Adhyaya 248
मृत्युकारणप्रश्नः / Inquiry into the Cause and Designation of Death
Upa-parva: Mṛtyu-hetu-nirūpaṇa (Inquiry into the Cause and Meaning of Death) — embedded instructional episode
Yudhiṣṭhira observes that many powerful earth-protectors (pṛthivīpāla) lie motionless on the ground, each formerly of formidable strength, yet now described uniformly as ‘mṛta’ (dead). He frames a semantic-philosophical doubt: if their vigor and heroic capacity were evident, who is the ‘slayer’ in such a context, and on what basis does the designation ‘dead’ apply to those who have lost life-breath (gatāsu)? He then asks Bhīṣma to specify whose death it is, whence death arises, and by what agency death ‘takes away’ beings. Bhīṣma replies by shifting to an instructive precedent: in kṛtayuga, King Avikampaka, defeated and grieving his son Hari’s death, encounters Nārada. Nārada promises an extensive account to remove grief, then begins a cosmological explanation: after creating beings, Brahmā confronts excessive proliferation such that the worlds become crowded; contemplating dissolution, a fire arises from the sky due to Brahmā’s wrath and begins consuming the cosmos. Śiva (Sthāṇu), concerned for beings, approaches Brahmā for refuge; Brahmā, pleased, offers a boon—setting the stage for a regulated solution to destruction and, by implication, a principled account of mortality and cosmic balance.
Chapter Arc: व्यास आत्म-तत्त्व की देहरी पर श्रोता को खड़ा करते हैं—सृष्टि के गुणों को रचने वाला स्वभाव-युक्त तत्त्व कौन है, और उन गुणों पर अधिष्ठान करने वाला ‘क्षेत्रज्ञ’ कौन। → दो मतों का द्वंद्व उभरता है: एक पक्ष कहता है कि तत्त्वज्ञान से गुण नष्ट हो जाते हैं और फिर प्रवृत्ति का पता नहीं चलता; दूसरा पक्ष निवृत्ति को ही परम मानता है। व्यास कहते हैं—दोनों को तौलकर बुद्धि के अनुसार सिद्धान्त निश्चित करो। इसी बीच अज्ञानी की दशा नदी में डूबते मनुष्य जैसी बताई जाती है—संसार में उतरते ही वह ताम्य (कष्ट) पाता है। → ‘तैरना जानने वाला’ विद्वान का रूपक चरम पर पहुँचता है—जो आत्मा को केवल ज्ञान-रूप में जान लेता है, वह जल में भी स्थिर रहता है, भय से परे चलता है; परलोक का जो महाभय अज्ञानी को कंपाता है, वही विद्वान के लिए नहीं रहता, क्योंकि उसकी गति सनातनी है। → विद्वान की दृष्टि-शुद्धि स्थापित होती है: वह रोगी-आतुर लोक को देखकर दोषारोपण या शोक में नहीं गिरता; कृत-अकृत दोनों को जानकर कुशल रहता है। निष्काम कर्म का विधान भी जोड़ा जाता है—अनभिसंधि (फल-आकांक्षा) रहित कर्म पूर्व के सकाम/अशुभ कर्मों को भी क्षीण कर देता है। → ज्ञान और निष्काम कर्म के इस संगम के बाद प्रश्न खुला रह जाता है—साधक अपने स्वभाव में रहते हुए किस प्रकार निरन्तर ‘अनभिसंधि’ को स्थिर रखे, ताकि प्रवृत्ति में रहते हुए भी निवृत्ति का फल पा सके?
