Adhyaya 259
Daṇḍa, Ahiṃsā, and Proportional Kingship: The Dyumatsena–Satyavān Dialogue (दण्ड-अहिंसा-विवेकः)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (Instruction on Royal Duty)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma how a king can protect subjects without causing oppression. Bhīṣma replies by citing an ancient illustrative dialogue between Dyumatsena and King Satyavān. The exchange probes whether “non-killing” can be treated as dharma in all cases, and whether killing can ever be framed as dharma; it warns against moral inversion where dharma becomes adharma and vice versa. Satyavān emphasizes structured social oversight (with Brahminical counsel), reporting mechanisms for misconduct, and adherence to śāstra-based policy rather than impulsive violence. The chapter highlights the collateral consequences of execution (harm to dependents), the possibility of moral transformation (bad becoming good, good producing bad offspring), and argues against “root-cutting” (total annihilation) when expiation can occur through non-lethal penalties. It outlines graded sanctions—fear, confinement, disfigurement, and finally capital punishment—while also stating that repeated grave offenses warrant stricter outcomes. Dyumatsena reflects on historical shifts in discipline across yugas, noting increasing reliance on harsher daṇḍa as social restraint declines, and concludes that rulers must first self-regulate, then govern others with measured severity for the continuity of public life (lokayātrā).
Chapter Arc: युधिष्ठिर, भीष्म से सुने गए ‘धर्म-लक्षण’ को स्वीकारते हुए भी एक नई शंका उठाते हैं—धर्म की प्रामाणिकता और उसे निश्चित रूप से जान पाने की सीमा क्या है, जब धर्म स्वयं अत्यन्त सूक्ष्म है। → वे कहते हैं कि अनेक प्रश्नों का समाधान हो चुका, पर अब यह उलझन शेष है: धर्म केवल ‘परिपाठ’ (सूची/पाठ-परंपरा) से नहीं जाना जा सकता; क्योंकि समृद्धि में एक धर्म, आपत्ति में दूसरा—तो नियमों की स्थिरता कहाँ ठहरे? → धर्म की दुर्गमता का तीखा प्रतिपादन होता है—वह क्षुरधारा से भी सूक्ष्म और पर्वत से भी भारी है; स्थिति-भेद (सम/विषम) में धर्म बदलता दिखता है, इसलिए केवल ग्रंथ-पाठ या रूढ़ि से उसका निर्णायक ज्ञान असंभव-सा प्रतीत होता है। → फिर भी अध्याय यह संकेत देकर स्थिरता देता है कि स्मृति/आचार-परंपरा एक ‘शाश्वत’ आधार की तरह काम करती है—जैसे निपान/कुल्या अनेक गौओं को जल देती है, वैसे ही परंपरा व्यवहार-धर्म को दिशा देती है; और प्राचीन कवियों द्वारा स्वीकृत आचार से समाज-व्यवस्था टिकती है। → युधिष्ठिर की शंका पूरी तरह शांत नहीं होती—धर्म के प्रमाण (प्रामाण्य) और आपद्-धर्म के निर्णायक मानदंड पर आगे के संवाद का द्वार खुला रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
