုနှစ်သည်— သိမြင်အင်္ဂါငါး၊ လုပ်ဆောင်အင်္ဂါငါး၊ ပရాణငါး၊ စိတ်နှင့် ဉာဏ် (ဗုဒ္ဓိ) ဖြစ်၏။ သံသရာ၏ အကြောင်းငါးသည်— ကာမ၊ ကရောဓ၊ လောဘ၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်း၊ အိပ်မက် ဖြစ်၏။ အာရုံငါးသည်— အသံ၊ ထိတွေ့မှု၊ ရုပ်၊ အရသာ၊ အနံ့ ဖြစ်၏။ ဂုဏ်သုံးသည်— သတ္တဝ၊ ရဇ၊ တမ ဖြစ်၏။ မဟာဘူတငါးနှင့် အဝိဇ္ဇာ၊ အဟင်ကာရ၊ ကမ္မတို့ပေါင်း၍ ရှစ်ပါးစု ဖြစ်၏။ ဤအရာအားလုံးကို ကျော်လွန်လျှင် တင်းကျပ်ဝတ်သီလရှိသော ပညာရှိတို့သည် ပြန်လည်မွေးဖွားခြင်းသို့ မပြန်ကြ။ အို ရန်သူကို လောင်ကျွမ်းစေသူ၊ ငါတို့လည်း ဘယ်အချိန်မှာ နန်းတော်ကို စွန့်၍ ထိုအခြေအနေသို့ ရောက်နိုင်မည်နည်း»။
Verse 5
न गच्छन्ति पुनर्भावं मुनयः संशितव्रता: । कदा वयं गमिष्यामो राज्यं हित्वा परंतप
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်— «တင်းကျပ်သည့် ဝတ်သီလရှိသော မုနိတို့သည် ပြန်လည်မွေးဖွားခြင်းသို့ မသွားကြ။ အို ပိတามဟ၊ အို ရန်သူကို လောင်ကျွမ်းစေသူ— ငါတို့သည် နန်းတော်ကို စွန့်၍ ထိုအခြေအနေသို့ ဘယ်အချိန်မှာ ရောက်မည်နည်း»။
Verse 6
भीष्म उवाच नास्त्यनन्तं महाराज सर्व संख्यानगोचर: । पुनर्भावोडपि विख्यातो नास्ति किंचिदिहाचलम्
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «မဟာရာဇာ၊ ဤလောက၌ အမှန်တကယ် အဆုံးမရှိသောအရာ မရှိပါ။ လောကရှိ အရာအားလုံးသည် ကိန်းဂဏန်းနှင့် တိုင်းတာနိုင်သည့် အကန့်အသတ်အတွင်း၌သာ ရှိသည်—အကန့်အသတ်ကို ကျော်လွန်သောအရာ မရှိ။ ပြန်လည်မွေးဖွားခြင်းပင်လည်း ပျက်စီးနိုင်ခြင်းနှင့် ဆက်စပ်နေသည်ဟု ထင်ရှားစွာ သိကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဤလောက၌ မလှုပ်မရှားသောအရာ၊ အမြဲတမ်းတည်မြဲသောအရာ မရှိ»။
Verse 7
न चापि मन्यसे राजन्नेष दोष: प्रसड्भत: । उद्योगादेव धर्मज्ञा: कालेनैव गमिष्यथ
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «အို မင်းကြီး၊ အာဏာနှင့် စည်းစိမ်ကို သဘာဝအရ အပြစ်ဟု မထင်ပါနှင့်—အဲဒါတို့က စွဲလမ်းမှု ဖြစ်စေတတ်သည့် အခါအခွင့်သာ ဖြစ်နိုင်သဖြင့်သာ။ ထိုသဘောထားသည် မမှန်ကန်။ သင်တို့သည် ဓမ္မကို သိမြင်သူများဖြစ်ကြ၏။ ကိုယ်တိုင် ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ကြိုးပမ်းအားထုတ်၍ အချိန်တန်လျှင် အမြင့်ဆုံးကောင်းကျိုး—မောက္ခ—သို့ ရောက်နိုင်ကြသည်»။