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान एकोनपज्चाशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: ज्ञानके साधन तथा ज्ञानीके लक्षण और महिमा व्यास उवाच सृजते तु गुणान् सच्चं क्षेत्रज्ञस्त्वधितिष्ठति । गुणान् विक्रियत: सर्वानुदासीनवदी श्वर:
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်— “အမှန်တကယ် ဂုဏ်များ (guṇa) ကို ဖန်တီးထုတ်လုပ်သူမှာ ပရကృతိ (Prakṛti) ပင် ဖြစ်သည်။ က္ရှેત્રဇ్ఞ—အတ္တ၊ ‘ကွင်း၏ သိသူ’—သည် ထိုဂုဏ်များကို အုပ်စိုးတည်ထောင်ထား၏။ မပတ်သက်သကဲ့သို့ နေ၍၊ ပြောင်းလဲသွားသော ဂုဏ်အားလုံးကို သက်သေတစ်ဦးကဲ့သို့သာ ကြည့်ရှုနေသည်။”
Verse 2
स्वभावयुक्त तत् सर्व यदिमान् सृजते गुणान् । ऊर्णनाभिर्यथा सूत्र सृजते तद्गुणांस्तथा
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– ဤအရာအားလုံးသည် ဂုဏ်များကို ပေါ်ထွန်းစေရာတွင် မိမိ၏ သဘာဝအရင်းအမြစ်အတိုင်းပင် ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ပင့်ကူသည် မိမိကိုယ်မှ ချည်မျှင်ကို ထုတ်ကာ ယက်သကဲ့သို့ပင် ပရကృతి (Prakṛti) သည် မိမိ၏ ဖွဲ့စည်းသဘာဝအရ တြိဂုဏ် (guṇa) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းသော အမျိုးမျိုးသော ထုတ်ကုန်များကို ပေါ်ထွန်းစေသည်။
Verse 3
प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिनोपलभ्यते । एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– အချို့က ယုံကြည်ကြသည်မှာ တရားသိမြင်မှုဖြင့် ဂုဏ်များကို “ဖျက်သိမ်း” လိုက်သော်လည်း အပြည့်အဝ မပျောက်ကွယ်သေးဘဲ၊ သိမြင်သူအတွက်တော့ မမြင်မိမသိမိတော့သဖြင့် ၎င်းတို့နှင့် လုပ်ဆောင်သက်ရောက်သော ဆက်နွယ်မှု မရှိတော့ခြင်းသာ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ အခြားသူများကတော့ အပြည့်အဝ နိဗ္ဗာနသဘောဖြစ်သည့် အဆုံးစွန် ရပ်စဲခြင်း—အတိအကျ ပျောက်ကွယ်၍ မရှိတော့ခြင်း—ဟု ဆိုကြသည်။
Verse 4
उभयं सम्प्रधार्यतदध्यवस्येद् यथामति । अनेनैव विधानेन भवेद् गर्भशयो महान्
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– ထိုအမြင်နှစ်ရပ်ကို သေချာစွာ ချိန်ဆ၍ မိမိ၏ ဉာဏ်ခွဲခြားမှုအတိုင်း သဘောတရားကို တိတိကျကျ ချမှတ်သင့်သည်။ ဤသို့ စဉ်းစားသုံးသပ်၍ ခိုင်မာစွာ ဆုံးဖြတ်ခြင်းအားဖြင့်—အကြိမ်ကြိမ် မိခင်ဝမ်း၌ နေရသော ကိုယ်ခန္ဓာရှိသတ္တဝါ (ပြန်လည်မွေးဖွားခြင်း) သည် ‘ကြီးမြတ်’ လာသည်ဟု ဆိုရမည်; မှန်ကန်သော နားလည်မှုနှင့် ရည်ရွယ်ချက်ရှိသော ရွေးချယ်မှုကြောင့် အတွင်းအင်အား တိုးပွားလာသည်။
Verse 5
अनादिनिधनो ह्ात्मा त॑ बुद्ध्वा विचरेन्नर: । अक्रुध्यन्नप्रद्ृष्यंश्व नित्यं विगतमत्सर:,आत्मा आदि और अन्तसे रहित है। उसे जानकर मनुष्य सदा हर्ष, क्रोध और ईर्ष्या- देषसे रहित हो विचरता रहे
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– အတ္တမန် (ātman) သည် အစမရှိ အဆုံးမရှိကြောင်း သိမြင်ပြီးနောက် လူသည် ထိုသိမြင်မှုနှင့် ကိုက်ညီစွာ ဘဝကို ဖြတ်သန်းရမည်—အမြဲတမ်း အမျက်မထွက်ဘဲ၊ အပြစ်ရှာခြင်း သို့မဟုတ် ရန်လိုသော မျက်နှာထားမပြဘဲ၊ မနာလိုမရှူဆူသော စိတ်ကင်းစင်လျက် နေရမည်။