््-्अ्ः बछ। जि षष्ट्यथिकद्विशततमो< ध्याय: युधिष्ठटिरका धर्मकी प्रामाणिकतापर संदेह उपस्थित करना युधिछिर उवाच सूक्ष्मं साधु समादिष्टे भवता धर्मलक्षणम् | प्रतिभा त्वस्ति मे काचित् तां ब्रूयामनुमानत:ः,युधिष्ठिरने कहा--पितामह! आपने धर्मका सूक्ष्म एवं सुन्दर लक्षण बताया है; परंतु मुझे कुछ और ही स्फुरित हो रहा है। अतः मैं उसके सम्बन्धमें अनुमानसे ही कुछ कहूँगा
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်— «အဘိုးကြီး (ပိတామဟ) ရေ၊ သင်သည် ဓမ္မ၏ သေးသိမ်နက်နဲ၍ အလွန်ကောင်းမြတ်သော လက္ခဏာကို ဟောပြောပေးခဲ့သည်။ သို့သော် ငါ့အတွင်း၌ အမြင်တစ်ရပ် ပေါ်ထွန်းလာသဖြင့်၊ ထို့ကြောင့် ငါသည် အနုမာန (အယူအဆဖြင့် ခန့်မှန်းခြင်း) ကိုသာ အခြေခံ၍ ထိုအရာကို ပြောမည်»။
Verse 2
भूयांसो हृदये ये मे प्रश्नास्ते व्याह्ृतास्त्वया । इदं त्वन्यत् प्रवक्ष्यामि न राजन् निग्रहादिव,मेरे हृदयमें जो बहुत-से प्रश्न उठे थे, उन सबका निराकरण आपने कर दिया। महाराज! अब मैं यह दूसरा प्रश्न उपस्थित कर रहा हूँ। इसमें जिज्ञासा ही कारण है, दुराग्रह नहीं
«ငါ့နှလုံးထဲ၌ ထလာသော မေးခွန်းများစွာကို သင်က ဖြေရှင်းပေးပြီးပြီ။ အရှင်မင်းကြီး၊ ယခု ငါသည် အခြားမေးခွန်းတစ်ရပ်ကို ထပ်မံတင်ပြမည်။ ဤသည်မှာ သိလိုစိတ်ကြောင့်သာ ဖြစ်ပြီး အတင်းအကျပ် ဆန့်ကျင်လိုစိတ်ကြောင့် မဟုတ်»။
Verse 3
इमानि हि प्राणयन्ति सृजन्त्युत्तारयन्ति च । न धर्म: परिपाठेन शक््यो भारत वेदितुम्,भरतनन्दन! धर्म ही इन प्राणियोंकी सृष्टि करते हैं। धर्म ही उनके जीवनधारण और उद्धारमें कारण होते हैं; परंतु धर्मको केवल वेदोंके पाठमात्रसे नहीं जाना जा सकता
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်— «အို ဘာရတ၏ သားတော်၊ ဤသတ္တဝါတို့ကို ထိန်းသိမ်းပေးသူ၊ ဖန်ဆင်းပေးသူ၊ ထို့ပြင် ကယ်တင်ခြင်းသို့လည်း ပို့ဆောင်ပေးသူမှာ ဓမ္မပင် ဖြစ်၏။ သို့သော် အို ဘာရတ၊ ဓမ္မကို သာသနာစာတမ်းများကို အလွတ်ကျက်ရွတ်ဆိုခြင်းသာဖြင့် မသိနိုင်»။
Verse 4
अन्यो धर्म: समस्थस्य विषमस्थस्य चापर: । आपदस्तु कथं शक्या: परिपाठेन वेदितुम्,जो मनुष्य अच्छी स्थितिमें है, उसका धर्म दूसरा है और जो संकटमें पड़ा हुआ है, उसका धर्म दूसरा ही है। केवल वेदोंके पाठसे आपद्धर्मका ज्ञान कैसे हो सकता है?
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်— «အခြေအနေကောင်းမွန်တည်ငြိမ်သူ၏ ဓမ္မသည် တစ်မျိုး၊ အခက်အခဲနှင့် မညီမျှသော အခြေအနေသို့ ကျရောက်သူ၏ ဓမ္မသည် တစ်မျိုး ဖြစ်၏။ ဘေးအန္တရာယ်ကာလ၌ အကျင့်လမ်းမှန်ကို ဝေဒများကို အလွတ်ကျက်ရွတ်ဆိုခြင်းသာဖြင့် မည်သို့ သိနိုင်မည်နည်း?»
