Adhyaya 263
कुण्डधारोपाख्यानम् (Kuṇḍadhāra-Upākhyāna: Dharma’s Superiority over Wealth and Desire)
Upa-parva: Dharma–Artha–Kāma Evaluation (Kṛtaghna-Niṣkṛti and Kuṇḍadhāra Itihāsa Unit)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma which of dharma, artha, and kāma yields the most distinctive benefit. Bhīṣma responds with an ancient illustrative narrative: a poor brāhmaṇa, motivated by desire, undertakes severe austerity to obtain wealth for sacrifice and worships deities without immediate material success. He then notices the divine attendant Kuṇḍadhāra (a yakṣa-like figure) and worships him with offerings; Kuṇḍadhāra, pleased, articulates ethical axioms—most notably that while expiation is prescribed for several transgressions, there is no expiation for ingratitude (kṛtaghna). The brāhmaṇa receives visionary experiences: he perceives divine administration of rewards and punishments, and later is granted a “divine eye” to observe the destinies of rulers and the obstructive forces (kāma, krodha, lobha, fear, intoxication, sleep, lethargy) that bind people. When Maṇibhadra offers limitless wealth by divine order, Kuṇḍadhāra refuses material boons and requests instead that the brāhmaṇa become devoted to dharma and live by it. The brāhmaṇa, disenchanted with purely material pursuit, enters the forest, intensifies ascetic practice, and gains expanded capacities and insight. The chapter concludes by affirming that dharma yields the highest well-being, while wealth offers only partial pleasure; the community of the virtuous honors the dharmic rather than merely the wealthy or pleasure-seeking.
Chapter Arc: तुलाधार जाजलि को साधुता के मापदण्ड पर झकझोरते हुए कहता है—यदि तू सचमुच ‘सद्धि’ (सिद्धि/साधुता) चाहता है तो इस पथ को ठीक-ठीक समझकर अपनाना होगा; और तभी वह आकाश में विचरते असंख्य पक्षियों की ओर संकेत कर उपदेश का द्वार खोलता है। → जाजलि की तप-प्रतिष्ठा और ‘मैंने कठोर व्रत किया’ का गर्व तुलाधार की दृष्टि में अधूरा ठहरता है; तुलाधार पक्षियों के स्वभाव, उनके घोंसलों में प्रवेश, देह-देह के संसर्ग और जीवन-यापन के दृश्य दिखाकर बताता है कि धर्म केवल बाह्य तप नहीं—जीवों के साथ व्यवहार, दया, और अंतःकरण की शुद्धि है। → यज्ञ और दान के मूल्यांकन पर निर्णायक वचन आता है—देवता भी कभी ‘वित्त/दान’ को यज्ञकर्म के योग्य मानने में भ्रमित हुए; पर सत्य यह है कि उदार का ‘श्रद्धापूत’ दान श्रेष्ठ है और कदर्य (कंजूस) का दान—even यदि बहुत हो—अश्रद्धा से नष्ट हो जाता है (श्रद्धापूतं वदान्यस्य… हतमश्रद्धयेतरत्)। → तुलाधार जाजलि को ‘श्रद्धा’ को धर्म का प्राण बताकर स्थिर करता है—श्रद्धा करो, तभी परम फल मिलेगा; श्रद्धावान होकर अपने स्ववर्त्म (स्वधर्म/सत्पथ) में स्थित रहना ही गरिमा है। जाजलि का अहं शिथिल होता है और वह धर्म को अंतःकरण-शुद्धि, दया, और श्रद्धा-युक्त कर्म के रूप में ग्रहण करता है।
