Adhyaya 230
कर्म–ज्ञान–दैव–स्वभावविचारः (Inquiry into Karma, Knowledge, Fate, and Nature)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Discourse) — Karma–Jñāna–Svabhāva Causality Unit
This chapter opens with Vyāsa presenting an older (pūrvatarā) normative model for brāhmaṇa conduct: the claim that the knowledgeable agent succeeds in action across contexts (1). Anticipating doubt about how to fix causality in moral decision—whether karma is intrinsic disposition, or whether knowledge itself is a form of karma (2)—Vyāsa proposes to explain jñāna with reasoning and experiential validation (upapatti and upalabdhi) (3). Multiple causal attributions are then catalogued: some assert human effort (pauruṣa) as primary, others praise fate (daiva), and others nature/disposition (svabhāva) (4–6), with an explicit warning against unreflective separation or reduction. A yuga-sensitive anthropology follows: persons in later yugas are described as more doubtful, while kṛta-yuga is associated with serenity and sattva-oriented equanimity (7). The text links disciplined practice (tapas) to the attainment of desired ends and to a metaphysical elevation that parallels creative sovereignty (8–10). It then situates its teaching within Vedic discourse—opaque in early formulations yet clarified in Vedānta through graded method (kramayoga) (11). A brief social-ritual taxonomy assigns different yajña-forms to social categories and highlights svādhyāya as a defining practice for the twice-born, with ‘maitra’ (benevolent) brāhmaṇa as an ethical ideal (12–13). Finally, it outlines the dispersal and reconfiguration of Vedas and dharma across yugas, the decline of svadharma under adharma, and a broad causal inventory—creation, time, steadfastness, Vedas, agent, act, action, and result—offered as the requested explanatory map (14–21).
Chapter Arc: युधिष्ठिर के प्रश्न के उत्तर में भीष्म एक उज्ज्वल दृष्टान्त खोलते हैं—उग्रसेन और केशव के बीच वह संवाद, जिसमें नारद की सर्वप्रियता का रहस्य पूछा जाता है। → उग्रसेन आश्चर्य से पूछते हैं कि समस्त लोक नारद के गुणगान के लिए क्यों संकल्पित रहते हैं; क्या ऐसा है कि उनके भीतर कोई अद्वितीय गुण-संयोजन है जो उन्हें सर्वत्र पूज्य बनाता है? → केशव (वायुदेव-उवाच रूप में उद्धृत) नारद के गुणों का सार-निष्कर्ष रखते हैं—वे सबका कल्याण करते हैं, पाप-रहित हैं, परानर्थ में प्रसन्न नहीं होते; दृढ़-भक्ति, शुद्ध-हृदय, विद्वत्ता, करुणा, योग-परिश्रम, स्थिरबुद्धि, असक्ति और समय-ज्ञान से युक्त हैं—इसीलिए वे सर्वत्र पूजित हैं। → नारद की लोकप्रियता का कारण बाह्य चमत्कार नहीं, बल्कि अंतःकरण की निर्मलता, लोकहित-प्रवृत्ति, समत्व और साधना-निष्ठा है; उग्रसेन का प्रश्न संतुष्ट होता है और भीष्म के माध्यम से युधिष्ठिर को आदर्श-चरित्र का मानदण्ड मिल जाता है।
Shlokas
Verse 1
पिन क्राा बछ। अर: त्रिशर्दाधिकद्धिशततमो< ध्याय: श्रीकृष्ण और उग्रसेनका संवाद--नारदजीकी लोकप्रियताके हेतुभूत गुणोंका वर्णन युधिछिर उवाच प्रिय: सर्वस्य लोकस्य सर्वसत्त्वाभिनन्दिता । गुणै: सर्वैरुपेतश्न॒ को न्वस्ति भुवि मानव:
ယုဓိဋ္ဌိရက မေးလျှောက်သည်—“အဘိုးတော်ကြီး၊ ဤမြေပြင်ပေါ်တွင် လူအပေါင်းတို့ ချစ်ခင်ကြိုဆိုကြပြီး၊ သတ္တဝါအပေါင်းတို့ကို ပျော်ရွှင်စေကာ၊ ကောင်းမြတ်သော ဂုဏ်သတ္တိအားလုံးနှင့် ပြည့်စုံသော လူသားတစ်ဦးသည် မည်သူနည်း?”
