Shloka 49

Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)

Devanagari script

सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम

Transliteration

sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yogake ye doṣāḥ kāmaḥ krodhaḥ lobhaḥ bhayaṃ pañcamaś ca svapnaḥ—ete pañca doṣān pūrṇatayā ucchedayet | eṣu krodhaṃ śamena (manonigrahena) jayet, kāmaṃ saṅkalpatyāgena parājayet, tathā dhīraḥ sattvaguṇasaṃsevanena nidrāyā ucchedaṃ kartum śaknoti |

Translation

ဗျာသက မိန့်ကြားသည်— စတ္တဝ (သန့်ရှင်းပြတ်သားမှု) ကို မွေးမြူလေ့ကျင့်ခြင်းကြောင့် စိတ်ဓာတ်ခိုင်မာသူသည် အလွန်အကျွံ အိပ်ငိုက်ခြင်းကို ဖြတ်တောက်နိုင်ရန် သင့်တော်လာသည်။ ယောဂကျင့်စဉ်ကို တားဆီးသော အပြစ်ငါးပါးရှိကြောင်း ပညာရှိတို့က ဆိုကြသည်— ကာမ (လိုချင်တပ်မက်မှု)၊ က్రोध (ဒေါသ)၊ လောဘ (လောဘကြီးမှု)၊ ဘယ (ကြောက်ရွံ့မှု) နှင့် ပဉ္စမအဖြစ် သွပ်န (အိပ်မက်/အိပ်ခြင်းနှင့်ဆက်နွယ်သော မောဟ)။ ထိုငါးပါးကို အမြစ်မှပင် လုံးဝဖယ်ရှားရမည်။ ထိုအထဲတွင် ဒေါသကို သမ (စိတ်ကို ထိန်းချုပ်၍ ငြိမ်းချမ်းစေခြင်း) ဖြင့် အနိုင်ယူရမည်; ကာမကို စံကల్ప (အတင်းအကျပ် ဆုံးဖြတ်တပ်မက်သည့် ရည်ရွယ်ချက်) ကို စွန့်လွှတ်ခြင်းဖြင့် ချေမှုန်းရမည်; ထို့ပြင် စတ္တဝကို တည်တံ့စွာ အားကိုးလေ့ကျင့်လျှင် ခိုင်မာသူသည် အိပ်ငိုက်ခြင်းကိုပင် အနိုင်ယူနိုင်သည်။

Word by Word

• {'sattva-saṃsevana': 'cultivation/association with sattva

• nurturing clarity, balance, and purity', 'dhīra': 'steadfast, self-possessed, resolute person', 'nidrā': 'sleep

• also lethargy and dullness that obstructs practice', 'ucchettum / uccheda': 'to cut off, uproot, eradicate', 'vidvān': 'the wise, learned person', 'yoga': 'discipline of inner integration

• meditative and ethical practice', 'doṣa': 'fault, defect, obstacle', 'kāma': 'desire, craving, sensual/egoic impulse', 'krodha': 'anger, wrath', 'lobha': 'greed, grasping', 'bhaya': 'fear, anxiety', 'svapna': 'dream

• here linked with sleep and dream-born distraction', 'śama': 'calmness

• restraint', 'manonigraha': 'control/discipline of the mind', 'saṅkalpa-tyāga': 'abandoning (compulsive) resolve/intentions

• renunciation of craving-driven plans', 'parājayet / jayet': 'should defeat / should conquer', 'sattva-guṇa': 'the quality of clarity, light, harmony'}

Speaker

व्यास उवाच

Characters & Entities

• Vyāsa

Educational Q&A

What is the core teaching?

Yoga is hindered by five inner defects—desire, anger, greed, fear, and dream/sleep-born distraction. They must be uprooted: anger through śama (mental restraint), desire through saṅkalpa-tyāga (renouncing craving-driven intentions), and lethargy/sleep through sustained cultivation of sattva.

What is happening in the narrative?

In the didactic setting of Śānti Parva, Vyāsa instructs on inner discipline. The focus is not external action but ethical-psychological training: identifying obstacles to yogic steadiness and prescribing concrete methods to overcome them.