Shlokas
Verse 1
शीस्स्नश्ना5सस शत भ्रनिध्ररॉभ्राध्स चतुःषष्ट्याधिकद्विशततमो< ध्याय: जाजलिको पक्षियोंका उपदेश चुलाधार उवाच सद्धिर्वा यदि वासद्धि पन्थानमिममास्थितम् । प्रत्यक्ष क्रियतां साधु ततो ज्ञास्यसि तद् यथा,तुलाधारने कहा--ब्रह्मन! मैंने धर्मके जिस मार्गका दर्शन कराया है, उसपर सज्जन पुरुष चलते हैं या दुर्जन? इस बातको अच्छी तरह जाँचकर प्रत्यक्ष कर लो। तब तुम्हें इसकी यथार्थताका ज्ञान होगा
ချူလာဓာရက ပြောသည်—“ဗြာဟ္မဏကြီး၊ ငါ လိုက်နာထားသော ဓမ္မလမ်းကြောင်းသည် သုတပုရုෂတို့ လိုက်သောလမ်းလား၊ မသုတတို့ လိုက်သောလမ်းလား—ကောင်းကောင်း စိစစ်၍ ကိုယ်တိုင် တိုက်ရိုက် သက်သေပြပါ။ ထို့နောက် သင်သည် ၎င်း၏ အမှန်တရားကို အမှန်အတိုင်း သိမြင်လိမ့်မည်။”
Verse 2
एते शकुन्ता बहव: समन्ताद् विचरन्ति ह । तवोत्तमाज़े सम्भूता: श्येनाश्चान्याश्न जातय:,देखो! आकाशमें ये जो बहुत-से श्येन एवं दूसरी जातियोंके पक्षी चारों ओर विचरण कर रहे हैं, इनमें तुम्हारे सिरपर उत्पन्न हुए पक्षी भी हैं
ချူလာဓာရက ပြောသည်—“ကြည့်ပါ။ ကောင်းကင်တစ်ဝိုက်တွင် ငှက်များစွာ လှည့်လည်နေကြသည်—ရှျေန (ဟော့ခ်) မျိုးနှင့် အခြားမျိုးစုံလည်း ရှိသည်။ ထိုတို့အနက် သင်၏ ခေါင်းပေါ်မှပင် ပေါက်ဖွားလာသော ငှက်များလည်း ပါဝင်သည်။”
Verse 3
आह़यैनान् महाब्रह्मन् विशमानांस्ततस्तत: । पश्येमान् हस्तपादैश्न श्लिष्टान् देहेषु सर्वश:,ब्रह्मन! ये यत्र-तत्र घोंसलोंमें घुस रहे हैं। देखो, इन सबके हाथ-पैर सिकुड़कर शरीरोंसे सट गये हैं। इन सबको बुलाकर पूछो
ချူလာဓာရက ပြောသည်—“မဟာဗြာဟ္မဏကြီး၊ ဒီသတ္တဝါတွေကို ဟောဒီဟိုဒီ ထိုးဝင်နေကြသည့်အတိုင်း ခေါ်ယူပါ။ ကြည့်ပါ—နေရာတိုင်းမှာ သူတို့၏ လက်ခြေများက ဆုတ်ကပ်၍ ကိုယ်ခန္ဓာနဲ့ ကပ်လျက် ဖြစ်နေသည်၊ သူတို့၏ အမိုးအကာများထဲသို့ ဝင်သွားကြစဉ်။ သူတို့ကို ခေါ်ပြီး မေးမြန်းပါ။”
Verse 4
सम्भावयन्ति पितरं त्वया सम्भाविता: खगा: । असंशयं पिता वै त्वं पुत्रानाहूय जाजले,ये पक्षी तुम्हारे द्वारा पालित और समादूत हुए हैं। अतः तुम्हारा पिताके समान सम्मान करते हैं। जाजले! इसमें संदेह नहीं कि तुम इनके पिता ही हो; अतः इन पुत्रोंको बुलाकर प्रश्न करो
သင်က စောင့်ရှောက်ကာ ဂုဏ်ပြုခဲ့သော ငှက်တို့သည် ယခုအခါ သင့်ကို မိမိတို့၏ ဖခင်ကဲ့သို့ ဂုဏ်ပြုလျက်ရှိသည်။ အို ဇာဇလီ၊ သံသယမရှိ—သင်သည် သူတို့၏ ဖခင်တကယ်ပင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသားတို့ကို ခေါ်ယူကာ မေးမြန်းလော့။
Verse 5
भीष्म उवाच ततो जाजलिना तेन समाहूता: पतत्त्रिण: । वाचमुच्चारयन्ति सम धर्मस्य वचनात् किल,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! तदनन्तर जाजलिने उन पक्षियोंकों बुलाया। उनका धर्मयुक्त वचन सुनकर वे पक्षी वहाँ आये और उनसे मनुष्यके समान स्पष्ट वाणीमें बोलने लगे--
