Adhyaya 55
अध्याय ५५ — भीष्मस्य प्रचण्डविक्रमः, अर्जुनप्रत्युत्तरं, कृष्णस्य चक्रोद्यतिः (Chapter 55: Bhīṣma’s onslaught, Arjuna’s counter, and Kṛṣṇa’s raised discus)
Upa-parva: Bhīṣma-vīrya–darśana (Battlefield Episode: Bhīṣma’s onslaught and Kṛṣṇa’s intervention)
Dhṛtarāṣṭra asks Saṃjaya to report Bhīṣma’s actions after his vow in the fierce engagement. Saṃjaya narrates a tumultuous clash marked by overwhelming sound, rout, and heavy losses; Bhīṣma’s archery is described as omnidirectional and nearly unanswerable, fragmenting Yudhiṣṭhira’s forces and inducing panic. Arjuna and Kṛṣṇa move toward Bhīṣma; Bhīṣma showers Arjuna’s chariot with arrows, repeatedly re-strings new bows with exceptional speed, and even praises Arjuna’s skill when his bow is cut. Despite Kṛṣṇa’s charioteering that neutralizes volleys, Bhīṣma wounds both Kṛṣṇa and Arjuna. Observing Arjuna’s apparent restraint against the elder, Kṛṣṇa resolves to end Bhīṣma himself, leaps from the chariot with Sudarśana, and rushes forward. Bhīṣma welcomes the approach with reverential address, framing death by Kṛṣṇa as auspicious. Arjuna restrains Kṛṣṇa, reaffirms his own vow to bring the war to its conclusion with Kṛṣṇa’s support, and Kṛṣṇa returns to the chariot. The chapter closes with Arjuna’s intensified counterattack (including a major astric deployment), the Kaurava side’s temporary withdrawal at dusk, and a quantitative notice of Arjuna’s battlefield impact.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि कौरव-सेना एक अत्यन्त भयंकर, अभेद्य ‘क्रौंच-व्यूह’ में सजाई जा रही है—ऐसा विन्यास जो शत्रु की गति, दृष्टि और साहस तीनों को तोड़ दे। → द्रोण, कृप, शल्य, सोमदत्त, विकर्ण, अश्वत्थामा, दुःशासन आदि प्रमुख महारथियों को उनके-उनके स्थानों पर नियुक्त किया जाता है; पीछे-रक्षा में नानादेशीय राजाओं की पंक्तियाँ खड़ी होती हैं। भीष्म-रक्षित सेना को अजेय कहा जाता है, फिर भी भीमसेन की प्रचण्डता का संकेत भीतर-ही-भीतर भय की लहर उठाता है। → रण-वाद्यों का एक साथ विस्फोट—शंख, भेरी, पणव, आनक—और सिंहनादों के साथ समूची कौरव-सेना का युद्धोन्माद में उठ खड़ा होना; क्रौंच-व्यूह का ‘जीवित’ हो जाना। → व्यूह-रचना पूर्ण होती है; कौरव पक्ष हर्षित होकर युद्ध के लिए तत्पर दिखता है और अपनी सामूहिक शक्ति पर भरोसा जमाता है। → यह अभेद्य प्रतीत होने वाला क्रौंच-व्यूह पाण्डवों के प्रहार के सामने टिकेगा या भीम/पाण्डव इसकी चोंच और पंखों को तोड़ देंगे—अगला प्रसंग इसी टकराव की ओर धकेल देता है।
