Adhyaya 221
श्रीशक्रसंवादः — The Dialogue of Śrī (Lakṣmī) and Śakra (Indra)
Upa-parva: Śrī-Śakra-Saṃvāda (Dialogue of Śrī and Indra) — Prosperity, Conduct, and Portents
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to describe the fore-signs of a person’s future success and impending defeat. Bhīṣma replies that the mind itself signals these outcomes and then narrates an ancient account. Nārada, moving freely through the worlds, goes to the Gaṅgā; Indra arrives, and both perform purificatory acts and sit in composed conversation. A radiant, lotus-associated goddess—Śrī—appears. Indra questions her identity, origin, and destination. Śrī declares herself as Lakṣmī/prosperity and as a cluster of enabling virtues (faith, intelligence, steadiness, success, humility, forgiveness, and related qualities), explaining that she abides with rulers and communities marked by courage, discipline, truth, generosity, respect for elders/teachers, hospitality, self-restraint, and compassionate social conduct. She states she previously dwelt among asuras because they once maintained such norms, but she withdrew when their practices degraded into disrespect, disorder, exploitation, and abandonment of restraint and cleanliness. Accepting Indra’s honoring, Śrī announces an eightfold retinue of companion qualities and resolves to reside among the dharma-oriented. The narrative culminates with auspicious cosmic signs and a brief phalaśruti-like note that recitation/understanding supports the attainment of prosperity; Bhīṣma closes by advising Yudhiṣṭhira to discern the teaching’s essence.
Chapter Arc: युधिष्ठिर पितामह से पूछते हैं—व्रतधारी द्विज जो वेदोक्त सकाम कर्मों के फल की इच्छा से हविष्यान्न खाते हैं, क्या यह आचरण वास्तव में उचित तप है? → भीष्म ‘तप’ की लोक-धारणा को चुनौती देते हैं: केवल महीने-पखवाड़े का उपवास, यदि वह आत्म-पीड़न या अहंकार-प्रदर्शन बन जाए, तो सत्पुरुषों की दृष्टि में तप नहीं। वे तप को संयम, शुद्ध आहार, और कर्तव्य-पालन से जोड़ते हैं—विशेषतः अतिथि, देवता और पितरों को भाग दिए बिना स्वयं न खाने की मर्यादा से। → निर्णायक प्रतिपादन: जो अतिथियों को दिए बिना नहीं खाता वह ‘अतिथिप्रिय’ है; जो देवताओं को अर्पण किए बिना नहीं खाता वह ‘दैवत’ है—और जो देवता-पितरों के साथ (भाग अर्पण कर) भोजन करता है, उसे इस लोक में पुत्र-पौत्र सहित सुख और परलोक में उत्तम गति प्राप्त होती है। → तप का सार उपवास की कठोरता नहीं, बल्कि ‘यज्ञ-भाव’ और ‘संयम-धर्म’ है—शुद्ध, मित, नियमबद्ध भोजन; मांस-त्याग/पवित्रता; देव-ऋषि-पितृ-तिथि-पूजन; और गृहस्थ-धर्म में भी धर्म-काम का संतुलन।