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်—ထို့နောက် ဇာဇလီက ငှက်တို့ကို ခေါ်ယူသဖြင့် သူတို့သည် စုဝေးလာကြ၏။ ဓမ္မအခြေပြုသော သူ၏စကားကို ကြားပြီးနောက်၊ သူတို့သည် လူကဲ့သို့ ထင်ရှားပြတ်သားသော အသံဖြင့် စတင်ပြောဆိုကြလေ၏။
Verse 6
अहिंसादिकृतं कर्म इह चैव परत्र च | श्रद्धां निहन्ति वै ब्रह्मन् सा हता हन्ति त॑ नरम्,“अहिंसा और दया आदि भावोंसे प्रेरित होकर किया हुआ कर्म इहलोक और परलोकमें भी उत्तम फल देनेवाला है। ब्रह्म! यदि मनमें हिंसाकी भावना हो तो वह श्रद्धाका नाश कर देती है। फिर नष्ट हुई श्रद्धा कर्म करनेवाले इस हिंसक मनुष्यका ही सर्वनाश कर डालती है
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်—အဟിംသာ၊ ကရုဏာ စသည့် စိတ်ဓာတ်တို့၏ တိုက်တွန်းမှုဖြင့် ပြုသော ကမ္မသည် ဤလောကနှင့် နောက်လောက နှစ်ပါးလုံးတွင် အလွန်ကောင်းသော အကျိုးကို ပေး၏။ သို့သော် အို ဘြာဟ္မဏ၊ စိတ်၌ အကြမ်းဖက်လိုသော ရည်ရွယ်ချက်ရှိလျှင် ယုံကြည်ခြင်း (श्रद्धा) ကို ဖျက်ဆီးတတ်၏။ ယုံကြည်ခြင်း ပျက်စီးသွားလျှင် ထိုပျက်စီးသော ယုံကြည်ခြင်းပင် အကြမ်းဖက်သူကိုယ်တိုင်၏ ပျက်စီးရာသို့ ဆွဲချလေ၏။
Verse 7
समानां श्रद्धधानानां संयतानां सुचेतसाम् । कुर्वतां यज्ञ इत्येव न यज्ञो जातु नेष्यते,“जो हानि और लाभमें समान भाव रखनेवाले, श्रद्धालु, संयमी और शुद्ध चित्तवाले पुरुष हैं तथा यज्ञको कर्तव्य समझकर करते हैं, उनका यज्ञ कभी असफल नहीं होता
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်—အရှုံးအမြတ်၌ တူညီစိတ်ထားရှိသူ၊ ယုံကြည်ခြင်းရှိသူ၊ ကိုယ်တိုင်ထိန်းချုပ်နိုင်သူ၊ စိတ်သန့်ရှင်း၍ သတိပြုသူတို့သည် ယဇ္ဉကို တာဝန်ဟူ၍သာ ပြုလုပ်ကြသဖြင့်၊ ထိုယဇ္ဉသည် မည်သည့်အခါမျှ မပျက်စီး မအောင်မြင်ဘဲ မနေတတ်။
Verse 8
श्रद्धा वैवस्वती सेयं सूर्यस्य दुहिता द्विज । सावित्री प्रसवित्री च बहिर्वाड्मनसी ततः,“ब्रह्मन! श्रद्धा सूर्यकी पुत्री है, इसलिये उसे वैवस्वती, सावित्री और प्रसवित्री (विशुद्ध जन्मदायिनी) भी कहते हैं। वाणी और मन भी श्रद्धाकी अपेक्षा बहिरंग हैं
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်—အို ဒွိဇ (နှစ်ကြိမ်မွေး) ရေ၊ ဤ Śraddhā ကို ဝိုင်ဝသွတီ ဟု ခေါ်ကြသည်၊ အကြောင်းမှာ သူမသည် စူရျ (နေမင်း) ၏ သမီးဖြစ်သောကြောင့်ပင်။ ထို့ကြောင့် သူမကို စာဝိတြီ နှင့် ပရသဝိတြီ—သန့်ရှင်းသော မွေးဖွားပေးသူ ဟူ၍လည်း ခေါ်ကြ၏။ ထို့ကြောင့် Śraddhā နှိုင်းယှဉ်လျှင် စကားနှင့် စိတ်ပင်လျှင် အပြင်ဘက်ကိရိယာများသာ ဖြစ်ကြသည်။
Verse 9
वाग्वृद्धं त्रायते श्रद्धा मनोवृद्धं च भारत । श्रद्धावृद्धं वाइमनसी न कर्म त्रातुमहति,“भरतनन्दन! यदि वाणीके दोषसे मन्त्रके उच्चारणमें त्रुटि रह जाय और मनकी चंचलताके कारण इष्टदेवताका ध्यान आदि कर्म सम्पन्न न हो सके तो भी यदि श्रद्धा हो तो वह वाणी और मनके दोषको दूर करके उस कर्मकी रक्षा कर सकती है। परंतु यदि श्रद्धा न होनेके कारण कर्ममें त्रुटि रह जाय तो वाणी और मन (मन्त्रोच्चारण और ध्यान) उस कर्मकी रक्षा नहीं कर सकते