Verse 8
नेशेडयं सततं देही नृपते पुण्यपापयो: । तत एव समुत्थेन तमसा रुध्यतेडपि च
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «အို မင်းကြီး၊ ကိုယ်ခန္ဓာရှိသော အတ္တသည် ကုသိုလ်နှင့် အကုသိုလ် (နှင့် ၎င်းတို့၏ အကျိုးဆက်) ကို အမြဲတမ်း လွတ်လပ်စွာ အုပ်ချုပ်နိုင်သူ မဟုတ်။ အို လူတို့၏ အရှင်၊ ထိုကံများမှပင် ပေါက်ဖွားလာသော အမှောင်—အထင်အမြင်အကျင့်သဘော၏ အစုအဝေး—ကြောင့် ဖုံးကွယ်ကာ ကန့်သတ်ခံရပြီး ထိုဖုံးကွယ်မှုအောက်တွင် ပျော်ရွှင်မှုနှင့် ဒုက္ခကို ခံစားရသည်»။
Verse 9
यथाजञ्जनमयो वायु: पुनर्मान:शिलं रज: । अनुप्रविश्य तद्वर्णो दृश्यते रज्जयन् दिश:
ဘိဿမက ထင်ရှားသော ဥပမာဖြင့် ရှင်းပြသည်– «အမှောင်ကော်လီရီယမ်ကဲ့သို့ အမှုန်များပါသော လေသည် ရီယယ်ဂါ (အနီ-အဝါ) အမှုန့်ထဲသို့ ဝင်ရောက်လျှင် ထိုအရောင်ကိုပင် ယူဆောင်သကဲ့သို့ မြင်ရပြီး သွားရာလမ်းတစ်လျှောက် အရပ်လေးမျက်နှာကို ရောင်ခြယ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထိုနည်းတူပင် သဘာဝအားဖြင့် အရောင်မရှိ၊ သတ်မှတ်ဂုဏ်မရှိသော အတ္တသည် တမောမယ အဝိဇ္ဇာဖြင့် ဖုံးကွယ်ခံရ၍ ကံ၏အကျိုးဖြင့် အရောင်တင်ခံရသောအခါ ထို “အရောင်များ” ကို ယူသကဲ့သို့ ထင်မြင်ရပြီး ကိုယ်ခန္ဓာရှိဘဝအမျိုးမျိုး၏ သဘောသဘာဝများကို လက်ခံကာ သတ္တဝါအားလုံး၏ ကိုယ်ခန္ဓာများအတွင်း လှည့်လည်နေသည်»။
Verse 10
तथा कर्मफलैदेंही र|ज्जितस्तमसा55वृत: । विवर्णों वर्णमश्रित्य देहेषु परिवर्तते
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «ထိုနည်းတူပင် ကိုယ်ခန္ဓာရှိသော အတ္တသည် ကံ၏အကျိုးဖြင့် အရောင်တင်ခံရ၍ အမှောင် (အဝိဇ္ဇာ) ဖြင့် ဖုံးကွယ်ခံရသည်။ အရောင်မရှိသော်လည်း အခြေအနေတစ်ရပ်ကို မှီခိုကာ “အရောင်” ကို ယူသကဲ့သို့ ဖြစ်ပြီး ထို့ကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာများအတွင်း လှည့်ပတ်ပြောင်းလဲနေသည်။ အမှောင်လေသည် အနီနှင့် အဝါ အမှုန့်ထဲသို့ ဝင်လျှင် ထိုအရောင်များဖြင့် အရပ်လေးမျက်နှာကို ရောင်ခြယ်သကဲ့သို့ မြင်ရသကဲ့သို့၊ သဘာဝအားဖြင့် အရောင်မရှိသော အတ္တသည် တမောဖြင့် ဖုံးကွယ်ကာ ကံအကျိုးဖြင့် ရောင်တင်ခံရလျှင် ကိုယ်ခန္ဓာအမျိုးမျိုး၏ ဂုဏ်သတ္တိနှင့် တာဝန်များကို ယူဆောင်ကာ သတ္တဝါတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာများအကြား လှည့်လည်နေသည်»။