Verse 2
भीष्म उवाच अत्र ते वर्तयिष्यामि पृच्छतो भरतर्षभ । उग्रसेनस्य संवादं नारदे केशवस्य च
ဘိဿမက ပြောသည်– «ဗာရတတို့အနက် နွားထီးကဲ့သို့ အထွတ်အမြတ်သောသူရေ၊ သင်မေးမြန်းသည့်အတိုင်း ဤနေရာ၌ ငါသည် နာရဒ မုနိအကြောင်းကို အခြေခံ၍ ဥဂ္ရစေနနှင့် ကေသဝတို့၏ ဆွေးနွေးပြောဆိုမှုကို သင်အား ပြန်လည်ဖော်ပြမည်»။
Verse 3
उग्रसेन उवाच यस्य संकल्पते लोको नारदस्य प्रकीर्तने । मन्ये स गुणसम्पन्नो ब्रूहि तन्मम पृच्छत:
ဥဂ္ရစေနက ပြောသည်– «ဂျနာရ္ဒနာရေ၊ လောကသားတို့က နာရဒ၏ ဂုဏ်တော်ကို ချီးမွမ်းလိုကြသည့်အတိုင်း၊ ထိုသူသည် အလွန်ကောင်းမြတ်သော ဂုဏ်သတ္တိများနှင့် ပြည့်စုံသူဟု ငါထင်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဂုဏ်များအကြောင်း ငါမေးမြန်းသဖြင့် ငါ့အား ပြောပြပါ»။
Verse 4
वायुदेव उवाच कुकुराधिप यान् मन्ये शृणु तान् मे विवक्षत: । नारदस्य गुणान् साधून् संक्षेपेण नराधिप
ကေသဝ (သီရိကృష్ణ) က ပြောသည်– «ကူကူရမျိုး၏ အရှင်၊ မင်းမြတ်ရေ၊ ငါသိမြင်ယုံကြည်သော နာရဒ၏ ကောင်းမြတ်သည့် ဂုဏ်တော်များကို အကျဉ်းချုပ်၍ ပြောလို၏။ ငါ့ထံမှ နားထောင်ပါ»။
Verse 5
न चारित्रनिमित्तो5स्याहंकारो देहतापन: । अभिन्नश्रुतचारित्रस्तस्मात् सर्वत्र पूजित:
ကေသဝက ပြောသည်– «နာရဒ၌ သီလကြောင့် ဖြစ်လာသော အဟင်္ကာရ—ကိုယ်ခန္ဓာကို ပူလောင်စေသော အဟင်္ကာရ—မရှိ။ သူ၏ သာသနာကျမ်းပညာနှင့် အကျင့်သီလသည် ခွဲမရအောင် ပေါင်းစည်းနေသဖြင့် ထိုကြောင့်ပင် သူသည် အရပ်ရပ်၌ ပူဇော်ဂုဏ်ပြုခံရ၏»။
Verse 6
अरति: क्रोधचापल्ये भयं नैतानि नारदे । अदीर्घसूत्र: शूरश्न॒ तस्मात् सर्वत्र पूजित:
ကေသဝက ပြောသည်– «နာရဒ၌ မနှစ်သက်မှု၊ ဒေါသ၊ လှုပ်ရှားလွယ်မှု၊ ကြောက်ရွံ့မှုတို့ မရှိ။ သူသည် အလုပ်ကို နှောင့်နှေးတတ်သူ (သို့) ပျင်းရိသူ မဟုတ်ဘဲ၊ ဓမ္မကို ဆောင်ရွက်ရာ၌လည်းကောင်း၊ ကရုဏာပြုသော ကုသိုလ်ကံများ၌လည်းကောင်း ရဲရင့်သူ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် သူသည် အရပ်ရပ်၌ ဂုဏ်ပြုခံရ၏»။
Verse 7
उपास्यो नारदो बाढं वाचि नास्य व्यतिक्रम: । कामतो यदि वा लोभात् तस्मात् सर्वत्र पूजित:
ဝါယုက ပြောသည်– «နာရဒသည် အမှန်တကယ် ဂုဏ်ပြု၍ ဝတ်ပြုထိုက်သူ ဖြစ်၏။ သူ၏ စကား၌ မိမိပြောခဲ့သမျှမှ မလွဲမသွေ—လိုချင်တပ်မက်မှုကြောင့်လည်း မဟုတ်၊ လောဘကြောင့်လည်း မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် သူသည် နေရာအနှံ့ ဂုဏ်ပြုခံရ၏»။
Verse 8
अध्यात्मविधितत्त्वज्ञ: क्षान्त: शक्तो जितेन्द्रिय: । ऋजुश्न सत्यवादी च तस्मात् सर्वत्र पूजित:
ဝါယုက ပြောသည်– «အတွင်းရေး (ဝိညာဉ်ရေး) စည်းကမ်းက သင်ကြားသည့် တရားသဘောတရားမှန်ကို သိမြင်သူ၊ သည်းခံတတ်သူ၊ စွမ်းရည်ရှိသူ၊ အင်ဒြိယများကို ထိန်းချုပ်နိုင်သူ၊ ဖြောင့်မတ်သူ၊ သန့်ရှင်းသူ၊ သစ္စာကို အလေးထားသူ—ထိုသို့သောသူသည် နေရာအနှံ့ ဂုဏ်ပြုခံရ၏»။
Verse 9
तेजसा यशसा बुद्धया ज्ञानेन विनयेन च । जन्मना तपसा वृद्धस्तस्मात् सर्वत्र पूजित:,नारदजी तेज, बुद्धि, यश, ज्ञान, विनय, जन्म और तपस्याद्वारा भी सबसे बढ़े-चढ़े हैं; इसीलिये उनकी सर्वत्र पूजा होती है
ဝါယုက ပြောသည်– «တောက်ပမှု၊ ကျော်ကြားမှု၊ ဉာဏ်ပညာ၊ အသိပညာ၊ နှိမ့်ချမှုတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် မွေးဖွားရာအဆင့်နှင့် တပဿာကျင့်စဉ်ဖြင့်လည်းကောင်း—နာရဒသည် ထင်ရှားအထက်မြတ်ဆုံး ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် သူသည် နေရာအနှံ့ ဂုဏ်ပြုခံရ၏»။
Verse 10
सुशील: सुखसंवेश: सुभोज: स्वादर: शुचि: । सुवाक्य श्चाप्यनीर्ष्यश्व॒ तस्मात् सर्वत्र पूजित:
ဝါယုက ပြောသည်– «သူသည် အကျင့်သီလကောင်းမွန်သူ၊ အေးချမ်းစွာ အနားယူတတ်သူ၊ သန့်ရှင်း၍ အကျိုးရှိသော အစာကို စားသုံးသူ၊ အမြင့်မြတ်ဆုံး လေးစားမှုကို ခံထိုက်သူ၊ ကိုယ်တိုင်လည်း သန့်ရှင်းသူ ဖြစ်၏။ သူသည် ချိုမြိန်သိမ်မွေ့သော စကားကို ပြောတတ်ပြီး မနာလိုမှုကင်း၏။ ထို့ကြောင့် သူသည် နေရာအနှံ့ ဂုဏ်ပြုခံရ၏»။
Verse 11
कल्याणं कुरुते बाढं पापमस्मिन्न विद्यते । न प्रीयते परानर्थस्तस्मात् सर्वत्र पूजित:
သူသည် လူအားလုံး၏ ကောင်းကျိုးအတွက် စိတ်အပြည့်အဝဖြင့် လုပ်ဆောင်၏။ သူ့အတွင်း၌ အပြစ်၏ အရိပ်အယောင်တစ်စက်မျှ မရှိ။ အခြားသူ၏ ဒုက္ခမကောင်းမှုကို မြင်၍ မပျော်ရွှင်။ ထို့ကြောင့် သူသည် နေရာအနှံ့ ဂုဏ်ပြုခံရ၏။
Verse 12
वेदश्रुतिभिराख्यानैरर्थानभिजिगीषति । तितिक्षुरनवज्ञाता तस्मात् सर्वत्र पूजित:
ဝေဒသုတ္တိများနှင့် ရိုးရာပုံပြင်အာချာနာတို့အား အခြေခံ၍ သူသည် ရည်ရွယ်သည့် အဓိပ္ပါယ်ကို ထူထောင်ကာ ထင်ရှားစေလိုက်ရန် ကြိုးပမ်းသည်။ သည်းခံတတ်ပြီး မည်သူ့ကိုမျှ မထီမဲ့မြင်မပြုသဖြင့် ထို့ကြောင့် နေရာအနှံ့ ဂုဏ်ပြုလေးစားခံရသည်။
Verse 13
समत्वाच्च प्रियो नास्ति नाप्रियश्व॒ कथंचन । मनो<नुकूलवादी च तस्मात् सर्वत्र पूजित:
စိတ်ညီမျှမှု၌ တည်နေသဖြင့် သူ့အတွက် အထူးချစ်ခင်သူလည်း မရှိ၊ မည်သူ့ကိုမျှ မနှစ်သက်သူလည်း မရှိ။ စိတ်နှလုံးနှင့် ကိုက်ညီသည့် စကားကို ပြောတတ်သဖြင့် ထို့ကြောင့် နေရာအနှံ့ ဂုဏ်ပြုလေးစားခံရသည်။
Verse 14
बहुश्रुतश्चित्रकथ: पण्डितोडलालसो5शठ: । अदीनोडक्रोधनो<लुब्धस्तस्मात् सर्वत्र पूजित:
ဝါယုက ပြောသည်—သူသည် ပညာဗဟုသုတကျယ်ပြန့်ပြီး ပုံပြင်များကို ထူးခြားစွာ ဆွဲဆောင်ဖွယ် ပြောတတ်သည်။ ပညာရပ်ပြည့်စုံသော်လည်း လောဘတဏှာနှင့် လှည့်ဖြားမှုကင်းသည်။ ဒုက္ခကြောင့် မခေါင်းငုံ့၊ ဒေါသမထိ၊ လောဘမကပ်သဖြင့် ထို့ကြောင့် နေရာအနှံ့ ဂုဏ်ပြုလေးစားခံရသည်။
Verse 15
नार्थे धने वा कामे वा भूतपूर्वोडस्य विग्रह: । दोषाश्नास्य समुच्छिन्नास्तस्मात् सर्वत्र पूजित:
ဝါယုက ပြောသည်—အကျိုးအမြတ်အတွက်ဖြစ်စေ၊ ငွေကြေးအတွက်ဖြစ်စေ၊ အာရုံခံပျော်ရွှင်မှုအတွက်ဖြစ်စေ နာရဒသည် မည်သူနှင့်မျှ ရန်ဖြစ်ခဲ့သည်ဟု မကြားဖူး။ အပြစ်အနာအဆာအားလုံးသည် သူ့ထံမှ ဖြတ်တောက်ပြီးဖြစ်သဖြင့် ထို့ကြောင့် နေရာအနှံ့ ဂုဏ်ပြုလေးစားခံရသည်။
Verse 16
दृढ्भक्तिरनिन्द्यात्मा श्रुतवाननृशंसवान् | वीतसम्मोहदोषश्न तस्मात् सर्वत्र पूजित:
ဝါယုက ပြောသည်—သူသည် ကျွန်ုပ်အပေါ် မယိမ်းယိုင်သော ဘက်တိရှိသည်။ သူ၏ အတွင်းစိတ်သည် အပြစ်ကင်း၍ သန့်ရှင်းသည်။ သူသည် ပညာရှိပြီး ကရုဏာရှိကာ မောဟမှ ပေါက်ဖွားသော အပြစ်အနာအဆာတို့သည် သူ့ထံမှ ပျောက်ကွယ်သွားပြီ။ ထို့ကြောင့် နေရာအနှံ့ ဂုဏ်ပြုလေးစားခံရသည်။
Verse 17
असक्त: सर्वभूतेषु सक्तात्मेव च लक्ष्यते । अदीर्घसंशयो वाग्मी तस्मात् सर्वत्र पूजित:
သူသည် သတ္တဝါအားလုံးအပေါ် မကပ်မငြိဘဲ နေသော်လည်း အလွန်ပါဝင်လှုပ်ရှားနေသကဲ့သို့ ထင်မြင်ရသည်။ သူ၏စိတ်၌ ရေရှည်တည်တံ့သော သံသယမရှိဘဲ စကားပြောရာတွင်လည်း ဝေါဟာရကောင်းမွန်၍ ထက်မြက်သည်; ထို့ကြောင့် နေရာတိုင်းတွင် ဂုဏ်ပြုလေးစားခံရသည်။
Verse 18
समाधिर्नास्य कामार्थे नात्मानं स्तौति करहिचित् | अर्नीर्षुर्मदुसंवादस्तस्मात् सर्वत्र पूजित:
သူ၏စိတ်သည် အာရုံခံစားမှုအပျော်အပါးတို့၌ မတည်မငြိမ်ဘဲ၊ သူကိုယ်တိုင်ကိုလည်း မည်သည့်အခါမျှ မချီးမွမ်းတတ်။ မည်သူ့အပေါ်မဆို မနာလိုမရှိဘဲ ချိုမြိန်၍ သဘောတူညီစေသော စကားကို ပြောတတ်သဖြင့် နေရာတိုင်းတွင် ဂုဏ်ပြုလေးစားခံရသည်။
Verse 19
लोकस्य विविध॑ चित्त प्रेक्षते चाप्यकुत्सयन् । संसर्गविद्याकुशलस्तस्मात् सर्वत्र पूजित:
သူသည် လောက၏ စိတ်အခြေအနေမျိုးစုံကို ကြည့်မြင်နားလည်သော်လည်း မည်သူ့ကိုမျှ မထုတ်ပြောမနာလို မစော်ကားတတ်။ ပေါင်းသင်းဆက်ဆံမှု၏ ဗဟုသုတ၌ ကျွမ်းကျင်၍ မည်သို့သော အဖော်အပေါင်းနှင့် ထိတွေ့မှုက လူကို ပုံဖော်သနည်းကို သိမြင်သဖြင့် နေရာတိုင်းတွင် ဂုဏ်ပြုလေးစားခံရသည်။
Verse 20
नासूयत्यागमं कंचित् स्वनयेनोपजीवति । अवन्ध्यकालो वश्यात्मा तस्मात् सर्वत्र पूजित:
သူသည် မည်သည့်သမ္မာကျမ်းစာတစ်စောင်ကိုမျှ အပြစ်ရှာမကြည့်ဘဲ၊ ကိုယ်ပိုင်နည်းလမ်းနှင့် သီလနီတိအတိုင်း အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းပြုသည်။ အချိန်ကို အလဟဿ မဖြုန်းတီးဘဲ စိတ်ကိုလည်း ထိန်းချုပ်နိုင်သဖြင့် နေရာတိုင်းတွင် ဂုဏ်ပြုလေးစားခံရသည်။
Verse 21
कृतश्रम: कृतप्रज्ञो न च तृप्त: समाधित: । नित्ययुक्तो5प्रमत्तश्न तस्मात् सर्वत्र पूजित:
သူသည် ယောဂကျင့်စဉ်အတွက် ကြီးမားသော ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုကို ပြုလုပ်ပြီး ပြီးမြောက်ထားသည်။ သူ၏ပညာဉာဏ်သည် သန့်စင်၍ တည်ငြိမ်ခိုင်မာလာသည်။ သမာဓိ၌ တည်နေသော်လည်း ထိုအခြေအနေကိုပင် အလွန်ကျေနပ်၍ ပျင်းရိမောပန်းသွားခြင်း မရှိ။ အမြဲတမ်း စည်းကမ်းတကျ နေထိုင်၍ တာဝန်၌ မပြတ်တမ်း တက်ကြွကာ မပေါ့ဆသဖြင့် နေရာတိုင်းတွင် ဂုဏ်ပြုလေးစားခံရသည်။
Verse 22
नापत्रपश्च युक्तश्न नियुक्त: श्रेयसे परै: । अभेत्ता परगुह्यानां तस्मात् सर्वत्र पूजित:
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «သူသည် အရှက်မဲ့သူ မဟုတ်။ အကျင့်အကြံ၌ စည်းကမ်းရှိ၍ အစားအစာ၌လည်း တိုင်းတာတတ်၏။ အခြားသူတို့သည် မိမိတို့၏ အကျိုးချမ်းသာအတွက် သူ့ကို တာဝန်ပေးကြသည်၊ အကြောင်းမှာ သူသည် အမှန်တကယ် အကျိုးရှိသောအရာကိုသာ အားထုတ်သူဖြစ်သောကြောင့်။ သူသည် အခြားသူတို့၏ လျှို့ဝှက်ချက်များကို မဖော်ပြတတ်သဖြင့်၊ ထို့ကြောင့် နေရာတိုင်း၌ ဂုဏ်ပြုလေးစားခံရ၏»။