Shlokas
Verse 1
[दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ ई श्लोक मिलाकर कुल ६० ई लोक हैं।] >> श््जु ीस-ॉ्िसस ३. यहाँ “नियुत” का अर्थ एक लाख किया गया है। किसी-किसीके मतमें उसका अर्थ दस लाख भी होता है। २. दस करोड़की संख्याको अर्बुद कहते हैं। 3. पंख। ४. अग्रभाग। ५. पंखके भीतरके छोटे-छोटे पंख। एकपज्चाशत्तमो< ध्याय: कौरव-सेनाकी व्यूह-रचना तथा दोनों दलोंमें शंखध्वनि और सिंहनाद संजय उवाच क्रौज्च॑ दृष्टवा ततो व्यूहमभेद्यं तनयस्तव । रक्ष्यमाणं महाघोरं पार्थेनामिततेजसा
သဉ္ဇယက ပြောသည်– «မဟာရာဇာ၊ ထိုအခါ အလွန်ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်း၍ ခွဲဖောက်မရနိုင်သော ‘ကရောဉ္စ’ စစ်တန်းဖွဲ့ကို၊ အလွန်မိုက်မဲမတိုင်နိုင်သော တေဇောဓာတ်ရှိသည့် အာర్జုနက ကာကွယ်ထားသည်ကို မြင်လျှင်၊ သင်၏သား (ဒုရျောဓန) သည် …»
Verse 2
आचार्यमुपसंगम्य कृपं शल्यं च पार्थिव । सौमदत्तिं विकर्ण च सो<श्वृत्थामानमेव च
သဉ္ဇယက ပြောသည်– «မဟာရာဇာ၊ သင်၏သား (ဒုရျောဓန) သည် ဆရာဒ్రోဏကို ချဉ်းကပ်၍၊ ထို့ပြင် ကೃပနှင့် ရှယ်လျကိုလည်းကောင်း၊ ဆောမဒတ္တိ (ဘူရီश्रဝस्)၊ ဝိကර්ဏ၊ အရှွတ္ထာမာတို့ကိုလည်းကောင်း ချဉ်းကပ်ကာ ထိုအထက်မြတ်သူရဲကောင်းများအကြားသို့ ဝင်ရောက်သွား၏။ အလွန်ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်း၍ ခွဲဖောက်မရနိုင်သကဲ့သို့ ထင်ရသော ‘ကရောဉ္စ’ စစ်တန်းဖွဲ့ကို အလွန်မိုက်မဲမတိုင်နိုင်သော တေဇောဓာတ်ရှိသည့် အာర్జုနက ကာကွယ်ထားသည်ကို မြင်ပြီးနောက်၊ လာမည့် တိုက်ပွဲအတွက် သူတို့၏စိတ်ဓာတ်ကို မြှင့်တင်ရန် အချိန်နှင့်တပြေးညီ စကားများဖြင့် အားပေးလိုက်၏»။
Verse 3
दुःशासनादीत् भ्रातृश्च सर्वानेव च भारत | अन्यांश्व सुबहून् शूरान् युद्धाय समुपागतान्
သဉ္ဇယက ပြောသည်– «အို ဘာရတ (ဓృతရာଷ္ဋရ) မဟာရာဇာ၊ ဒုရ്യောဓနသည် ဒုဿာသနနှင့် မိမိညီအစ်ကိုအားလုံးထံသို့လည်းကောင်း၊ စစ်ပွဲအတွက် စုဝေးလာသော သူရဲကောင်းများစွာထံသို့လည်းကောင်း ချဉ်းကပ်သွား하였다»။
Verse 4
प्राहेदें वचनं काले हर्षयंस्तनयस्तव । नानाशस्त्रप्रहरणा: सर्वे युद्धविशारदा:
သဉ္ဇယက ပြောသည်– «ထိုအခိုက်၌ မင်း၏သားသည် မိမိလူတို့၏စိတ်ကို ရွှင်လန်းစေကာ အချိန်နှင့်တပြေးညီသော စကားကို ပြော하였다– ‘သင်တို့အားလုံးသည် လက်နက်မျိုးစုံဖြင့် ထိုးနှက်တိုက်ခိုက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြပြီး စစ်ရေးပညာ၌လည်း ထူးချွန်ကြသည်’»။
Verse 5
एकैकश: समर्था हि यूयं सर्वे महारथा: । पाण्डुपुत्रान् रणे हन्तुं ससैन्यान् किमु संहता:
«သင်တို့အားလုံးသည် မဟာရထ (မဟာစစ်ရထားသူရဲကောင်း) များဖြစ်ကြသည်။ သင်တို့ထဲမှ တစ်ဦးချင်းစီပင် စစ်မြေပြင်၌ စစ်တပ်နှင့်တကွ ပाण्डု၏သားတို့ကို သတ်နိုင်စွမ်းရှိကြသည်။ ထို့ကြောင့် အားလုံးပေါင်းစည်းလျှင် သူတို့ကို အနိုင်ယူခြင်းမှာ မဆိုလိုဘဲ အလွယ်တကူပင် ဖြစ်လိမ့်မည်။»
Verse 6
अपर्याप्तं॑ तदस्माकं बल॑ भीष्माभिरक्षितम् | पर्याप्तमिदमेतेषां बल॑ भीमाभिरक्षितम्
«ဘီष္မက ကာကွယ်ထားသော ကျွန်ုပ်တို့၏စစ်တပ်သည် အတိုင်းမသိ ကြီးမား၍ အနိုင်ယူရန် ခက်ခဲသကဲ့သို့ ထင်ရသည်။ သို့သော် ဘီမက ကာကွယ်ထားသော သူတို့၏စစ်တပ်သည် ကန့်သတ်ထားသကဲ့သို့ ထင်ရ၍ ထိန်းချုပ်အနိုင်ယူရန် ပိုလွယ်ကူသည်»။
Verse 7
संस्थाना: शूरसेनाश्न वेत्रिका: कुकुरास्तथा । आरोचकासल्त्रिगर्ताश्न मद्रका यवनास्तथा
သဉ္ဇယက ပြောသည်– «သံස්ထာနများ၊ ရှူရစေနများ၊ ဝေထရိကများ၊ ကုကူရများ၊ အာရောစကများ၊ တြိဂရ္တများ၊ မဒြကများ၊ ယဝနများလည်းကောင်း—သူရဲကောင်း ရှတ်ရုဉ္ဇယ၊ ဒုဿာသန၊ ရဲရင့်သော ဝိကර්ဏ၊ နန္ဒ၊ ဥပနန္ဒ၊ စိတ္ရစေန နှင့် ပါရိဘဒြ တို့နှင့်အတူ—မိမိတို့တပ်ကို ရှေ့တန်းတင်၍ ချီတက်ကာ ဘီष္မကိုသာ ကာကွယ်ကြလော့»။
Verse 8
शत्रुंजयेन सहितास्तथा दुःशासनेन च । विकर्णेन च वीरेण तथा नन्दोपनन्दकै:
သဉ္ဇယက ပြောသည်– «သူတို့သည် သတ္တရုဉ္ဇယနှင့်အတူ လိုက်ပါလာကြပြီး၊ ဒုဿာသနလည်း ပါဝင်သည်။ သူရဲကောင်း ဝိကဏ္ဏလည်း ပါ၏။ ထို့အတူ နန္ဒနှင့် ဥပနန္ဒတို့လည်း ပါလာကြသည်»။
Verse 9
चित्रसेनेन सहिता: सहिता: पारिभद्रकै: । भीष्ममेवाभिरक्षन्तु सहसैन्यपुरस्कृता:
သဉ္ဇယက ပြောသည်– «စိတြစေနနှင့်အတူ၊ ပါရိဘဒြ စစ်သူရဲများနှင့်ပေါင်းစည်းထားသော ထိုတပ်များသည် မိမိတို့တပ်ကို ရှေ့တန်းတင်၍ ရွေ့လျားကာ၊ ဘီဿမကိုသာ အထူးကာကွယ်ကြပါစေ»။
Verse 10
(संजय उवाच दुर्योधनवच: श्रुत्वा सर्व एव महारथा: । तथेत्येनं नृपा ऊचुस्तदा द्रोणपुरोगमा: ।।
သဉ္ဇယက ပြောသည်– «မင်းကြီးရေ၊ ဒုရျောဓန၏စကားကို ကြားပြီးနောက် ဒ್ರೋဏ ဦးဆောင်သော မဟာရഥများနှင့် မင်းများအားလုံးက ‘ထိုသို့ဖြစ်စေ’ ဟု ပြန်ဆိုကာ သူ၏အကြံကို လက်ခံကြသည်။ ထို့နောက် ဘီဿမနှင့် ဒ್ರೋဏတို့သည် မင်း၏သားများနှင့်အတူ ပाण्डဝတပ်ကို တားဆီးနှိမ်နင်းရန် ရည်ရွယ်သော မဟာဗျူဟာ စစ်တန်းစီကို စီမံတည်ဆောက်ကြသည်»။