Verse 5
सदाचारो मतो धर्म: सन्तस्त्वाचारलक्षणा: । साध्यासाध्यं कथं शक्यं सदाचारो हालक्षण:
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်— «ကောင်းမွန်သော အကျင့်အကြံ (သဒ္ဓာစာရ) ကို ဓမ္မဟု သတ်မှတ်ကြပြီး၊ သန္တပုရုသတို့ကိုလည်း သူတို့၏ အကျင့်အကြံဖြင့် သိမြင်ကြသည်။ သို့ရာတွင် အမှန်တကယ် လုပ်သင့်သောအရာနှင့် မလုပ်သင့်သောအရာကို မည်သို့ ခွဲခြားသတ်မှတ်ရမည်နည်း။ ကောင်းမွန်သော အကျင့်အကြံကိုယ်တိုင်ကို မည်သည့် လက္ခဏာများဖြင့် သိနိုင်မည်နည်း»
Verse 6
आपके कथनानुसार सत्पुरुषोंका आचरण धर्म माना गया है और जिनमें धर्माचरण लक्षित होता है, वे ही सत्पुरुष हैं। ऐसी दशामें अन्योन्याश्रय दोष पड़नेके कारण साध्य और असाध्यका विवेक कैसे हो सकता है? ऐसी दशामें सदाचार धर्मका लक्षण नहीं हो सकता |। दृश्यते हि धर्मरूपेणाधर्म प्राकृतश्चरन् । धर्म चाधर्मरूपेण कश्चिदप्राकृतश्चरन्,इस लोकमें देखा जाता है कि कितने ही प्राकृत मनुष्य धर्म-से दिखायी देनेवाले अधर्मका आचरण करते हैं और कितने ही अप्राकृत (शिष्ट) पुरुष अधर्म प्रतीत होनेवाले धर्मका अनुष्ठान करते हैं (अत: केवल आचारसे धर्माधर्मका निर्णय नहीं हो सकता)
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်— «သင်၏ဆိုချက်အရ သဒ္ဓာပုရုသတို့၏ အကျင့်အကြံကို ဓမ္မဟု ယူဆကြပြီး၊ ဓမ္မကို ကျင့်သုံးနေသည်ဟု မြင်ရသူတို့ကိုလည်း သဒ္ဓာပုရုသဟု ခေါ်ကြသည်။ သို့သော် ထိုသို့ဆိုလျှင် အပြန်အလှန်မှီခိုမှု (စက်ဝိုင်းတည်) အပြစ် ဖြစ်ပေါ်လာမည်—ထိုအခါ အမှန်တကယ် လိုက်နာသင့်သောအရာနှင့် မလိုက်နာသင့်သောအရာကို မည်သို့ ခွဲခြားနိုင်မည်နည်း။ ထိုကြောင့် ‘ကောင်းမွန်သော အကျင့်အကြံ’ သည် ဓမ္မ၏ သတ်မှတ်လက္ခဏာအဖြစ် တစ်ခုတည်း မဖြစ်နိုင်။ အကြောင်းမူကား ဤလောက၌ သာမန်လူအများက ဓမ္မဟန်ဆောင်သည့် အဓမ္မကို ကျင့်ကြသည်ကိုလည်း တွေ့ရပြီး၊ ယဉ်ကျေးသိမ်မွေ့၍ စည်းကမ်းရှိသူအချို့ကလည်း အဓမ္မဟန်ပေါ်သော်လည်း ဓမ္မကို ဆောင်ရွက်ကြသည်ကိုလည်း တွေ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် အပြင်ပန်း အကျင့်အကြံတစ်ခုတည်းဖြင့် ဓမ္မနှင့် အဓမ္မကို ဆုံးဖြတ်၍ မရ»
Verse 7
पुनरस्य प्रमाणं हि निर्दिष्टं शास्त्रकोविदै: | वेदवादाश्चानुयुगं हसन्तीतीह नः श्रुतम्,शास्त्रज्ञ पुरुषोंने धर्ममें वेदको ही प्रमाण बताया है; किंतु हमने सुना है कि युग-युगमें वेदोंका हास होता है अर्थात् धर्मके सम्बन्धमें जो वेदोंका निश्चय है, वह प्रत्येक युगमें बदलता रहता है
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်— «ထပ်မံ၍ သာသနာကျမ်းပညာရှင်တို့က ဤဓမ္မအတွက် အာဏာပိုင် အထောက်အထားသည် ဝေဒသာသာ ဖြစ်ကြောင်း ညွှန်ပြထားသည်။ သို့ရာတွင် ယုဂ်တစ်ခေတ်ပြီးတစ်ခေတ် ဝေဒဝါဒတို့ကို ‘ရယ်မောကြ’ သည်ဟု ကျွန်ုပ်တို့ ကြားဖူးသည်—ဆိုလိုသည်မှာ ဝေဒကို အခြေခံ၍ ဓမ္မကို ဆုံးဖြတ်သည့် အဆုံးအဖြတ်များသည် ယုဂ်တိုင်းတွင် ပြောင်းလဲသကဲ့သို့ ထင်ရသည်»
Verse 8
अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रितायां द्वापरे परे । अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्ति कृता इव,सत्ययुगके धर्म कुछ और हैं, त्रेता और द्वापरके धर्म कुछ और ही हैं और कलियुगके धर्म कुछ और ही बताये गये हैं। मानो मुनियोंने लोगोंकी शक्तिके अनुसार ही धर्मकी व्यवस्था की है
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်— «ကృత (သတ္တယ) ယုဂ်၌ ဓမ္မတို့သည် တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး၊ တ్రေတா နှင့် နောက်ပိုင်း ဒွာပရ ယုဂ်၌ အခြားတစ်မျိုးဖြစ်သည်။ ကလိယုဂ်အတွက် သင်ကြားထားသော ဓမ္မတို့သည်လည်း ထပ်မံကွဲပြားသည်—မုနိတို့က လူတို့၏ စွမ်းအားအလိုက် ဓမ္မကို စီမံသတ်မှတ်ထားသကဲ့သို့ပင်»
Verse 9
आम्नायवचनं सत्यमित्ययं लोकसंग्रह: । आम्नायेभ्य: पुनर्वेदा: प्रसृता: सर्वतोमुखा:,वेदोंका वचन सत्य है, यह कथन लोकरंजनमात्र है। वेदोंसे ही सर्वतोमुखी स्मृतियोंका प्रचार और प्रसार हुआ है
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်— «‘အာမနာယ (သန့်ရှင်းသော အစဉ်အလာ) ၏ စကားသည် အမှန်တရား’ ဟူသော စကားကို လူတို့က လူမှုရေး စည်းလုံးညီညွတ်မှုအတွက် မက်စီမ်တစ်ခုလို ပြောကြသည်။ သို့ရာတွင် ထိုလက်ဆင့်ကမ်း အစဉ်အလာမှပင် ဝေဒတို့သည် အရပ်ရပ်သို့ ပျံ့နှံ့ကာ မျိုးစုံသော ပုံသဏ္ဌာန်နှင့် အသံများဖြင့် ပေါ်ထွန်းလာခဲ့သည်»
Verse 10
ते चेत् सर्वप्रमाणं वै प्रमाणं ह्ृत्र विद्यते । प्रमाणे5प्यप्रमाणेन विरुद्धे शास्त्रता कुत:,यदि सम्पूर्ण वेद प्रामाणिक हैं तो स्मृतियाँ भी प्रामाणिक हो सकती हैं; परंतु जब (युग- युगमें धर्मके विषयमें विभिन्न प्रकारकी बात कहनेसे) प्रमाणभूत वेद भी अप्रामाणिक हो तो वेदमूलक स्मृतियाँ भी प्रामाणिक नहीं रहेंगी। यदि स्मृतिका श्रुतिके साथ विरोध हो तो उसमें शास्त्रत्व कैसे रह सकता है?
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်။ «ဝေဒသည် မှန်ကန်သော အသိပညာ၏ အထွေထွေ စံနှုန်းဖြစ်လျှင် ဤနေရာ၌ အာဏာတရားသည် ဝေဒတစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်ရမည်။ သို့သော် အာဏာဟု သတ်မှတ်ထားသည့်အရာကိုပင် အာဏာမဟုတ်ဟု ယူဆသည့်အရာက ဆန့်ကျင်လာလျှင် “ရှာစတြ” ဟူသော အဆင့်အတန်းကို မည်သို့ ထိန်းထားနိုင်မည်နည်း။ ထို့ပြင် စမృతိ (Smṛti) သည် ရှရုတိ (Śruti) နှင့် ဆန့်ကျင်လျှင် မည်သည့် အခြေခံပေါ်မူတည်၍ ထိုကို သမ္မာကျမ်းစာဟု ခေါ်နိုင်မည်နည်း။»
Verse 11
धर्मस्य क्रियमाणस्य बलवद्धिद्दुरात्मभि: । या या विक्रियते संस्था तत: सापि प्रणश्यति,जब धर्मका अनुष्ठान हो रहा हो, उस समय बलवान दुरात्माओंद्वारा उसमें जो-जो विकृति उत्पन्न की जाती है, उसके कारण उस धर्ममर्यादाका ही लोप हो जाता है
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်။ «ဓမ္မကို လက်တွေ့ကျင့်သုံးနေချိန်တွင် အင်အားကြီးသော မကောင်းသူများက ထုံးတမ်းစည်းကမ်းအတွင်း ထည့်သွင်းသော ပျက်စီးစေသည့် ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ထိုဓမ္မ၏ အကန့်အသတ်တရားကိုယ်တိုင်ပင် ပြိုကွဲ၍ ပျောက်ကွယ်သွားသည်။»