Verse 11
ज्ञानेन हि यदा जन्तुरज्ञानप्रभवं तम: । व्यपोहति तदा ब्रह्म प्रकाशति सनातनम्,जब जीव तत्त्वज्ञानद्वारा अज्ञानजनित अन्धकारको दूर कर देता है, तब उसके हृदयमें सनातन ब्रह्म प्रकाशित हो जाता है
ဘီष္မက မိန့်တော်မူသည်။ သက်ရှိတစ်ဦးသည် မှန်ကန်သော ဉာဏ်ပညာဖြင့် အဝိဇ္ဇာမှ ပေါက်ဖွားလာသော အမှောင်ကို ဖယ်ရှားနိုင်သည့်အခါ၊ အနန္တသော စနာတန ဗြဟ္မန် (Brahman) သည် အတွင်း၌ ထင်ရှားပေါ်လွင်လာ၍ နှလုံးအတွင်း တောက်ပစွာ လင်းလက်လာသည်။ ဓမ္မအဓိပ္ပါယ်မှာ အတွင်းလွတ်မြောက်မှုသည် ပြင်ပအင်အားဖြင့် မဟုတ်ဘဲ ခွဲခြားသိမြင်မှုနှင့် မှန်ကန်သော နားလည်မှုဖြင့် အဝိဇ္ဇာကို ဖယ်ရှားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။
Verse 12
अयत्नसाध्यं मुनयो वदन्ति ये चापि मुक्तास्त उपासितव्या: । त्वया च लोकेन च सामरेण तस्मान्नमस्यामि महर्षिसड्घान्
ဘီष္မက မိန့်တော်မူသည်။ မုနိတို့က ဗြဟ္မန် (Brahman) ကို သိမြင်ခြင်းသည် ပြင်ပအလုပ်အကိုင်ကို အားထုတ်လုပ်ဆောင်ရုံဖြင့် ရနိုင်သောအရာ မဟုတ်ဟု ဆိုကြသည်။ ထို့ကြောင့် သင်နှင့်—နတ်တို့ပါဝင်သည့် လောကတစ်လောကလုံးသည်—အသက်ရှင်စဉ်တည်းက လွတ်မြောက်ပြီးသား (jīvanmukta) များကို ရိုသေကာ ဆည်းကပ်သင့်သည်။ ထိုကြောင့်ပင် ငါသည် မဟာရိရှီတို့၏ အစုအဝေးကို ဦးညွှတ်ပူဇော်၏။
Verse 13
अस्मिन्नर्थे पुरा गीतं शृणुष्वैकमना नृप । यथा दैत्येन वृत्रेण भ्रष्टैश्व्॒येण चेष्टितम्
ဘီष္မက မိန့်တော်မူသည်။ “ဤအကြောင်းအရာနှင့်ပတ်သက်၍ ရှေးက သီဆိုပြောကြားခဲ့သော ပုံပြင်တစ်ပုဒ်ရှိ၏—အို မင်းကြီး၊ စိတ်တစ်ချက်တည်းဖြင့် နားထောင်လော့။ ထိုပုံပြင်သည် အာဏာနှင့် စည်းစိမ်မှ ကျဆုံးသွားသော ဒိုင်တျယ ဝෘတြ (Vṛtra) ၏ အပြုအမူကို ဖော်ပြထားသည်။”
Verse 14
निर्जितेनासहायेन हृतराज्येन भारत । अशोचता शत्रुमध्ये बुद्धिमास्थाय केवलाम्