Verse 11
भीष्म: सैन्येन महता समन्तात् परिवारित: । ययौ प्रकर्षन् महतीं वाहिनीं सुरराडिव,तदनन्तर बहुत बड़ी सेनाद्वारा सब ओरसे घिरे हुए भीष्म देवराज इन्द्रकी भाँति विशाल वाहिनी साथ लिये आगे-आगे चले
သဉ္ဇယက ပြောသည်– «ဘီဿမသည် အလွန်ကြီးမားသော တပ်မတော်ကြီးက အရပ်လေးမျက်နှာမှ ဝိုင်းရံထားသော်လည်း ရှေ့သို့တက်လှမ်းကာ၊ အင်ဒြာ—နတ်ဘုရင်ကဲ့သို့—အင်အားကြီးသော စစ်တပ်စုကြီးကို ဆွဲခေါ်သွားလေသည်»။
Verse 12
तमन्वयान्महेष्वासो भारद्वाज: प्रतापवान् । कुन्तलैश्व दशार्णश्ष मागधैश्व विशाम्पते
သဉ္ဇယက ပြောသည်– «လူတို့၏အရှင်တော်၊ မဟာဓနုရှင်၊ သတ္တိပြင်းထန်သော ဘာရဒ္ဝာဇ၏သားသည် သူ့နောက်သို့ လိုက်လံတက်ကြွလာပြီး—ကွန်တလာ၊ ဒသာရ္ဏ နှင့် မဂဓ တိုင်းပြည်တို့၏ စစ်သူရဲများလည်း အတူပါလာကြသည်»။
Verse 13
विदर्भमेकलैश्नैव कर्णप्रावरणैरपि । सहिता: सर्वसैन्येन भीष्ममाहवशोभिनम्
သဉ္ဇယက ပြောသည်—သူတို့သည် ဝိဒರ್ಭသို့ ချီတက်ကြ၍ နားကာကွယ်ကာနှင့် အကာအကွယ်အဝတ်အစားများတိုင်တိုင် တပ်ဆင်ထားကာ စစ်တပ်အလုံးစုံနှင့်အတူ လိုက်ပါလာကြသည်။ စစ်မြေ၏တောက်ပမှုဖြင့် ရောင်ပြန်နေသော ဘီရှ္မသည် ရှေ့တန်း၌ ဦးဆောင်နေ၏။
Verse 14
गान्धारा: सिन्धुसौवीरा: शिबयो5थ वसातय: । उनके पीछे प्रतापी वीर महाधनुर्धर द्रोणाचार्यने युद्धके लिये प्रस्थान किया। महाराज! उस समय कुन्तल
သဉ္ဇယက ပြောသည်—ဂန္ဓာရတို့၊ စင်ဓုနှင့် ဆော်ဝီရတို့၊ ရှိဘိတို့နှင့် ဝသာတိတို့သည် မိမိတို့၏နေရာများကို ယူကြ၏။ ထို့နောက် ရှကುನိသည် မိမိတပ်များနှင့်အတူ ဘာရဒ္ဝါဇ၏သား ဒ್ರೋဏကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်하였다။ စစ်တန်းစီရာတွင် မဟာမိတ်ဘုရင်များနှင့် ဒေသဆိုင်ရာတပ်ဖွဲ့များကို အရေးကြီးသော စစ်ခေါင်းဆောင်များကို ကာကွယ်ရန် ခန့်ထားထားသည်။
Verse 15
ततो दुर्योधनो राजा सहित: सर्वसोदरै: । अश्वातकैर्विकर्णक्ष॒ तथा चाम्बछकोसलै:
သဉ္ဇယက ပြောသည်—ထို့နောက် ဒုရ്യೋಧနမင်းသည် ညီအစ်ကိုအားလုံးနှင့်အတူ၊ အရှ္ဝာတက၊ ဝိကර්ဏ၊ အမ္ဗဋ္ဌနှင့် ကိုသလတို့၏ စစ်သူရဲများပါဝင်ကာ ဒ್ರೋဏာචာရျကို ကာကွယ်ရန် တပ်ဖွဲ့ကို စီစဉ်တန်းစီ하였다။ ထို့နောက် ညီအစ်ကိုများနှင့် မဟာမိတ်တပ်များဝန်းရံလျက် ဝမ်းမြောက်တက်ကြွစွာ စုဗလ၏သား ရှကุนိ၏ တပ်ကိုလည်း ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရန် တာဝန်ယူ하였다။
Verse 16
दरदैश्न शकैश्वैव तथा क्षुद्रकमालवै: । अभ्यरक्षत संहृष्ट: सौबलेयस्य वाहिनीम्
သဉ္ဇယက ပြောသည်—ဝမ်းမြောက်လျက် သူသည် ဆော်ဘလ၏သား (ရှကุนိ) ၏ တပ်ကို ဒရဒ၊ ရှက၊ ခ္ဓုဒ္ရက နှင့် မာလဝ လူမျိုးတို့၏ စစ်သူရဲများဖြင့် ဝိုင်းရံကာကွယ်စောင့်ရှောက်하였다။