Verse 12
विद्य चैवं न वा विद्य शक््यं वा वेदितुं न वा । अणीयान् क्षुरधाराया गरीयानपि पर्वतात्,हम धर्मको जानते हों या न जानते हों, धर्मस्वरूप जाना जा सकता हो या नहीं; इतना तो हम समझते ही हैं कि धर्म छूरेकी धारसे भी सूक्ष्म और पर्वतसे भी अधिक विशाल एवं भारी है
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်။ «ငါသည် ဓမ္မကို သိသည်ဖြစ်စေ မသိသည်ဖြစ်စေ၊ ၎င်း၏ အစစ်အမှန်သဘောကို အပြည့်အဝ သိနိုင်သည်ဖြစ်စေ မသိနိုင်သည်ဖြစ်စေ—ဤအရာတစ်ခုကိုတော့ သေချာနားလည်သည်။ ဓမ္မသည် ဓားမြှောင်အနားထက် ပိုမိုသိမ်မွေ့ပြီး၊ တောင်တန်းထက်ပင် ပိုမိုကြီးမား၍ အလေးချိန်ကြီးသည်။»
Verse 13
गन्धर्वनगराकार: प्रथम सम्प्रदृश्यते । अन्वीक्ष्यमाण: कविश्नि: पुनर्गच्छत्यदर्शनम्,धर्मके विषयमें जब आलोचना की जाती है, तब पहले तो वह गन्धर्वनगरके समान दिखायी देता है; फिर विद्दानोंद्वारा विशेष रूपसे विचार करनेपर यह प्रतीत होता है कि वह अदृश्य हो गया
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်။ «ဓမ္မကို စိစစ်ဝေဖန်ကြည့်သော် အစတွင် ကန္ဓဗ္ဗမြို့ (Gandharva-nagara) ကဲ့သို့ မြင်ရသည်။ သို့သော် ပညာရှိတို့က အထူးသဖြင့် နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း စူးစမ်းသုံးသပ်လျှင် ထိုသည် မမြင်နိုင်သည့်အရာအဖြစ် ပြန်လည်ပျောက်ကွယ်သွားသကဲ့သို့ ထင်ရသည်။»
Verse 14
निपानानीव गोभ्योऊपि क्षेत्रे कुल्ये च भारत । स्मृतिर्हिं शाश्वतो धर्मो विप्रहीणो न दृश्यते,भरतनन्दन! जैसे बहुत-सी गौओंको पानी पिलानेसे निपान (क्षुद्र जलाशय) सूख जाते हैं तथा जैसे अधिक खेतोंकी सिंचाई करनेसे नहरोंका पानी निपट जाता है, उसी प्रकार सनातन वैदिक धर्म अथवा स्मृति-शास्त्र धीरे-धीरे क्षीण होकर कलियुगके अन्तिम भागमें दिखायी ही नहीं देता है
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်။ «အို ဘာရတ! နွားများစွာ သောက်သုံးလျှင် ရေကန်ငယ်များ ခြောက်သွေ့သကဲ့သို့၊ လယ်ကွင်းများစွာကို ရေချလျှင် ရေမြောင်းရေ ကုန်ခန်းသကဲ့သို့—စမృతိ (Smṛti) ထဲတွင် ထိန်းသိမ်းထားသော ထာဝရဓမ္မ၊ အမှန်အားဖြင့် မှတ်မိ၍ ကျင့်သုံးလာသော ရှေးဟောင်း ဝေဒအမိန့်အာဏာသည်လည်း တဖြည်းဖြည်း လျော့နည်းသွားပြီး ပညာရှိ ဘြာဟ္မဏများ မရှိတော့သည့်အခါ မမြင်ရတော့ပေ။»
Verse 15
कामादन्येच्छया चान्ये कारणैरपरैस्तथा । असन्तो<पि वृथाचारं भजन्ते बहवो5परे,क्योंकि उस समय कुछ लोग स्वार्थवश, दूसरे लोग दूसरोंकी इच्छासे तथा अन्य मनुष्य अन्यान्य कारणोंसे धर्माचरण करते हैं और बहुत-से असाधु पुरुष भी व्यर्थ धर्मांचरणका ढोंग फैला लेते हैं
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်—လူအချို့သည် ဆန္ဒကြောင့် ဓမ္မကို ကျင့်ကြသည်။ အချို့သည် အခြားသူ၏ ဆန္ဒကို ဖြည့်ဆည်းရန် ကျင့်ကြသည်။ ထို့ပြင် အခြားအချို့သည် အကြောင်းရင်းမျိုးစုံကြောင့် လုပ်ဆောင်ကြသည်။ အမှန်တကယ် သီလရှိသူမဟုတ်သော်လည်း အလွတ်သဘော အပြသဘော အကျင့်ကို ကိုင်စွဲကာ သာသနာတရား၏ အရိပ်အယောင်ကိုသာ ဖြန့်ကျက်နေသူများလည်း များစွာရှိသည်။