Verse 23
न हृष्यत्यर्थलाभेषु नालाभे तु व्यथत्यपि । स्थिरबुद्धिरसक्तात्मा तस्मातू् सर्वत्र पूजित:
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «ပညာရှိသည် အကျိုးအမြတ်ရလာသော်လည်း အလွန်အမင်း မပျော်ရွှင်တတ်၊ မရရှိသော်လည်း မပူပန်မနာကျင်တတ်။ သူ၏ ဉာဏ်သည် တည်ငြိမ်၍ အတွင်းစိတ်သည် ကပ်ငြိမှုကင်း၏။ ထို့ကြောင့် နေရာတိုင်း၌ ဂုဏ်ပြုလေးစားခံရ၏»။
Verse 24
त॑ सर्वगुणसम्पन्नं दक्ष शुचिमनामयम् । कालज्ञं च प्रियज्ञं च क: प्रियं न करिष्यति
ဝါယုက မိန့်တော်မူသည်– «သူသည် ဂုဏ်သတ္တိအားလုံးနှင့် ပြည့်စုံသူ၊ လုပ်ငန်း၌ ကျွမ်းကျင်ထက်မြက်သူ၊ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သူ၊ ရောဂါကင်းသူ၊ အချိန်အခါမှန်ကို သိတတ်သူ၊ နှစ်သက်ဖွယ်နှင့် ချစ်မြတ်နိုးထိုက်သောအရာကို အမှန်တကယ် သိမြင်သူဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် မည်သူက သူ့ကို မချစ်ခင်နိုင်မည်နည်း»။
Verse 230
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि वासुदेवोग्रसेनसंवादे त्रिंशदधिकद्विशततमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌၊ မောက္ခဓမ္မပရဝအတွင်း၊ ဝါစုဒေဝနှင့် ဥဂ္ရာစေနတို့၏ ဆွေးနွေးပွဲ၌၊ နှစ်ရာသုံးဆယ်မြောက် အခန်း ပြီးဆုံး၏။
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns causal responsibility in ethical action: whether outcomes should be attributed chiefly to personal effort (pauruṣa), fate (daiva), or inherent disposition (svabhāva), and how knowledge (jñāna) relates to action (karma) when making decisions.
The chapter advances a non-reductive causal framework: cultivate knowledge and disciplined practice while applying viveka to competing causal claims, recognizing that action, agent, time, and disposition jointly condition results.
No explicit phalāśruti formula appears; instead, the meta-commentary is methodological—Vyāsa grounds the teaching in upapatti (reasoned account) and upalabdhi (experiential confirmation) and locates it within the Veda-to-Vedānta clarification trajectory.