Verse 17
भूरिश्रवा: शल: शल्यो भगदत्तश्न मारिष: । विन्दानुविन्दावावन्त्यौ वाम॑ पार्श्वमपालयन्
သဉ္ဇယက ပြောသည်—“အရှင်မင်းမြတ်၊ ဘူရိရှ္ရဝသ၊ ရှလ၊ ရှလျ၊ နှင့် ဘဂဒတ္တမင်း၊ ထို့ပြင် အဝန္တီမင်းသား ဝိန္ဒနှင့် အနုဝိန္ဒတို့သည် ထိုတပ်၏ ဘယ်ဘက်တန်းကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်နေကြ၏။ ညာဘက်တန်းတွင်တော့ သောမဒတ္တ၏သား ဘူရီ၊ တြိဂర్తမင်း စုရှර්မာ၊ ကမ္ဗောဇမင်း စုဒက္ခိဏ၊ စစ်သူရဲ ရှရုတာယုနှင့် အချျုတာယုတို့က တပ်ကို ကာကွယ်လျက် ရပ်တည်နေကြ၏။”
Verse 18
सौमदत्ति: सुशर्मा च काम्बोजश्न सुदक्षिण: । श्रुतायुश्नाच्युतायुश्न दक्षिणं पक्षमास्थिता:
သဉ္ဇယက ပြောသည်– ကောရဝတပ်၏ တောင်ဘက်တောင်ပံတွင် သောမဒတ္တ၏သား (ဘူရီශ්ရဝသ) သုရှර්မာ၊ ကမ္ဗောဇဘုရင် သုဒက္ခိဏ၊ စစ်သူရဲများဖြစ်သော သြုတာယုနှင့် အချျုတာယုတို့နှင့်အတူ တပ်စွဲနေကြ၏။ ထိုနေရာတွင် တည်ကြပ်စွာ ရပ်တည်ကာ ထိုတောင်ပံကို ကာကွယ်ကြသည်—ဤအရာသည် စစ်ပွဲကို ရုန်းရင်းဆန်ခတ်မဟုတ်ဘဲ စည်းကမ်းနှင့် တာဝန်သဘောတရားအရ စနစ်တကျ တပ်ဖွဲ့ချထားခြင်းဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။
Verse 19
अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वत: । महत्या सेनया सार्ध सेनापृषछ्ठे व्यवस्थिता:
သဉ္ဇယက ပြောသည်– အရှ్వတ္ထာမာ၊ ကೃပာ (ကൃပာချာရျ) နှင့် စာတ်ဝတဝంశသား ကೃತဝರ್ಮာတို့သည် တပ်အင်အားကြီးတစ်စုနှင့်အတူ ကောရဝတပ်၏ နောက်တန်းတွင် တပ်စွဲ၍ မတ်တပ်ရပ်ကာ နောက်ဘက်ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်နေကြ၏။ ဤကဗျာပိုဒ်သည် ကာကွယ်ရေး၏ စစ်သဘောတရားကို ထင်ဟပ်စေသည်—နောက်တန်းက အားနည်းရာကို ခိုင်မာစွာ ကာကွယ်ထားသဖြင့် အဓိကတပ်ဖွဲ့သည် ဖြတ်တောက်ခံရမည်ကို မကြောက်ဘဲ တိုက်ခိုက်နိုင်သည်။
Verse 20
पृष्ठगोपास्तु तस्यथासन् नानादेश्या जनेश्वरा: । केतुमान् वसुदानश्र पुत्र: काश्यस्य चाभिभू:,केतुमान्, वसुदान, काशिराजके पुत्र अभिभू तथा अन्य अनेक देशोंके नरेश सेना पृष्ठके पोषक थे
သဉ္ဇယက ပြောသည်– သူ၏ နောက်တန်းကို ကာကွယ်သူများမှာ နိုင်ငံဒေသမျိုးစုံမှ ဘုရင်များစွာဖြစ်ကြပြီး ကေတုမာန်၊ ဝစုဒာန၊ ကာရှျ၏သား အဘိဘူတို့လည်း ပါဝင်ကြ၏။ ထို့ကြောင့် စစ်တန်းစီ၏ နောက်ဘက်တောင်မှ နာမည်ကြီး မင်းများက စောင့်ရှောက်ထားသဖြင့် တပ်ဖွဲ့၏ စနစ်တကျ စီမံကိန်းနှင့် တာဝန်မျှဝေမှုကို ထင်ရှားစေသည်။
Verse 21
भारत! तदनन्तर आपकी सेनाके समस्त सैनिक हर्षसे उललसित हो प्रसन्नतापूर्वक शंख बजाने और सिंहनाद करने लगे