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «အို ဘာရတ! မန္တရရွတ်ဆိုရာ၌ အသံထွက်မှားယွင်းခြင်းကဲ့သို့ စကားကြောင့် ချို့ယွင်းသွားသော ယဇ္ဉာကर्मကိုလည်း၊ စိတ်မတည်ငြိမ်၍ အာရုံမစိုက်နိုင်ခြင်းကဲ့သို့ စိတ်ကြောင့် ချို့ယွင်းသွားသော ယဇ္ဉာကर्मကိုလည်း သဒ္ဓါက ကယ်တင်နိုင်သည်။ သို့သော် သဒ္ဓါမရှိခြင်းကြောင့် ချို့ယွင်းသွားသော ယဇ္ဉာကर्मကိုတော့ စကားနှင့် စိတ်—ဘယ်လောက်မှန်ကန်နေပါစေ—ကာကွယ်မပေးနိုင်»။
Verse 10
अत्र गाथा ब्रह्मगीता: कीर्तयन्ति पुराविद: । शुचेरश्रद्दधानस्य श्रद्दधानस्य चाशुचे:,मीमांसित्वोभयं देवा: सममन्नमकल्पयन् । इस विषयमें प्राचीन वृत्तान्तोंको जाननेवाले लोग ब्रह्माजीकी गायी हुई गाथाका वर्णन किया करते हैं, जो इस प्रकार है--पहले देवतालोग श्रद्धाहीन पवित्र और पवित्रतारहित श्रद्धालुके द्रव्यको यज्ञकर्मके लिये एक-सा ही समझते थे। इसी प्रकार वे कृपण वेदवेत्ता और महादानी सूदखोरके अन्नमें भी कोई अन्तर नहीं मानते थे। देवताओंने खूब सोच- विचारकर दोनों प्रकारके अन्नोंको समान निश्चित किया था
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ဤအကြောင်းအရာ၌ ရှေးဟောင်းဝတ္ထုများကို သိသူတို့က ဘြဟ္မာက သီဆိုခဲ့သော ‘ဗြဟ္မဂီတာ’ ဟူသော ဂါထာကို ရွတ်ဆိုကြသည်။ ထိုဂါထာအရ– တစ်ခါက နတ်တို့သည် အမှုနှစ်ရပ်ကို စိစစ်ပြီးနောက် ယဇ္ဉာအတွက် အာဟုတိအဖြစ် တင်သွင်းသော အစာကို တူညီသည်ဟု သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်—အပြင်ပန်းသန့်ရှင်းသော်လည်း သဒ္ဓါမရှိသူထံမှဖြစ်စေ၊ သဒ္ဓါရှိသော်လည်း အပြင်ပန်းမသန့်ရှင်းသူထံမှဖြစ်စေ။ ထို့ကြောင့် ပူဇော်သက္ကာ၏ တန်ဖိုးကို အပြင်ပန်းသန့်ရှင်းမှုတစ်ခုတည်းဖြင့် မဆုံးဖြတ်ဘဲ၊ အတွင်းစိတ်နှင့် အပြင်အခြေအနေကို တစ်တန်းတည်းပေါ်တွင် ချိန်ညှိသည့် စဉ်းစားသုံးသပ်မှုဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်»။
Verse 11
देवा वित्तममन्यन्त सदृशं यज्ञकर्मणि । श्रोत्रियस्य कदर्यस्य वदान्यस्य च वार्धुषे:
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «နတ်တို့သည် ယဇ္ဉာကर्म၌ အသုံးချသည့်အခါ ငွေကြေးကို သင့်လျော်သည်ဟု မှတ်ယူကြသည်—ဝေဒသင်ကြားကျွမ်းကျင်သော်လည်း ကပ်စီးနည်းသူ (śrotriya) ၏ ဥစ္စာဖြစ်စေ၊ ရက်ရော၍ စည်းစိမ်တိုးပွားစေလိုသူ၏ ဥစ္စာဖြစ်စေ»။
Verse 12
प्रजापतिस्तानुवाच विषमं कृतमित्युत
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ထို့နောက် ပရဇာပတိက သူတို့အား မိန့်ကြား၍ ‘ဤအမှုသည် မညီမျှဘဲ မတရားသဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်’ ဟု ဆို하였다»။
Verse 13
भोज्यमन्नं वदान्यस्य कदर्यस्य न वार्धुषे:
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «စားသုံးသင့်သော အစာကို ရက်ရောသူထံမှသာ လက်ခံသင့်သည်။ ကပ်စီးနည်းသူထံမှတော့ မယူသင့်၊ အကြောင်းမူကား ထိုအစာသည် အမှန်တကယ် အာဟာရမဖြစ်စေဘဲ ကောင်းမွန်သော တိုးပွားမှုကိုလည်း မဆောင်ကြဉ်းနိုင်»။
Verse 14
अश्रद्दधान एवैको देवानां नाते हवि: । तस्यैवान्नं न भोक्तव्यमिति धर्मविदो विदु:
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– ယုံကြည်ခြင်း (śraddhā) မရှိဘဲ တစ်ယောက်တည်းက နတ်တို့အတွက် မဟုတ်သော ဟဝိ (havis) ကို ပူဇော်လျှင်၊ ဓမ္မကို သိမြင်သော ပညာရှိတို့က ထိုသူ၏ အစာကိုပင် မစားသင့်ဟု ဆိုကြသည်။ ဤသင်ခန်းစာသည် ယုံကြည်ခြင်းမပါသော ရိုးရာပူဇော်မှုသည် သီလဓမ္မအရ အလွတ်အပျက်ဖြစ်ကြောင်းနှင့်၊ အစာလက်ခံစားသုံးခြင်းက ထိုမသန့်ရှင်းသော ရည်ရွယ်ချက်တွင် ပါဝင်သကဲ့သို့ ဖြစ်နိုင်ကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။
Verse 15
“सारांश यह कि उदारका ही अन्न भोजन करना चाहिये; कृपण, श्रोत्रिय एवं केवल सूदखोरका नहीं। जिसमें श्रद्धा नहीं है, एकमात्र वही देवताओंको हविष्य अर्पण करनेका अधिकार नहीं रखता है। उसीका अन्न नहीं खाना चाहिये। धर्मज्ञ पुरुष ऐसा ही मानते हैं ।। अश्रद्धा परम पापं श्रद्धा पापप्रमोचिनी । जहाति पापं श्रद्धावान् सर्पो जीर्णामिव त्वचम्,'अश्रद्धा सबसे बड़ा पाप है और श्रद्धा पापसे छुटकारा दिलानेवाली है। जैसे साँप अपने पुरानी केंचुलको छोड़ देता है, उसी प्रकार श्रद्धालु पुरुष पापका परित्याग कर देता है
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– အနှစ်ချုပ်အားဖြင့် အစာကို စိတ်ရင်းကျယ်ပြန့်သော ပေးသူထံမှသာ လက်ခံစားသုံးသင့်ပြီး၊ ကပ်စေးနည်းသူထံမှ—သူသည် ဝေဒသင်ကြားပြီးသော śrotriya ဖြစ်စေကာမူ—သို့မဟုတ် အတိုးစားခြင်းဖြင့်သာ အသက်မွေးသူထံမှ မယူသင့်။ ယုံကြည်ခြင်းမရှိသူသည် နတ်တို့အား ဟဝိကို ပူဇော်ရန် အမှန်တကယ် အခွင့်မရှိသဖြင့်၊ ထိုသူ၏ အစာကို မစားသင့်။ ဓမ္မကို သိမြင်သောသူတို့၏ ဆုံးဖြတ်ချက်သည် ဤသို့ပင် ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူ ယုံကြည်ခြင်းမရှိခြင်းသည် အကြီးဆုံး အပြစ်ဖြစ်ပြီး ယုံကြည်ခြင်းသည် အပြစ်မှ လွတ်မြောက်စေသည်—မြွေက အဟောင်းအရေကို ချွတ်ပစ်သကဲ့သို့ ယုံကြည်သူသည် အပြစ်ကို စွန့်ပစ်နိုင်သည်။
Verse 16
ज्यायसी या पवित्राणां निवृत्ति: श्रद्धया सह । निवृत्तशीलदोषो य: श्रद्धावान् पूत एव सः,“श्रद्धा होनेके साथ-ही-साथ पापोंसे निवृत्त हो जाना समस्त पवित्रताओंसे बढ़कर है। जिसके शील-सम्बन्धी दोष दूर हो गये हैं, वह श्रद्धालु पुरुष सदा पवित्र ही है
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– “ပူဇော်ပွဲဆိုင်ရာ သန့်စင်မှုအားလုံးထက် ပိုမြင့်မြတ်သည်မှာ ယုံကြည်ခြင်း (śraddhā) နှင့်အတူ အပြစ်မှ ပြန်လှည့်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ အကျင့်သီလဆိုင်ရာ အပြစ်အနာအဆာများ ဖယ်ရှားပြီးသော—ယုံကြည်ခြင်းရှိသူ—သည် အမှန်တကယ် အစဉ်အမြဲ သန့်ရှင်းသူ ဖြစ်၏။”
Verse 17
कि तस्य तपसा कार्य कि वृत्तेन किमात्मना । श्रद्धामयो<यं पुरुषो यो यच्छुद्ध: स एव सः,“उसे तपस्याद्वारा क्या लेना है? आचार-व्यवहार अथवा आत्मचिन्तनद्वारा कौन-सा प्रयोजन सिद्ध करना है? यह पुरुष श्रद्धामय है, जिसकी जैसी सात्त्विकी, राजसी या तामसी श्रद्धा होती है, वह वैसा साच्चिक, राजस या तामस होता है
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– “အတွင်းစိတ်ဦးတည်ချက် မပြောင်းလဲလျှင် တပသ (အကြမ်းခံကျင့်စဉ်) ဖြင့် ဘာကို ရနိုင်မည်နည်း။ အပြင်ပန်း အကျင့်အကြံ သို့မဟုတ် ကိုယ်ကိုယ်တိုင် စိစစ်ခြင်းကပင် ဘာရည်ရွယ်ချက်ကို ပြည့်စုံစေမည်နည်း။ လူသည် အမှန်အားဖြင့် śraddhā ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ သူ၏ ယုံကြည်ခြင်း၏ သန့်ရှင်းမှုနှင့် အရည်အသွေး မည်သို့ရှိသနည်း၊ ထိုသို့ပင် သူသည် ဖြစ်လာသည်။”