ဘီष္မက မိန့်တော်မူသည်။ အို ဘာရတဝంశသား၊ သူသည် အနိုင်ယူခံရ၍ မိတ်ဖက်မရှိ၊ နိုင်ငံတော်လည်း လုယူခံရသော်လည်း ဝမ်းနည်းမနေခဲ့။ ရန်သူများအလယ်၌ပင် အို မင်းကြီး၊ ကပ်လှမ်းမှုကင်းသော သန့်ရှင်းသည့် ဉာဏ်ကို အားကိုးခဲ့သည်။ ဤအကြောင်းအရာနှင့်ပတ်သက်၍ ရှေးဟောင်းပုံပြင်တစ်ပုဒ်ရှိ၏—စိတ်တစ်ချက်တည်းဖြင့် နားထောင်လော့။ ရှေးကာလ၌ ဝෘတြာဆုရ (Vṛtrāsura) သည် အနိုင်ယူခံရ၍ အာဏာမှ ကျဆုံးခဲ့သည်; ကူညီသူမကျန်တော့ဘဲ နတ်တို့က သူ၏ နိုင်ငံကို သိမ်းယူခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် ထိုအခြေအနေ၌ပင် ထိုအဆုရ၏ ကြိုးပမ်းပုံကို ဤနေရာတွင် ဖော်ပြသည်—ရန်သူများကြား၌ ရပ်တည်လျက် ကပ်လှမ်းမှုကင်းသော စိတ်ဉာဏ်ကို ထိန်းထားသဖြင့် ဝမ်းနည်းခြင်းထဲသို့ မကျရောက်ခဲ့။
Verse 15
भ्रष्टैश्वर्य पुरा वृत्रमुशना वाक्यमब्रवीत् | काचित् पराजितस्याद्य न व्यथा ते5स्ति दानव
ဘီष္မက မိန့်တော်မူသည်။ ရှေးကာလ၌ ဝෘတြ (Vṛtra) သည် မိမိ၏ ယခင်အာဏာမှ ကျဆုံးသွားသောအခါ ဥရှနသ် (Uśanas) ဟုခေါ်သော ရှုကရာချာရျ (Śukrācārya) က သူ့အား ပြောကြားသည်—“အို ဒာနဝ! သင်သည် အနိုင်ယူခံရသော်လည်း ယနေ့ သင့်ထဲတွင် စိတ်ပူပန်မှု မရှိသကဲ့သို့ပင် ဖြစ်နေသည်။ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း?”
Verse 16
वृत्र बवाच सत्येन तपसा चैव विदित्वासंशयं हाहम् । न शोचामि न हृष्यामि भूतानामागतिं गतिम्
ဝෘတြာက ပြောသည်– «အို ဗြာဟ္မဏာ၊ သစ္စာတရားနှင့် တပဿ (အာသေတိကကျင့်စဉ်) ၏ အာနုဘော်ကြောင့် သတ္တဝါတို့၏ လာခြင်း–သွားခြင်း (အကြိမ်ကြိမ် မွေးဖွားခြင်းနှင့် ကွယ်လွန်ခြင်း) အတွင်းရှိ လျှို့ဝှက်သော ဓမ္မနိယာမကို သံသယမရှိအောင် ငါ သိမြင်လာပြီ။ ထို့ကြောင့် သူတို့၏ လမ်းကြောင်းနှင့် ကံကြမ္မာအပေါ် ငါ မဝမ်းနည်း၊ မလွန်ကဲစွာ ဝမ်းမြောက်လည်း မဖြစ်»။
Verse 17
कालसंचोदिता जीवा मज्जन्ति नरकेडवशा: । परितुष्टानि सर्वाणि दिव्यान्याहुर्मनीषिण:
ကာလ (အချိန်) ၏ လှုံ့ဆော်မှုကြောင့် သတ္တဝါတို့သည် မိမိတို့၏ အပြစ်ကံ၏ အကျိုးကြောင့် မလွတ်မလပ်ဘဲ နရက၌ နစ်မြုပ်ကြသည်။ ပုဏ္ဏကံ၏ အကျိုးကြောင့်လည်း သူတို့အားလုံးသည် သုဂတိ (ကောင်းကင်/သုခဘုံ) သို့ ရောက်ကာ ထိုနေရာ၌ ပျော်ရွှင်မှုကို ခံစားကြသည်ဟု ပညာရှိတို့ ဆိုကြသည်။
Verse 18
क्षपयित्वा तु तं कालं गणितं कालचोदिता: । सावशेषेण कालेन सम्भवन्ति पुन: पुन:
ဘီရှ္မက ပြောသည်– သတ်မှတ်၍ ရေတွက်ထားသော အချိန်ကာလကို ကုန်ဆုံးစေပြီးနောက်—ကာလ (အချိန်) ကိုယ်တိုင်၏ လှုံ့ဆော်မှုကြောင့်—ကျန်ရှိနေသေးသော ကံအကျန်အလက်ကို ခံစားရမချင်း သူတို့သည် ထပ်ခါထပ်ခါ မွေးဖွားလာကြသည်။ ထို့ကြောင့် သုဂတိ သို့မဟုတ် နရက၌ သတ်မှတ်ကာလအတွင်း ကံဖလကို ခံစားပြီးသော်လည်း၊ ကျန်ကံစာရင်း မကုန်မချင်း သတ္တဝါတို့သည် လောကသို့ ပြန်လည်ရောက်လာကြသည်။
Verse 19
तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकमेव च । निर्गच्छन्त्यवशा जीवा: कामबन्धनबन्धना:,कामनाओंके बन्धनमें बँधकर विवश हुए कितने ही जीव सहस्रों बार तिर्यक्योनि तथा नरकमें पड़कर पुनः वहाँसे निकलते हैं
ဘီရှ္မက ပြောသည်– ဆန္ဒ (ကာမ) ၏ ချည်နှောင်မှုဖြင့် ချည်တုပ်ခံထားရသော သတ္တဝါ မရေမတွက်—ထိုအင်အားကြောင့် မလွတ်မလပ်ဘဲ—တိရစ္ဆာန်ဘဝများကို ထောင်ချီကြိမ် ဖြတ်သန်းကြပြီး နရကသို့ပါ ကျရောက်ကြသည်။ ထို့နောက် ထိုနေရာမှ ပြန်လည် ထွက်ပေါ်လာကာ စက်ဝိုင်းကို ဆက်လက် လှည့်ပတ်ကြသည်။
Verse 20
एवं संसरमाणानि जीवान्यहमदृष्टवान् । यथा कर्म तथा लाभ इति शास्त्रनिदर्शनम्
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ငါကိုယ်တိုင် သတ္တဝါတို့သည် သံသရာ၌ လှည့်လည်နေကြသည်ကို မြင်တွေ့ခဲ့ပြီ။ သာသနာကျမ်းများက ဤသဘောတရားကို ပြသသည်– လုပ်သမျှကံအတိုင်း အကျိုးရလဒ်လည်း ထိုအတိုင်း ဖြစ်သည်»။
Verse 21
इस प्रकार मैंने सभी जीवोंको जन्म-मरणके चक््करमें पड़ा हुआ देखा है। शास्त्रका भी ऐसा सिद्धान्त है कि जैसा कर्म होता है, वैसा ही फल मिलता है ।।
ဘိဿမက ဆိုသည်— «ဤသို့ဖြင့် သတ္တဝါအားလုံးကို မွေးဖွားခြင်းနှင့် သေဆုံးခြင်း၏ စက်ဝိုင်းထဲတွင် ပိတ်မိနေသည်ကို ငါမြင်ခဲ့ရသည်။ သာသ္တရ၏ သင်ခန်းစာလည်း ဤသို့ပင်— မည်သို့ လုပ်ကာမူ ထိုသို့ပင် အကျိုးကို ရသည်။ အရင်ကတည်းက ပျော်ရွှင်မှုနှင့် နာကျင်မှု၊ ချစ်မြတ်နိုးရာနှင့် မုန်းတီးရာတို့အတွင်း လှည့်လည်ခဲ့ပြီးနောက် သတ္တဝါတို့သည် မိမိတို့၏ ကမ္မအလိုက် နရကသို့၊ တိရစ္ဆာန်ဘဝသို့၊ လူဘဝသို့ သို့မဟုတ် ဒေဝဘဝသို့ သွားကြသည်။»
Verse 22
कृतान्तविधिसंयुक्त: सर्वो लोक: प्रपद्यते । गतं गच्छन्ति चाध्वानं सर्वभूतानि सर्वदा,समस्त जीव जगत्-विधाताके विधानसे ही परिचालित हो सुख-दुःख पाता है और समस्त प्राणी सदा चले हुए मार्गपर ही चलते हैं