Verse 16
धर्मो भवति स क्षिप्रं प्रलापस्त्वेव साधुषु । अथैतानाहुरुन्मत्तानपि चावहसन्त्युत,उन दिनों लोगोंद्वारा प्रायः सकामभावसे ही धर्मका आचरण होता देखा जाता है। श्रेष्ठ पुरुषोंमें जो यथार्थ धर्म होता है, वह शीघ्र ही मूढ़ मनुष्योंकी दृष्टिमें प्रलापमात्र सिद्ध होता है। वे मूढ उन धर्मात्मा पुरुषोंको पागल कहते और उनकी हँसी उड़ाते हैं
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်—“အမှန်တကယ် ကောင်းမြတ်သူတို့အကြား ‘ဓမ္မ’ ဟု ခေါ်သောအရာသည် မကြာခင် စကားလုံးသက်သက်အဖြစ်သို့ ကျဆင်းသွားတတ်သည်။ ထိုကာလမျိုးတွင် လူတို့သည် အများအားဖြင့် ကိုယ်ကျိုးလိုလားမှုဖြင့် ဓမ္မကို ကျင့်နေကြသည်ကို တွေ့ရ၏။ ထို့ပြင် မြင့်မြတ်သူတို့အတွင်း အစစ်အမှန် တရားသမာဓိ ပေါ်ထွန်းလာသော်လည်း မိုက်မဲသူတို့က အဓိပ္ပါယ်မဲ့ စကားပလပ်ဟု ထင်မြင်ကြသည်။ ထိုသူတို့သည် ဓမ္မရှိသူများကိုပင် ‘ရူးသွပ်သူ’ ဟု ခေါ်ကာ လှောင်ပြောင်ကြ၏။”
Verse 17
महाजना ह्ापावृत्ता राजधर्म समाश्रिता: । न हि सर्वहित: कश्चिदाचार: सम्प्रवर्तते,आचार्य द्रोण-जैसे महापुरुष भी स्वधर्मसे हटकर क्षत्रियधर्मका आश्रय लेते हैं; अतः कोई भी आचार ऐसा नहीं है, जो सबके लिये समानरूपसे हितकर या सबके द्वारा समानरूपसे पालित हो
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်—“ထင်ရှားသော မဟာပုဂ္ဂိုလ်များပင် တခါတရံ မိမိ၏ ရိုးရာတာဝန်မှ လွဲချော်ကာ မင်း၏ အုပ်ချုပ်ရေးဓမ္မနှင့် စစ်သည်တို့၏ စည်းကမ်းကို အားကိုးယူကြသည်။ ထို့ကြောင့် လူအားလုံးအတွက် တူညီစွာ အကျိုးရှိမည့် အကျင့်စံတစ်ခုတည်း ရှိသည်ဟု မဆိုနိုင်၊ လူတိုင်းကလည်း တူညီပုံစံဖြင့် လိုက်နာနိုင်မည် မဟုတ်။”
Verse 18
तेनैवान्य: प्रभवति सो5परं बाधते पुनः । दृश्यते चैव स पुनस्तुल्यरूपो यदृच्छया,यह भी देखा जाता है कि उसी धर्मके आचरणसे विश्वामित्र आदि अन्य महापुरुषोंने उन्नति प्राप्त की है तथा रावणादि निशाचर उसी धर्मके बलसे दूसरोंको पीड़ा देते हैं एवं कश्यप आदि अनेक महर्षि ईश्वरकी इच्छासे उसी धर्मके द्वारा सदा एक-सी स्थितिमें दिखायी देते हैं
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်—“ဓမ္မတစ်ခုတည်းဖြင့်ပင် လူတစ်ဦးက မြင့်တက်၍ အာဏာရလာသော်လည်း အခြားတစ်ဦးက ထိုဓမ္မကိုပင် အသုံးချကာ အခြားသူတို့ကို ဖိနှိပ်နှောင့်ယှက်တတ်သည်။ ထို့ပြင် အခြေအနေ၏ လှိုင်းလုံးနှင့် မတော်တဆမှုတို့အောက်တွင် ဓမ္မတစ်ခုတည်းသည် အပြင်ပန်းအားဖြင့် ဆင်တူသကဲ့သို့ ထပ်ခါထပ်ခါ ပေါ်လာသော်လည်း လက်ကိုင်သူအလိုက် အကျိုးရလဒ်က အလွန်ကွာခြားသည်ကိုလည်း တွေ့ရ၏။”
Verse 19
येनैवान्य: प्रभवति सो5परानपि बाधते । आचाराणामनैकाग्र्यं सर्वेषामुपलक्षयेत्,जिस धर्मको अपनाकर एक व्यक्ति उन्नति करता है, उसीसे दूसरा दूसरोंको पीड़ा देता है; अत: सबके लिये आचारोंकी एकरूपता कोई नहीं दिखा सकता