Verse 18
इति धर्म: समाख्यात: सद्धिर्धर्मार्थदर्शिभि: । वयं जिज्ञासमानास्तु सम्प्राप्ता धर्मदर्शनात्,“धर्म और अर्थका साक्षात्कार करनेवाले सत्पुरुषोंने इसी प्रकार धर्मकी व्याख्या की है। हमलोगोंने धर्मदर्शन नामक मुनिसे जिज्ञासा प्रकट करनेपर उस धर्मका ज्ञान प्राप्त किया है
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– “ဓမ္မနှင့် အဓိပ္ပါယ် (artha) ကို မြင်သိသော သဒ္ဓာရှင် သတ္တပုရုသတို့က ဤသို့ပင် ဓမ္မကို ရှင်းလင်းဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ ငါတို့သည် သိလိုစိတ်ဖြင့် မုနိ ‘ဓမ္မဒർശန’ ထံ မေးမြန်းရာမှ ထိုဓမ္မ၏ အသိပညာကို ရရှိခဲ့သည်။”
Verse 19
श्रद्धां कुरु महाप्राज्ञ ततः प्राप्स्यसि यत् परम् | श्रद्धावान् श्रद्धानश्चव धर्मश्वैव हि जाजले । स्ववर्त्मनि स्थितश्चैव गरीयानेव जाजले,महाज्ञानी जाजलि! तुम इसपर श्रद्धा करो। तदनन्तर इसके अनुसार आचरण करनेसे तुम्हें परमगतिकी प्राप्ति होगी। श्रद्धा करनेवाला श्रद्धालु पुरुष साक्षात् धर्मका स्वरूप है। जाजले! जो श्रद्धापूर्वक अपने धर्मपर स्थित है, वही सबसे श्रेष्ठ माना गया है”
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «အလွန်ပညာရှိသူရေ၊ ဤအရာ၌ သဒ္ဓါ (śraddhā) ထားလော့။ ထို့နောက် ထိုအတိုင်း ကျင့်သုံးလျှင် အမြင့်ဆုံးသော ပန်းတိုင်ကို ရောက်လိမ့်မည်။ အို ဇာဇလေ၊ သဒ္ဓါရှိ၍ ယုံကြည်ချက်စစ်စစ်ဖြင့် ကျင့်သုံးသူသည် အမှန်တကယ် ဓမ္မ (Dharma) ၏ အသက်ရှင်သော ရုပ်သဘောတရားပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် အို ဇာဇလေ၊ မိမိ၏ မှန်ကန်သော လမ်းကြောင်း၌ သဒ္ဓါဖြင့် တည်ကြည်နေသူကို အကောင်းဆုံးဟု သတ်မှတ်ကြသည်»။
Verse 20
भीष्म उवाच ततो<5चिरेण कालेन तुलाधार: स एव च । दिवं गत्वा महाप्राज्ञौ विहरेतां यथासुखम्
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «အချိန်မကြာမီ ထိုတူလာဓာရလည်း ကောင်းကင်ဘုံသို့ ထွက်ခွာသွား၏။ ထို့နောက် မဟာပညာရှိ နှစ်ပါးသည် ကောင်းကင်လောကသို့ ရောက်ပြီးနောက် မိမိတို့ ဆန္ဒအတိုင်း သက်သာစွာ နေထိုင်ကြ၏»။
Verse 21
इस प्रकार तुलाधारने नाना प्रकारके वक्तव्य विषयोंसे युक्त उत्तम भाषण किया। उन्होंने सनातन धर्मका भी वर्णन किया। ब्राह्मण जाजलिने विख्यात प्रभावशाली तुलाधारके वे वचन सुनकर उनके इस तात्पर्यको भलीभाँति हृदयंगम किया
ထို့ကြောင့် တူလာဓာရသည် စဉ်းစားဖွယ် အချက်အလက် များစွာပါဝင်သည့် အလွန်ကောင်းမွန်သော ဟောပြောချက်ကို ပြောကြားခဲ့ပြီး၊ ထာဝရဓမ္မ (Sanātana Dharma) ၏ သဘောတရားကိုလည်း ရှင်းလင်းဖော်ပြ하였다။ ထင်ရှား၍ အာနုဘော်ကြီးသော တူလာဓာရ၏ ထိုစကားများကို ကြားသိပြီးနောက် ဘရာဟ္မဏ ဇာဇလီသည် ၎င်းတို့၏ ရည်ရွယ်ချက်ကို ကောင်းစွာ နားလည်ကာ နှလုံးသားထဲသို့ နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း ထည့်သွင်းယူခဲ့သည်။
Verse 22