Shlokas
Verse 2
युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! व्रतयुक्त द्विजगण वेदोक्त सकामकर्मोंके फलकी इच्छासे हविष्यान्नका भोजन करते हैं, उनका यह काय उचित है या नहीं? ।।
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– “ယုဓိဋ္ဌိရ၊ ဝေဒက မအတည်ပြုသော ဝရတများကို အားကိုး၍ ဟဝိṣယ (ပူဇော်ပွဲအစာ) ကို စားသုံးသူတို့သည် ကိုယ့်စိတ်ကြိုက်သာ လုပ်ဆောင်သူများ ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ဝေဒအတည်ပြု ဝရတများအတွင်း၌ပင် အကျိုးရလဒ်ကို လိုလား၍ ကမ္မကာမ ယဇ္ဈများကို ပြုလုပ်ကာ ထိုအတွင်း စားသုံးသူတို့လည်း ‘ဝရတ၏ အကျိုးကို လောဘတကြီးလိုလားသူ’ ဟု ခေါ်ရမည်။ ထိုလိုလားမှုကြောင့် သူတို့သည် လောကသို့ ထပ်ခါထပ်ခါ ပြန်လာရခြင်းမှ မလွတ်နိုင်” ဟု။
Verse 3
युधिछिर उवाच यदिदं तप इत्याहुरुपवासं पृथग्जना: । एतत् तपो महाराज उताहो कि तपो भवेत्
ယုဓိဋ္ဌိရက မေးလျှောက်သည်– “မဟာရာဇာ၊ လူအများက ‘တပ’ ဟု ဆိုသည်မှာ အစာရှောင်ခြင်းကိုသာ ဆိုကြသည်။ အစာရှောင်ခြင်းပင် တကယ်တပ ဖြစ်သလော၊ သို့မဟုတ် တပသည် အခြားတစ်မျိုးရှိသလော။ အခြားရှိလျှင် ထိုတပ၏ အမှန်တကယ် သဘောသဘာဝသည် မည်သို့နည်း” ဟု။
Verse 4
भीष्म उवाच मासपक्षोपवासेन मन्यन्ते यत् तपो जना: । आत्मतन्त्रोपघातस्तु न तपस्तत्सतां मतम्
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– “အို ဘုရင်၊ လူသာမန်တို့သည် တစ်လ သို့မဟုတ် တစ်ပတ်နှစ်ပတ် (ပက္ခ) အစာရှောင်ခြင်းကို တပဟု ထင်ကြသည်။ သို့သော် ထိုကဲ့သို့သော အလေ့အကျင့်သည် ကိုယ့်စိတ်အလိုလိုက်၍ ကိုယ့်ကိုယ်ကို ထိခိုက်စေကာ ကိုယ်ခန္ဓာကို ခြောက်သွေ့ပျက်စီးစေသည့်အခါ—ဓမ္မကို ဆောင်ရွက်ရာ၌ အထောက်အကူဖြစ်သော ကိုယ်ခန္ဓာကိုပင်—ပညာရှိတို့အမြင်တွင် တကယ့်တပ မဟုတ်” ဟု။
Verse 5
त्यागश्न संनतिश्वैव शिष्यते तप उत्तमम् | सदोपवासी च भवेद् ब्रह्मचारी सदा भवेत्,उनके मतमें तो त्याग और विनय ही उत्तम तप है। इनका पालन करनेवाला मनुष्य नित्य उपवासी और सदा ब्रह्मचारी है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်။ စွန့်လွှတ်ခြင်းနှင့် နှိမ့်ချသိမ်မွေ့ခြင်း (ဝိနယ) တို့ကိုသာ အမြင့်ဆုံး တပ (အာစတီတီ) ဟု သင်ကြားထားသည်။ ထိုကို အမှန်တကယ် ကျင့်သုံးသူသည် အတွင်းသဘောအရ အမြဲတမ်း အစာရှောင်သူဖြစ်ပြီး အမြဲတမ်း ဗြဟ္မစရိယ (ကာမသိမ်းဆည်းမှု) တွင် တည်နေသူဖြစ်သည်—အာရုံများကို ထိန်းချုပ်ထားပြီး အတ္တကို နှိမ့်ချထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။