Verse 6
इत्येवं हृदयग्रन्थिं बुद्धिचिन्तामयं दूढम् । अनित्यं सुखमासीत अशोचंश्छिन्नसंशय:
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– ထို့ကြောင့် စိတ်နှင့် ဉာဏ်၏ အလေ့အထများဖြစ်သော အတွေးအခေါ်ပူပန်မှုကြောင့် တင်းကျပ်စွာ ချည်နှောင်ထားသော “နှလုံးသား၏ ချည်ကွင်း” ကို ဖြတ်တောက်ပြီးနောက်၊ အနိစ္စအရာများပေါ် မမူတည်သော ပျော်ရွှင်မှု၌ တည်နေသင့်သည်—ဝမ်းနည်းခြင်းကင်း၍ သံသယအားလုံးကို ဖြတ်တောက်ကာ အတ္တမန်၌ တည်ငြိမ်စွာ နေရမည်။
Verse 7
ताम्येयु: प्रच्युता: पृथ्व्या यथा पूर्णा नदीं नरा: | अवगाढा हाविद्वांसो विद्धि लोकमिमं तथा
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– မြစ်ကမ်းမှ ရေပြည့်လျှံနေသော မြစ်ထဲသို့ ကျသွားပြီး ရေကူးမတတ်သော လူတို့သည် နစ်မြုပ်ကာ ရုန်းကန်၍ အလွန်ကြီးမားသော ဒုက္ခကို ခံရသကဲ့သို့၊ အဝိဇ္ဇာရှိသူတို့သည်လည်း ဤလောကသမုဒ္ဒရာထဲသို့ ကျရောက်နစ်မြုပ်ကာ ဒုက္ခကို ဆက်လက်ခံစားနေကြသည်။ ဤသို့ နားလည်လော့။
Verse 8
नतु ताम्यति वै विद्वान् स्थले चरति तत्त्ववित् । एवं यो विन्दते55त्मानं केवल ज्ञानमात्मन:
သို့ရာတွင် ပညာရှိ၊ တတ္တဝိဒ် (အမှန်တရားကို သိမြင်သူ) သည် မပင်ပန်းမဆင်းရဲ။ သူသည် ရေပေါ်တွင်ပင် မြေပေါ်ကဲ့သို့ လျှောက်လှမ်းနိုင်၏။ ထိုနည်းတူ မိမိအတ္တကို—သန့်ရှင်းသော ဉာဏ်တည်းဟူသော အတ္တကို—တွေ့မြင်ရသော တတ္တဝိဒ်သည် သံသရာသမုဒ္ဒရာကို ကူးလွန်သွား၏။
Verse 9
एवं बुद्ध्वा नर: सर्व भूतानामागतिं गतिम् | समवेक्ष्य च वैषम्यं लभते शममुत्तमम्
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– ဤသို့ နားလည်သိမြင်ပြီး သတ္တဝါအားလုံး၏ လာခြင်းသွားခြင်း၊ သံသရာလမ်းကြောင်းကို သိကာ၊ သူတို့၏ အခြေအနေမညီမျှမှုကိုလည်း သေချာစွာ ဆင်ခြင်သုံးသပ်လျှင်၊ ထိုသူသည် အမြင့်ဆုံးသော ငြိမ်းချမ်းမှုကို ရရှိ၏။
Verse 10
एतद्ू वै जन्मसामर्थ्य॑ ब्राह्मणस्य विशेषत: । आत्मज्ञानं शमश्लैव पर्याप्तं तत्परायणम्
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– ဤအရာသည် ဗြာဟ္မဏ၏ အထူးသဖြင့် မွေးရာပါ စွမ်းရည်ဖြစ်သည်– အတ္တဉာဏ်နှင့် အတွင်းငြိမ်းချမ်းမှု (စိတ်နှင့် အင်္ဒြိယတို့ကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခြင်း)။ ထိုအဆုံးတိုင်ရာကိုသာ အာရုံစိုက်၍ ဆည်းပူးသူအတွက် ဤနှစ်ပါးသည် အမြင့်ဆုံးသော အဆုံးသတ် (မောက္ခ) ကို ရရန် လုံလောက်သော နည်းလမ်းဖြစ်သည်။
Verse 11
एतद् बुद्ध्वा भवेत् शुद्ध: किमन्यद् बुद्धलक्षणम् । विज्ञायैतद् विमुच्यन्ते कृतकृत्या मनीषिण:
ဤအရာကို သိမြင်လျှင် လူသည် သန့်စင်လာ၏။ စစ်မှန်သော နိုးကြားသိမြင်မှု၏ လက္ခဏာဟူ၍ ထို့ထက် အခြားဘာရှိနိုင်မည်နည်း။ ဤအမှန်တရားကိုပင် သိမြင်ခြင်းအားဖြင့် ပညာရှိတို့သည် လုပ်စရာကို လုပ်ပြီးသူများဖြစ်ကာ လွတ်မြောက်ကြသည်။
Verse 12
न भवति विदुषां महद्धयं यदविदुषां सुमहद्धयं परत्र । न हि गतिरधिकास्ति कस्यचिद् भवति हि या विदुष: सनातनी