सम्यक् चेदमुपालब्धो धर्मश्नोक्त: सनातन: । तस्य विख्यातवीर्यस्य श्रुत्वा वाक्यानि स द्विज:,इस प्रकार तुलाधारने नाना प्रकारके वक्तव्य विषयोंसे युक्त उत्तम भाषण किया। उन्होंने सनातन धर्मका भी वर्णन किया। ब्राह्मण जाजलिने विख्यात प्रभावशाली तुलाधारके वे वचन सुनकर उनके इस तात्पर्यको भलीभाँति हृदयंगम किया
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ဤသို့ဖြင့် ထာဝရဓမ္မ (Sanātana Dharma) ကို မှန်ကန်စွာ သိမြင်ကာ ထင်ရှားစွာ ရှင်းလင်းဖော်ပြခဲ့သည်။ ထင်ရှား၍ အာနုဘော်ကြီးသော ထိုသူ၏ စကားများကို ကြားသိပြီးနောက် ထိုဘရာဟ္မဏသည် ၎င်းတို့၏ ရည်ရွယ်ချက်ကို ကောင်းစွာ နားလည်ကာ နှလုံးသားထဲသို့ ထည့်သွင်းယူခဲ့သည်»။
Verse 23
तुलाधारस्य कौन्तेय शान्तिमेवान्वपद्यत | एवं बहुमतार्थ च तुलाधारेण भाषितम् | यथौपम्योपदेशेन कि भूय: श्रोतुमिच्छसि,कुन्तीनन्दन! तुलाधारने जो उपदेश दिया था, वह बहुजनसम्मत अर्थसे युक्त था। उसे सुनकर जाजलिको परम शान्ति प्राप्त हुई। उसे यथावत् दृष्टान्तपूर्वक समझाया गया है। अब तुम और क्या सुनना चाहते हो?
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ကွန်တီ၏ သားရေ၊ (ဇာဇလီသည်) တူလာဓာရ သင်ကြားပေးသော လမ်းကို လိုက်နာခြင်းဖြင့်သာ အမြင့်ဆုံးသော ငြိမ်းချမ်းမှုကို ရရှိ하였다။ တူလာဓာရ ပြောခဲ့သမျှသည် လူအများက သဘောတူလက်ခံသော အဓိပ္ပါယ်ပါဝင်သည့် သင်ခန်းစာဖြစ်သည်။ သင့်လျော်သော ဥပမာများဖြင့် ထောက်ကူထားသော အညွှန်းအတော်အတန်ဖြင့် မှန်ကန်စွာ ရှင်းပြပြီးပြီ။ ယခု ကွန်တီ၏ သားရေ၊ နောက်ထပ် ဘာကို ကြားလိုသနည်း?»
Verse 116
मीमांसित्वोभयं देवा: सममन्नमकल्पयन् । इस विषयमें प्राचीन वृत्तान्तोंको जाननेवाले लोग ब्रह्माजीकी गायी हुई गाथाका वर्णन किया करते हैं, जो इस प्रकार है--पहले देवतालोग श्रद्धाहीन पवित्र और पवित्रतारहित श्रद्धालुके द्रव्यको यज्ञकर्मके लिये एक-सा ही समझते थे। इसी प्रकार वे कृपण वेदवेत्ता और महादानी सूदखोरके अन्नमें भी कोई अन्तर नहीं मानते थे। देवताओंने खूब सोच- विचारकर दोनों प्रकारके अन्नोंको समान निश्चित किया था
ဘိဿမက ပြောသည်—နှစ်ဖက်လုံးကို စိစစ်သုံးသပ်ပြီးနောက်၊ ယဇ္ဈအတွက် ပူဇော်သော အစာကို တူညီသကဲ့သို့ သဘောထားရမည်ဟု ဒေဝတားတို့က ဆုံးဖြတ်하였다။ ဤအကြောင်းနှင့်ပတ်သက်၍ ရှေးထုံးတမ်းကို သိသူတို့သည် ဗြဟ္မာက သီဆိုခဲ့သော ဂါထာတစ်ပုဒ်ကို ပြန်လည်ဖော်ပြကြသည်—ယခင်က ဒေဝတားတို့သည် ယဇ္ဈကိစ္စအတွက် အပြင်ပန်းသန့်ရှင်းသော်လည်း သဒ္ဓါမရှိသူ၏ ဥစ္စာနှင့် သဒ္ဓါရှိသော်လည်း ရိတုအရ သန့်ရှင်းမှုမပြည့်စုံသူ၏ ဥစ္စာကို တူညီဟု ထင်မြင်ခဲ့ကြသည်။ ထို့အတူ ဝေဒကို သိသော်လည်း ကပ်စီးနည်းသူ၏ အစာနှင့် အလှူအတန်းကြီးမားသော်လည်း အတိုးစားသူ၏ အစာတို့အကြားလည်း ကွာခြားမှုမရှိဟု မြင်ခဲ့ကြသည်။ ဒေဝတားတို့သည် အလွန်သေချာစွာ စဉ်းစားပြီး အစာနှစ်မျိုးလုံးကို တူညီဟု သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။
Verse 123
श्रद्धापूतं वदान्यस्य हतमश्रद्धयेतरत् । “किंतु एक बार यज्ञमें प्रजापतिने उनके इस बर्तावको देखकर कहा--'देवताओ! तुमने यह अनुचित किया है। वास्तवमें उदारका अन्न उसकी श्रद्धाके कारण पवित्र होता है और कंजूसका अश्रद्धाके कारण अपवित्र एवं नष्टप्राय समझा जाता है-