Verse 6
मुनिश्च स्थात् सदा विप्रो दैवतं च सदा भवेत् । कुट॒म्बिको धर्मकाम: सदास्वप्रश्न भारत
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်။ ဗြာဟ္မဏသည် အကျင့်အကြံ၌ အမြဲတမ်း မုနိကဲ့သို့ ရှိရမည်၊ ထို့ပြင် အမြဲတမ်း ဒေဝတားကဲ့သို့ လေးစားခံရမည်။ အိမ်ထောင်ရှင်အဖြစ် နေထိုင်နေရသော်လည်း ဓမ္မကို အစဉ်လိုလား၍ လိုက်နာဆောင်ရွက်ရမည်၊ အိပ်ငိုက်ခြင်းနှင့် ပျင်းရိခြင်းတို့ကို မနီးကပ်စေရ။
Verse 7
अमांसादी सदा च स्यात् पवित्रश्न सदा भवेत् । अमृताशी सदा च स्याद् देवतातिथिपूजक:,मांस कभी न खाय, सदा पवित्र रहे, वैश्वदेव आदि यज्ञसे बचे हुए अमृतमय अन्नका भोजन तथा देवता और अतिथियोंकी पूजा करे
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်။ အသားကို အမြဲရှောင်ကြဉ်ရမည်၊ အမြဲသန့်ရှင်းသော အစာကိုသာ စားသုံးရမည်၊ ထို့ပြင် ပူဇော်ပွဲမှ ကျန်ရစ်သော သန့်စင်အစာ (နက်တာကဲ့သို့) ကို ပုံမှန် စားသုံးရမည်။ ဒေဝတားတို့ကိုလည်း ကန်တော့ပူဇော်၍ ဧည့်သည်တို့ကိုလည်း သင့်တော်သလို ဂုဏ်ပြုရမည်။ ထိုသို့ဖြင့် နေ့စဉ်အကျင့်သည် သန့်ရှင်းမှု၊ ကျေးဇူးသိတတ်မှုနှင့် ဓမ္မတရားအရ ဧည့်ဝတ်ပြုမှု၏ စည်းကမ်းဖြစ်လာသည်။
Verse 8
विघसाशी सदा च स्यात् सदा चैवातिथिव्रत: । श्रद्दधान: सदा च स्याद् देवताद्धविजपूजक:,उसे सदा यज्ञशिष्ट अन्नका भोक्ता, अतिथिसेवाका व्रती, श्रद्धालु तथा देवता और ब्राह्मणोंका पूजक होना चाहिये
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်။ ပူဇော်ပွဲနှင့် သင့်တော်သော မျှဝေခြင်းပြီးနောက် ကျန်ရစ်သည့် အစာကိုသာ အမြဲစားသုံးရမည်၊ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်း၏ ဝရတကိုလည်း အမြဲတမ်း သစ္စာရှိစွာ ထိန်းသိမ်းရမည်။ ယုံကြည်သဒ္ဓါနှင့် လေးစားမှုကို အစဉ်တစိုက် ထားရမည်၊ ထို့ပြင် ပူဇော်သူအဖြစ်—ဒေဝတားတို့နှင့် ဒွိဇ (ဗြာဟ္မဏ) တို့ကို သင့်တော်သလို ဂုဏ်ပြုသူ ဖြစ်ရမည်။
Verse 9
युधिषछ्िर उवाच कथं सदोपवासी स्याद् ब्रह्मचारी कथं भवेत् । विघसाशी कथं च स्यात् सदा चैवातिथिव्रतः
ယုဓိဋ္ဌိရက မေးလျှောက်သည်။ “ပိတామဟာရ်! လူတစ်ယောက်သည် အမှန်တကယ် အမြဲတမ်း အစာရှောင်သူ ဖြစ်နိုင်ရန် မည်သို့ ဖြစ်နိုင်ပါသနည်း။ သူသည် အစဉ်မပြတ် ဗြဟ္မစရိယ (ကာမသိမ်းဆည်းမှု) တွင် မည်သို့ တည်နေနိုင်ပါသနည်း။ ယဇ္ဉမှ ကျန်ရစ်သော အစာကိုသာ စားသုံးသူ ဖြစ်လာစေရန် အစာကို မည်သို့ လက်ခံစားသုံးရမည်နည်း။ ထို့ပြင် ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်း၏ ဝရတကိုလည်း မလွဲမသွေ မည်သို့ ထိန်းသိမ်းနိုင်ပါသနည်း။”
Verse 10
भीष्य उवाच अन्तरा प्रातराशं च सायमाशं तथैव च । सदोपवासी स भवेद् यो न भुदुक्तेडन्तरा पुन:
ဘိဿမက မိန့်တော်မူ၏ — «မနက်ခင်းတွင်သာ စား၍ ညနေခင်းတွင်လည်း ထိုနည်းတူသာ စားပြီး အကြားကာလတွင် ထပ်မံ မစားသူကို အမြဲတမ်း ဥပဝါသ (အစာရှောင်) ကျင့်သူဟု မှတ်ယူရမည်»။
Verse 11
जो द्विज केवल ऋतुस्नानके समय ही पत्नीके साथ समागम करता, सदा सत्य बोलता और नित्य ज्ञानमें स्थित रहता है, वह सदा ब्रह्मचारी ही होता है
ဘိဿမက မိန့်တော်မူ၏ — «ဒွိဇ (နှစ်ကြိမ်မွေး) ယောက်ျားတစ်ဦးသည် သင့်လျော်သော ရာသီကာလ၌သာ မယားထံ ချဉ်းကပ်၍ အမြဲတမ်း သစ္စာကို ပြောဆိုကာ ဉာဏ် (ပညာ) အတွင်း၌ တည်မြဲနေပါက ထိုသူကို အမြဲတမ်း ဗြဟ္မစရိယ (brahmacarya) စည်းကမ်းကို ကျင့်သုံးသူဟု မှတ်ယူရမည်»။
Verse 12
न भक्षयेत् तथा मांसममांसाशी भवत्यपि | दाननित्य: पवित्रश्न अस्वप्रश्न दिवाउस्वपन्
ဘိဿမက မိန့်တော်မူ၏ — «အသားကို မစားသင့်။ ထိုအချက်တစ်ခုတည်းကြောင့်ပင် လူသည် အသားမစားသူ ဖြစ်လာသည်။ နေ့စဉ် ဒါနပြုသူကို သန့်ရှင်းသူဟု မှတ်ယူကြသည်။ နေ့ခင်းဘက် မအိပ်သူကို အမြဲနိုးကြားသူဟု သိမှတ်ကြသည်»။
Verse 13
भृत्यातिथिषु यो भुडुक्ते भुक्तवत्सु सदा सदा | अमृतं केवल भुड्क्ते इति विद्धि युधिष्ठिर
ဘိဿမက မိန့်တော်မူ၏ — «ယုဓိဋ္ဌိရာ၊ ဤအရာကို သိမှတ်လော့။ မိမိအပေါ် မူတည်နေသူများနှင့် ဧည့်သည်များ—အလုပ်သမားများနှင့် ထောက်ပံ့ရမည့်သူများ—တို့ စားပြီးမှသာ အမြဲတမ်း စားသောက်သူသည် အမృత (နတ်ရည်) ကိုသာ စားသောက်သူဟု သိမှတ်ရမည်»။
Verse 14
(अदत्त्वा योउतिथिभ्योऊचन्न न भुडुक्ते सोडतिथिप्रिय: । अदत्त्वान्न दैवतेभ्यो यो न भुडुक्ते स दैवतम् ।।
ဘိဿမက မိန့်တော်မူ၏ — «ဧည့်သည်တို့အား အစာမပေးဘဲ မိမိမစားသူသည် ဧည့်သည်ချစ်သူ ဖြစ်၏။ နတ်တို့အား ပူဇော်အစာ မအပ်နှံဘဲ မစားသူသည် နတ်ဘက်တော် (देवभक्त) ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် ဒွိဇသည် မိမိအပေါ် မူတည်သူများနှင့် ဧည့်သည်များ မစားသေးသရွေ့ အမြဲတမ်း မိမိလည်း မစားဘဲ ထိန်းသိမ်းနေပါက—ထိုအစာထိန်းချုပ်ခြင်း၏ ကုသိုလ်ကြောင့် အမှန်တကယ် ကောင်းကင်ဘုံကို ရရှိအောင် မြောက်နိုင်သည်»။
Verse 15
देवताभ्य: पितृभ्यश्च भृत्येभ्योडतिथिभि: सह । अवशिष्टं तु यो5श्चाति तमाहुर्विघसाशिनम्
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «နတ်တို့နှင့် ပိတೃ (ဘိုးဘွားဝိညာဉ်) တို့အား အရင်ဆုံး အပိုင်းအခွဲကို ပူဇော်ကာ၊ ထို့နောက် ကိုယ်အပေါ် မူတည်နေသူများနှင့် ဧည့်သည်တို့ကိုလည်း ကျွေးမွေးပြီးမှ ကျန်ရစ်သော အစာကိုသာ စားသောက်သူကို “ဝိဃသာရှင်” ဟု ခေါ်ကြသည်—ယဇ္ဉကျန် အစာသန့်ကို အားထား၍ အသက်မွေးသူဖြစ်သည်။»
Verse 16
तेषां लोका ह्ापर्यन्ता: सदने ब्रह्मणा सह । उपस्थिताश्षाप्सरोभि: परियान्ति दिवौकस:
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ထိုသို့သောသူတို့အတွက် ရောက်ရှိသည့် လောကများသည် မကုန်ခန်း မကန့်သတ်။ ဗြဟ္မာတော်မူ၍ အပ္စရာများနှင့် ကောင်းကင်နေ နတ်အပေါင်းတို့သည် သူတို့၏ အိမ်တိုင်အောင် လာရောက်ကာ ဂုဏ်ပြု၍ ပတ်လည်လှည့်ကြသည်။»
