Shloka 50

Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)

Devanagari script

सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम

Transliteration

sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yoge ye kāma-krodha-lobha-bhayaṃ ca pañcamaṃ svapnam—ime pañca doṣāḥ proktās teṣāṃ pūrṇatayā ucchedaṃ kuryāt | teṣu krodhaṃ śamena (manonigrahena) jayet, kāmaṃ saṅkalpatyāgena parājayet; tathā dhīraḥ sattvaguṇasaṃsevanena nidrāyā ucchedaṃ kartum śaknoti ||

Translation

ဗျာသက မိန့်ကြားသည်— စတ္တဝ၏ ဂုဏ်သတ္တိကို မွေးမြူလေ့ကျင့်ခြင်းကြောင့် စိတ်ဓာတ်ခိုင်မာသူသည် အိပ်ခြင်းကို ဖြတ်တောက်နိုင်ရန် သင့်တော်လာသည်။ ပညာရှိတို့က ယောဂကျင့်စဉ်တွင် အပြစ်ငါးပါးရှိကြောင်း ဆိုကြသည်— ကာမ၊ ဒေါသ၊ လောဘ၊ ကြောက်ရွံ့မှု၊ နှင့် ပဉ္စမအဖြစ် အိပ်မက်။ ထိုအပြစ်တို့ကို အမြစ်မှ လုံးဝဖယ်ရှားရမည်။ ထိုအထဲတွင် ဒေါသကို သမ (ငြိမ်းချမ်းသော ကိုယ်တိုင်ထိန်းချုပ်မှု) ဖြင့် အနိုင်ယူရမည်; ကာမကို အတင်းအကျပ် ရည်ရွယ်ဆုံးဖြတ်မှုကို စွန့်လွှတ်ခြင်းဖြင့် ချေမှုန်းရမည်; ထို့ပြင် စတ္တဝကို တည်တံ့စွာ အားကိုးလျှင် ခိုင်မာသူသည် အိပ်ခြင်းကိုပင် အနိုင်ယူနိုင်သည်။

Word by Word

• {'sattva': 'purity, clarity, luminous balance (one of the guṇas)', 'sattva-saṃsevana': 'cultivation/constant resort to sattva', 'dhīra': 'steadfast, self-possessed, resolute person', 'nidrā': 'sleep, torpor', 'ucchettum / uccheda': 'to cut off

• eradication, uprooting', 'vidvān': 'the wise, learned person', 'yoga': 'discipline of inner integration

• meditative practice', 'kāma': 'desire, craving', 'krodha': 'anger', 'lobha': 'greed, grasping', 'bhaya': 'fear', 'svapna': 'dreaming

• dream-state distraction', 'doṣa': 'fault, defect, obstacle', 'śama': 'calmness

• mental restraint', 'manonigraha': 'control of the mind', 'saṅkalpa': 'volitional resolve, intention (often desire-driven)', 'saṅkalpa-tyāga': 'abandonment of (desire-laden) resolve'}

Speaker

व्यास उवाच

Characters & Entities

• Vyāsa

Educational Q&A

What is the core teaching?

Yoga requires uprooting five inner obstacles—desire, anger, greed, fear, and dreaming. Anger is mastered through śama (calm self-restraint), desire through giving up saṅkalpa (compulsive intention), and sleep/torpor through sustained cultivation of sattva.

What is happening in the narrative?

In the instruction-heavy Shānti Parva, Vyāsa speaks as a teacher, listing psychological impediments to yogic steadiness and prescribing specific counter-practices to overcome them.