ဗျာသက ပြောသည်– နောင်ဘဝအကြောင်း အမိုက်မဲသူတို့ကို ကျရောက်လာသော ကြီးမားသည့် ကြောက်ရွံ့မှုသည် ပညာရှိတို့၌ မပေါ်ပေါက်။ အကြောင်းမူကား အမှန်တကယ် သိမြင်သူတို့၏ အစဉ်အမြဲတည်သော ကံကြမ္မာ (သနာတန ဂတိ) ထက် မြင့်သော လမ်းကြောင်းကို မည်သူမျှ မရနိုင်။
Verse 13
लोकमातुरमसूयते जन- स्तत् तदेव च निरीक्ष्य शोचते । तत्र पश्य कुशलानशोचतो ये विदुस्तदुभयं कृताकृतम्
လူတို့သည် အခြားသူတို့ကို နာကျင်ပင်ပန်း၍ ရောဂါရင့်နေသည်ကို မြင်လျှင် တချို့က အပြစ်တင်ရှုတ်ချကြ၏။ တချို့က ထိုအခြေအနေကို မြင်၍ ဝမ်းနည်းကြ၏။ သို့ရာတွင် လုပ်ရပ်နှင့် မလုပ်ရပ်—အကြောင်းနှင့် အကျိုး၊ ပြုခဲ့သည်နှင့် မပြုခဲ့သည်—နှစ်ပါးလုံးကို တရားသဘောအတိုင်း သိမြင်သူတို့သည် မဝမ်းနည်း။ ထိုသို့ မဝမ်းနည်းသော သိမြင်သူတို့ကိုပင် ထိုအခါ၌ ကောင်းမြတ်၍ ပညာရှိဟု မှတ်ယူလော့။
Verse 14
यत् करोत्यनभिसंधिपूर्वक॑ तच्च निर्णुदति तत् पुराकृतम् । न प्रियं तदुभयं न चाप्रियं तस्य तज्जनयतीह कुर्वत:
ဗျာသက ပြောသည်– ဤလောက၌ လူတစ်ယောက်က ကြိုတင်ရည်ရွယ်ချက် သို့မဟုတ် အကျိုးလိုလားသည့် စိတ်ကူးမပါဘဲ ပြုလုပ်သော အလုပ်သည် အတိတ်က ပြုခဲ့သော အလုပ်ကိုပင် ဖျက်ဆီးတားဆီးပေးသည်။ ထိုသို့ ပြုသူအတွက် အကျိုးနှစ်ပါး—နှစ်သက်ဖွယ်နှင့် မနှစ်သက်ဖွယ်—သည် ချည်နှောင်သော အကျိုးအဖြစ် မပေါ်ပေါက်; ထိုစိတ်ဖြင့် လုပ်ဆောင်နေစဉ်၌ ထိုလုပ်ရပ်က သူ့အတွက် ကောင်းလည်း မဖန်တီး၊ ဆိုးလည်း မဖန်တီး။
Verse 249
कर्मपरायण मनुष्य निष्कामभावसे जिस कर्मका अनुष्ठान करते हैं, वह पहलेके किये हुए सकाम या अशुभ कर्मोको भी नष्ट कर देता है; इस प्रकार कर्म करनेवाले साधकके कर्म इस लोकमें या परलोकमें कहीं भी उसका भला-बुरा या दोनों कुछ भी नहीं कर सकते ।।
ဗျာသက ပြောသည်– အလုပ်ကို အားထား၍ တာဝန်ကို ထမ်းဆောင်သူသည် ဆန္ဒမဲ့သော စိတ် (နိစ္ကာမ) ဖြင့် ကိစ္စကို ကျင့်သုံးလျှင် ထိုကျင့်သုံးမှုသည် အတိတ်က ကိုယ်ကျိုးလိုလား၍ ပြုခဲ့သော သို့မဟုတ် အန္တရာယ်ဖြင့် မလှပသော အလုပ်များကိုပင် ဖျက်ဆီးပစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုသို့ လုပ်ဆောင်သော সাধကအတွက် သူ၏ ကံလုပ်ရပ်များသည် ဤလောက၌ဖြစ်စေ နောင်လောက၌ဖြစ်စေ ကောင်းကျိုး၊ ဆိုးကျိုး သို့မဟုတ် ရောနှောကျိုးတစ်စုံတစ်ရာကိုမျှ မဖြစ်စေနိုင်တော့။
Frequently Asked Questions
The dilemma is interpretive and ethical: how to attribute agency and meaning to widespread loss—whether ‘death’ is merely an outcome of combatants’ actions or a deeper causal principle tied to cosmic order and definitional clarity.
The chapter models disciplined inquiry: grief should be met with analysis of causality and categories (life-breath, designation, agency), and with the understanding that dissolution can be conceived as regulated rather than arbitrary.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-function is implicit—Nārada frames the forthcoming narrative as ‘putraśokāpaha’ (removing grief), indicating the instructional benefit of understanding the causal account.