Verse 17
देवताभिश्न ये सार्ध पितृभिश्नोप भुज्जते । रमन्ते पुत्रपौत्रैश्न तेषां गतिरनुत्तमा
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «အခြားလောက၌ နတ်တို့နှင့် ပိတೃတို့နှင့်အတူ ကောင်းမြတ်သော အပျော်အပါးများကို ခံစား၍ သားမြေးတို့နှင့်လည်း ပျော်ရွှင်ရသောသူတို့၏ သွားရာဂတိသည် အမြင့်ဆုံး၊ မယှဉ်နိုင်သော ဂတိဖြစ်သည်။»
Verse 131
भार्या गच्छन् ब्रह्मचारी ऋतौ भवति वै द्विज: । ऋतवादी भवेन्नित्यं ज्ञाननित्यश्ष यो नर:
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ဒွိဇ (နှစ်ကြိမ်မွေး) သည် မိမိဇနီးထံ သင့်လျော်သော ရာသီ (ṛtu) တွင်သာ ချဉ်းကပ်လျှင် အကျင့်အားဖြင့် ဗြဟ္မစရိယ (သန့်ရှင်းစွာ ထိန်းသိမ်းခြင်း) ကို ကျင့်သူနှင့်တူ၏။ ထိုရာသီအကြောင်းကို အမြဲတမ်း မှန်ကန်စွာ ပြောဆိုရမည်၊ ဉာဏ်ပညာ၌လည်း တည်ကြည်ရမည်—ထိုသူသည် အိမ်ထောင်တာဝန်ကို ထမ်းဆောင်သော်လည်း စည်းကမ်းတကျ ထိန်းချုပ်၍ နေထိုင်သူဖြစ်သည်။»
Verse 221
जो देवताओं और पितरोंके साथ (अर्थात् उन्हें उनका भाग अर्पण करके) भोजन करते हैं, वे इस लोकमें पुत्र-पौत्रोंके साथ रहकर आनन्द भोगते हैं और परलोकमें भी उन्हें परम उत्तम गति प्राप्त होती है ।।
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «နတ်တို့နှင့် ပိတೃတို့အား (သူတို့၏ အပိုင်းကို အရင်ပူဇော်၍) ထိုနောက်မှသာ စားသောက်သူတို့သည် ဤလောက၌ သားမြေးတို့နှင့်အတူ ပျော်ရွှင်စွာ နေထိုင်ကြပြီး၊ သေပြီးနောက်လည်း အမြင့်မြတ်ဆုံး အကောင်းဆုံး ဂတိကို ရကြသည်။» (ဤသို့ဖြင့် မဟာဘာရတ၊ ရှာန္တိပရဝ၌ မောက္ခဓမ္မပိုင်းအတွင်း “အမృతပြာရှနိက/အမృతဘောဇန” ဟု အမည်ရသော ၂၂၁ မြောက် အခန်း—သန့်ရှင်းသော ‘အမృతတူ’ အစာအကြောင်း—ပြီးဆုံး၏။)
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to reliably identify impending success or failure: the chapter shifts the criterion from external omens to inner disposition and observable ethical conduct, implying accountability for outcomes through character and governance.
Prosperity is not treated as random; it is portrayed as a contingent alignment with virtues—truthfulness, generosity, restraint, humility, and compassion—supported by orderly household and civic practices.
Yes. Near the close, the text indicates that those who recite or study this worshipful account in appropriate settings attain prosperity and fulfilled aims, framing the narrative as both instruction and efficacious remembrance.