ဘိဿမက ဆိုသည်— «လောကတစ်ခုလုံးသည် ကృతान्त (ကာလနှင့် မရဏ၏ အာဏာ၊ ကံကြမ္မာ၏ အင်အား) ၏ အမိန့်အောက်တွင် လှုပ်ရှား၍ ထိုအုပ်ချုပ်သည့် ဥပဒေကို လက်ခံနာခံသည်။ သတ္တဝါအားလုံးသည် အချိန်မရွေး အရင်ကတည်းက သတ်မှတ်ထားသော လမ်းကြောင်းအတိုင်းသာ ဆက်လက်သွားကြပြီး—ကမ္ဘာလောက၏ စည်းကမ်းအလိုက် ပျော်ရွှင်မှုနှင့် နာကျင်မှုကို ခံစားကြသည်—အပြည့်အဝ လွတ်လပ်စွာ လုပ်ဆောင်နိုင်ခြင်းမဟုတ်။»
Verse 23
कालसंख्यानसंख्यातं सृष्टिस्थितिपरायणम् । त॑ भाषमाणं भगवानुशना प्रत्यभाषत । धीमान् दुष्टप्रलापांस्त्वं तात कस्मात् प्रभाषसे
ဘိဿမက ဆိုသည်— «ဗృထ္ရာဆုရက အချိန်နှင့် ကိန်းဂဏန်းတို့၏ တိုင်းတာမှုများဖြင့် သိမြင်နိုင်ပြီး ဖန်ဆင်းခြင်းနှင့် ထိန်းသိမ်းခြင်း၏ အဆုံးစွန် အခြေခံဖြစ်သော အမြင့်မြတ်ဆုံးကို ရှင်းလင်းပြောဆိုနေစဉ်၊ ဘဂဝန် ဥရှနာ (သုကြာချာရျ) က သူ့အား ပြန်လည်ဆိုသည်— ‘ချစ်သား၊ သင်သည် ဉာဏ်ပညာရှိသူပင်ဖြစ်ရာ၊ အဘယ်ကြောင့် ထိုသို့ အကျင့်ပျက်၍ လမ်းလွဲသည့် အပြောအဆိုများ၊ သင့်အသိဉာဏ်နှင့် မထိုက်တန်သော စကားများကို ပြောနေသနည်း?’ »
Verse 24
वृत्र बवाच प्रत्यक्षमेतद् भवतस्तथान्येषां मनीषिणाम् । मया यज्जयलुब्धेन पुरा तप्तं महत् तप:
ဗృထ္ရာက ဆိုသည်— «ဗြဟ္မဏ၊ ဤအရာသည် သင်နှင့် အခြား ပညာရှိသမားတို့အတွက်လည်း တိုက်ရိုက် ထင်ရှားပါသည်။ အရင်က ငါသည် အောင်ပွဲကို လိုလားလောဘကြီး၍ အလွန်ပြင်းထန်သော တပဿာကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။»
Verse 25
गन्धानादाय भूतानां रसांश्न विविधानपि । अवर्ध त्रीन् समाक्रम्य लोकान् वै स्वेन तेजसा
ဗృထ္ရာက ဆိုသည်— «ငါ၏ အင်အားသည် အလွန်တိုးပွားခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ငါ၏ ကိုယ်ပိုင် တေဇောဓာတ်ဖြင့် လောကသုံးပါးကို ထိုးစစ်ဆင်ကာ အခြားသတ္တဝါတို့ကို မြေမှုန့်ကဲ့သို့ ချေမှုန်းပြီး၊ သူတို့ခံစားသုံးစွဲရန်ရှိသော အနံ့နှင့် အရသာ စသည့် မျိုးစုံသော အရာများကို လုယူသိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။»
Verse 26
ज्वालामालापरिक्षिप्तो वैहायसचरस्तथा । अजेय: सर्वभूतानामासं नित्यमपेतभी:
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «မီးလောင်တန်းများဖြင့် ဝန်းရံခံရကာ ကောင်းကင်ထဲတွင် လွတ်လပ်စွာ လှည့်လည်နေခဲ့သည်။ အမြဲတမ်း မကြောက်မရွံ့ဖြစ်၍ သတ္တဝါအားလုံးအပေါ် မအနိုင်ယူနိုင်သောသူ ဖြစ်လာခဲ့သည်»။