သဒ္ဓါဖြင့် သန့်စင်ထားသော အလှူရှင်၏ အစာ၊ သဒ္ဓါမရှိခြင်းကြောင့် အခြားသူ၏ အစာသည် ပျက်စီးသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် တစ်ခါ ယဇ္ဈပွဲတစ်ရပ်၌ ပရာဇာပတိက သူတို့၏ ထိုအပြုအမူကို မြင်၍ ဆို하였다—“ဒေဝတားတို့၊ သင်တို့သည် မသင့်လျော်သောအမှုကို ပြုခဲ့ကြသည်။ အမှန်အားဖြင့် ရက်ရောသူ၏ အစာသည် သူ၏ သဒ္ဓါကြောင့် သန့်ရှင်း၏။ ကပ်စီးနည်းသူ၏ အစာမူ သဒ္ဓါမရှိခြင်းကြောင့် မသန့်ရှင်း၍ ပျက်စီးလုနီးပါးဟု မှတ်ယူရမည်” ဟု။
Verse 203
स्वं स्वं स्थानमुपागम्य स्वकर्मफलनिर्जितम् | भीष्मजी कहते हैं--राजन्! तदनन्तर थोड़े ही समयमें तुलाधार और जाजलि दोनों महाज्ञानी पुरुष परमधाममें जाकर अपने शुभ कर्मोके फलस्वरूप अपने-अपने स्थानको पाकर वहाँ सुखपूर्वक विहार करने लगे
“မိမိမိမိ၏ ကမ္မဖလဖြင့် ရရှိထားသော နေရာသို့ ရောက်လေ၏။” ဘိဿမက ပြောသည်—“အို မင်းကြီး၊ ထို့နောက် မကြာမီအတွင်း တူလာဓာရနှင့် ဇာဇလိ—ပညာကြီးသူ နှစ်ဦးစလုံး—အမြင့်ဆုံးသော ဓာမသို့ ရောက်ကြ၏။ မိမိတို့၏ ကုသိုလ်ကံ၏ အကျိုးဖြင့် ရရှိသော အဆင့်အတန်းတို့သို့ ရောက်ပြီး ထိုနေရာ၌ ပျော်ရွှင်စွာ နေထိုင်လေ၏။”
Verse 231
एवं बहुविधार्थ च तुलाधारेण भाषितम्
ဤသို့ တူလာဓာရက အဓိပ္ပါယ်အမျိုးမျိုးကို ထုတ်ဖော်၍ ပြောဆိုခဲ့သည်။
Verse 263
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें तुलाधार और जाजलिका संवादविषयक दो सौ तिरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ «ရှာန္တိ ပရဝ» အတွင်းရှိ «မောက္ခဓမ္မ» ခဏ္ဍ၌ တူလာဓာရနှင့် ဇာဇလိတို့၏ ဆွေးနွေးပွဲကို ဖော်ပြသော အခန်း ၂၆၃ ပြီးဆုံး၏။
Verse 264
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि तुलाधारजाजलिसंवादे चतुःषष्ट्यधिकद्विशततमो<5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें तुलाधार-जाजलि- संवादविषयक दो सौ चौंसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် «မဟာဘာရတ» ၏ «ရှာန္တိပရဝ» အတွင်းရှိ «မောက္ခဓမ္မ» အခန်းတွင် တူလာဓာရနှင့် ဇာဇာလိ တို့၏ ဆွေးနွေးပွဲ—အခန်း ၂၆၄ သည် ပြီးဆုံးလေ၏။ ဤအဆုံးသတ်စကားသည် သီလကျင့်ဝတ်နှင့် မောက္ခသို့ ဦးတည်သော ဓမ္မကို သင်ကြားသည့် အပိုင်းတစ်ခု ပြီးမြောက်ကြောင်းကို အမှတ်အသားပြုသည်။
Frequently Asked Questions
The tension is whether devotion should be used instrumentally to secure wealth and pleasure, or whether the proper “boon” is ethical reorientation—placing dharma above artha and kāma to prevent harmful outcomes.
That the highest benefit is a mind established in dharma: material rewards are unstable, while dharma produces durable well-being and corrects the psychological drivers (desire, anger, greed) that obstruct higher outcomes.
Yes: the closing evaluation explicitly contrasts limited pleasure in wealth with “paramaṃ sukham” in dharma, functioning as a normative conclusion that guides the listener toward dharma-centered living as the superior fruit.