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်—“လူတစ်ဦးကို တိုးတက်စေသော အကျင့်လမ်းကြောင်းတစ်ခုတည်းကပင် အခြားတစ်ဦး၏ လက်ထဲတွင် အခြားသူတို့ကို ဒုက္ခပေး၍ ဖိနှိပ်ရန် နည်းလမ်းဖြစ်လာနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် လူအားလုံးအတွက် တူညီစွာ ကိုက်ညီမည့် အကျင့်စံတစ်ခုတည်းကို မည်သူမျှ မညွှန်ပြနိုင်။”
Verse 20
चिराभिपन्न: कविश्ि: पूर्व धर्म उदाह्नत: । तेनाचारेण पूर्वेण संस्था भवति शाश्वती,आपने पहले उसी धर्मका वर्णन किया है, जिसे विद्वानलोग चिरकालसे धारण करते चले आ रहे हैं। मैं भी यही समझता हूँ कि उस पूर्वप्रचलित धर्मके आचरणद्वारा ही समाजकी मर्यादा दीर्घकालतक टिकी रहती है
သင်သည် ပညာရှိတို့က ရာရှည်ကာလတစ်လျှောက် ထိန်းသိမ်းလိုက်နာလာကြသော အဟောင်းအမူအရာရှိသော ဓမ္မကို ယခင်ကတည်းက ဖော်ပြပြီးသားဖြစ်သည်။ ကျွန်ုပ်လည်း ထိုအယူအဆကို ယုံကြည်သည်—ရှေးရိုးစဉ်လာအတိုင်း ဓမ္မကို ကျင့်သုံးလိုက်နာခြင်းကြောင့်ပင် လူမှုအသိုင်းအဝိုင်း၏ စည်းကမ်းသမာဓိသည် ရာရှည်တည်တံ့နိုင်သည်။
Verse 259
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपरवके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें धर्मका लक्षणविषयक दो सौ उनसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် «သီရိမဟာဘာရတ» ၏ ရှာန္တိပရဝ (Śānti Parva) အတွင်းရှိ ဂို-က္ၑဓမ္မ (Go-kṣa-dharma) ပိုင်း၌ ဓမ္မ၏ လက္ခဏာကို ဖော်ပြသော အခန်း ၂၅၉ ပြီးဆုံး၏။
Verse 260
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि धर्मप्रामाण्याक्षेपे षष्ट्यधिकद्विशततमो<5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें धर्मकी प्रामाणिकतापर आक्षेपविषयक दो सौ साठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် «သီရိမဟာဘာရတ» ၏ ရှာန္တိပရဝ (Śānti Parva) အတွင်း၊ အထူးသဖြင့် မောက္ၑဓမ္မ (Mokṣa-dharma) ပိုင်း၌ ဓမ္မ၏ အာဏာနှင့် မှန်ကန်မှု (အထောက်အထား) အပေါ် ကန့်ကွက်ချက်ကို ဆွေးနွေးသော အခန်း ၂၆၀ ပြီးဆုံး၏။
Frequently Asked Questions
Whether a king can preserve public safety without oppressive harshness: the chapter tests the boundary between non-violence as an ideal and punishment as a necessary instrument for preventing social collapse.
Punishment must be rule-governed and proportionate: avoid indiscriminate killing, consider collateral damage, prefer graded and reform-oriented penalties when feasible, and reserve extreme sanctions for cases where protection cannot otherwise be secured.
Yes: the chapter frames policy within yuga-variation (declining restraint over time) and insists on administrative adaptation while preserving dharma’s core aim—lokayātrā, the sustainable continuity of social life.