Verse 27
ऐश्वर्य तपसा प्राप्तं भ्रष्ट तच्च स्वकर्मभि: । धृतिमास्थाय भगवन् न शोचामि ततस्त्वहम्
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «တပသ်ဖြင့် ရရှိခဲ့သော အာဏာနှင့် စည်းစိမ်သည် ပျက်စီးသွားပြီ—အမှန်တကယ်တော့ ကိုယ့်လုပ်ရပ်များကြောင့်ပင် ပျက်သွားခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့သော် အရှင်မြတ်ရေ၊ သတ္တိကို တည်မြဲစွာ ထိန်းထား၍ ထိုအတွက် မဝမ်းနည်းပါ»။
Verse 28
युयुत्सुना महेन्द्रेण पुंसा सार्थ महात्मना । ततो मे भगवान् दृष्टो हरिनारायण: प्रभु:
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ထိုအခါ စစ်လိုစိတ်ဖြင့် မဟာစိတ်ဓာတ်ရှိသော လူကြီးမင်း၊ ဒေဝရာဇ အိန္ဒြာသည် ငါ့ရှေ့သို့ ရောက်လာ၏။ ထိုသူနှင့်အတူ ကမ္ဘာလောက၏ အရှင်၊ ဟရီ-နာရာယဏ သခင်တော်လည်း ကူညီရန် လာရောက်ခဲ့သည်ကို ငါ မြင်တွေ့ခဲ့၏»။
Verse 29
वैकुण्ठ: पुरुषो5नन्त: शुक्लो विष्णु: सनातन: । मुञज्जकेशो हरिश्मश्रु: सर्वभूतपितामह:,वे भगवान् वैकुण्ठ, पुरुष, अनन्त, शुक्ल, विष्णु, सनातन, मुंजकेश, हरिश्मश्रु तथा सम्पूर्ण भूतोंके पितामह हैं
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ထိုသခင်သည် ဝိုင်ကుంఠ၊ အမြင့်မြတ်ဆုံး ပုရုಷ၊ အနန္တ; သုက္လ (သန့်ရှင်းသူ)၊ ဗိෂ္ဏု၊ သနာတန ဖြစ်တော်မူ၏။ မုဉ္ဇမြက်ကဲ့သို့ ဆံပင်နှင့် အဝါရောင် မုတ်ဆိတ်ရှိ၍ သတ္တဝါအားလုံး၏ ပိတামဟ (အဘိုးကြီး) ဖြစ်တော်မူ၏»။
Verse 30
नूनं तु तस्य तपस: सावशेषमिहास्ति वै । यदहं प्रष्टमिच्छामि भगवन् कर्मण: फलम्,भगवन्! अवश्य ही मेरी उस तपस्याका कोई अंश अब भी शेष रह गया है, अतः मैं उस कर्मफलके विषयमें प्रश्न करना चाहता हूँ
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «အရှင်မြတ်ရေ၊ ထိုတပသ်၏ အကျန်အနည်းငယ်သည် ငါ့အတွင်း၌ မုချ ကျန်ရှိနေသေးသည်ဟု ထင်၏။ ထို့ကြောင့် ကမ္မ၏ အကျိုးफल—လုပ်ရပ်တို့က မလွဲမသွေ ပေးသော အကျိုးရလဒ်ကို မေးလိုပါသည်»။
Verse 31
ऐश्वर्य वै महद् ब्रह्म वर्णे कस्मिन् प्रतिष्तितम् । निवर्तते चापि पुन: कथमैश्चर्यमुत्तमम्,अणिमा आदि ऐश्वर्य और महद् ब्रह्म किस वर्णमें प्रतिष्ठित हैं? तथा वह उत्तम ऐश्वर्य कैसे नष्ट हो जाता है?
ဘီရှ္မက ပြော၏— «အလွန်ကြီးမြတ်သော အာဏာတော်—အမြင့်ဆုံး ဘြဟ္မန်တော်ပင်—သည် မည်သည့် ဝဏ္ဏ (varna) တွင် တည်မြဲအခြေချထားသနည်း။ ထိုအမြင့်ဆုံး အုပ်စိုးနိုင်စွမ်းသည် မည်သို့ ပြန်လည်ပေါ်ထွန်းလာသနည်း၊ ထို့ပြင် မည်သည့် လုပ်ငန်းစဉ်ဖြင့် ပျောက်ကွယ်သွားသနည်း။ ငါ့အား ပြောပြပါ— အဏိမာ (aṇimā) ကဲ့သို့ သေးငယ်နိုင်စွမ်းတို့မှ စ၍ မဟာဘြဟ္မန်တော်အထိ၊ ထိုအရာတို့သည် မည်သည့် ဝဏ္ဏပေါ်တွင် အခြေခံတည်ရှိသနည်း၊ ထိုမယှဉ်နိုင်သော အာဏာတော်သည် မည်သို့ ဆုံးရှုံးသနည်း»
Verse 32
कस्माद् भूतानि जीवन्ति प्रवर्तन्ते तथा पुनः । किं वा फल परं प्राप्प जीवस्तिष्ठति शाश्वत:
ဘီရှ္မက ပြော၏— «သက်ရှိအရာတို့သည် ဘာကြောင့် အသက်ရှင်သနည်း။ ထို့ပြင် ဘာကြောင့် ပြန်လည် လှုပ်ရှားကာ ကမ္မသို့ ဦးတည်လုပ်ဆောင်ကြသနည်း။ ထို့နောက် ဇီဝ (jīva) သည် အမြင့်ဆုံး အကျိုးကို မည်သည့်အရာ ရရှိပြီးနောက် မပျက်မယွင်း၊ အနန္တကာလတည်မြဲစွာ မိမိ၏ အမှန်တရားအခြေအနေ၌ တည်နေသနည်း»
Verse 33
केन वा कर्मणा शक््यमथ ज्ञानेन केन वा । तदवाप्तुं फलं विप्र तन्मे व्याख्यातुमहसि,विप्रवर! किस कर्म अथवा ज्ञानसे उस फलको प्राप्त किया जा सकता है? यह मुझे बतानेकी कृपा करें
ဘီရှ္မက ပညာရှိ ဘြာဟ္မဏအား မေး၏— «အဘယ်ကဲ့သို့သော ကမ္မဖြင့်၊ သို့မဟုတ် အဘယ်ကဲ့သို့သော ဉာဏ်ဖြင့်၊ ထိုလိုလားသော အကျိုးကို အမှန်တကယ် ရနိုင်သနည်း။ ကျွန်ုပ်အား ရှင်းလင်းပြောကြားပါ»
Verse 34
इतीदमुक्त: स मुनिस्तदानीं प्रत्याह यत् तच्छुणु राजसिंह । मयोच्यमान पुरुषर्षभ त्व- मनन्यचित्त: सह सोदरीयै:
ဘီရှ္မက ပြော၏— «သူသည် ထိုသို့ ပြောပြီးနောက်၊ မုနိသည် ထိုခဏချင်း ပြန်လည်ဖြေကြား하였다။ နားထောင်လော့၊ မင်းတို့အနက် ခြင်္သေ့တော်—သူပြောသမျှကို။ ငါ ပြန်လည်ဖော်ပြသည့်အခါ၊ လူတို့အနက် အကောင်းဆုံးသူ၊ စိတ်မလွဲမသွားဘဲ သင်၏ညီအစ်ကိုတို့နှင့်အတူ တစ်စိတ်တစ်လုံးဖြင့် နားထောင်လော့»
Verse 279
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि वृत्रगीतासु एकोनाशीत्यधिकद्धिशततमो<5 ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ «ရှာန္တိ ပရဝ» အတွင်း၊ အထူးသဖြင့် «မောက္ခဓမ္မ» အပိုင်း၌၊ «ဝြတ္တရ-ဂီတာ» အပိုင်းသည် ဤနေရာတွင် ပြီးဆုံး၍ အခန်း ၂၇၉ (နှစ်ရာခုနစ်ဆယ်ကိုး) ၏ အဆုံးသတ် ဖြစ်သည်။
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how power should be answered by power: a grievance (Kubera’s loss) prompts punitive escalation (Śiva’s pursuit), while the narrative tests whether enforcement should be absolute or moderated by compassion and relational status (Umā’s protective argument).
The chapter’s didactic implication is that extraordinary capacities—whether yogic or sovereign—require governance by restraint, mediation, and grace; conflict resolution is portrayed as ethically superior when it prevents disproportionate harm and restores equilibrium.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the closure is archival and confirmatory—Bhīṣma states that he has narrated the Bhārgava’s account as requested—functioning as a textual seal rather than a merit-promising epilogue.