အို ဘာရတ– ထို့နောက် ချက်ချင်းပင် သင်၏တပ်ဖွဲ့ရှိ စစ်သည်အားလုံးသည် ဝမ်းမြောက်ဟန်ပန်ဖြင့် တက်ကြွလှုပ်ရှားကာ ပျော်ရွှင်စွာ သင်္ခါးများကို မှုတ်၍ ခြင်္သေ့ကဲ့သို့ စစ်ဟစ်သံများကို ထုတ်ကြွလာကြသည်။
Verse 22
तेषां श्रुत्वा तु हृष्टानां वृद्ध: कुरूपितामह: । सिंहनादं विनद्योच्चै: शड्खं दध्मौ प्रतापवान्,उनका हर्षनाद सुनकर कुरुकुलके वृद्ध पितामह प्रतापी भीष्मने जोर-जोरसे सिंहनाद करके अपना शंख बजाया
သူတို့၏ ဝမ်းမြောက်ဟစ်သံကို ကြားသော် ကုရုမျိုး၏ အိုမင်းသော ပိတামဟ—အင်အားတန်ခိုးကြီး ဘီရှ္မသည် ခြင်္သေ့ကဲ့သို့ အော်ဟစ်ကာ သင်္ခါးကို အားကြီးစွာ မှုတ်လိုက်သည်။ ထိုသံသည် စိတ်ဓာတ်ကို ခိုင်မာစေ၍ မိမိဘက်ကို စုစည်းအားပေးကာ လာမည့် စစ်ပွဲ၌ စစ်သူရဲ၏ ဓမ္မတာဝန်ကို ဖြည့်ဆည်းရန် အတည်ပြုသံဖြစ်၏။
Verse 23
ततः शड्खाश्न भेर्यश्व॒ पणवा विविधा: परे । आनकाश्चाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलो5भवत्,तदनन्तर शंख, भेरी, नाना प्रकारके पणव और आनक आदि अन्य बाजे सहसा बज उठे और उन सबका सम्मिलित शब्द सब ओर गूँज उठा
သဉ္ဇယက ပြောသည်– ထို့နောက် တစ်ဖက်တော်၌ သင်္ခါများ၊ ဗေရီဒရမ်များနှင့် ပဏဝဒရမ် အမျိုးမျိုးတို့၊ ထို့ပြင် အာနကဒရမ်တို့ကို ရုတ်တရက် တီးခတ်ကြသဖြင့်၊ အားလုံးပေါင်းစည်းသံသည် မိုးမြေတုန်လှုပ်စေသကဲ့သို့ ကြီးမားသော ဟုန်းဟုန်းမြည်သံအဖြစ် ထွက်ပေါ်လာ하였다။
Verse 24
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ । प्रदध्मतु: शड्खवरौ हेमरत्नपरिष्कृती
ထို့နောက် မြင်းဖြူများဖြင့် ချိတ်ဆက်ထားသော ကြီးမားသည့် ရထားပေါ်၌ ထိုင်နေကြသော ကృష్ణနှင့် အర్జုန်တို့သည် ရွှေနှင့် ရတနာတို့ဖြင့် အလှဆင်ထားသော အထူးကောင်းမြတ်သင်္ခါများကို ဖူးမှုတ်ကြ၏—မင်္ဂလာသော်လည်း စစ်၏ကြေညာသံဖြစ်သည်။
Verse 25
पाज्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजय: । पौण्डूरं दध्मौ महाशड्खं भीमकर्मा वृकोदर:,हृषीकेशने पांचजन्य, अर्जुनने देवदत्त तथा भयंकर कर्म करनेवाले भीमसेनने पौण्ड्र नामक महान् शंख बजाया
သဉ္ဇယက ပြောသည်– ဟೃṣīkēśa (ကൃഷ്ണ) သည် «ပာဉ္စဇန్య» ဟု အမည်ရ သင်္ခါကို ဖူးမှုတ်၏။ ဓနဉ္ဇယ (အర్జုန်) သည် «ဒေဝဒတ္တ» ကို ဖူးမှုတ်၏။ ထို့ပြင် ကြောက်မက်ဖွယ် လုပ်ရပ်များကြောင့် နာမည်ကြီးသော ဝೃကೋದရ (ဘီမ) သည် «ပေါဏ္ဍရ» ဟု ခေါ်သော သင်္ခါကြီးကို ဖူးမှုတ်၏။
Verse 26
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । नकुल: सहदेवश्न सुघोषमणिपुष्पकौ,कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिरने अनन्तविजय तथा नकुल-सहदेवने सुघोष और मणिपुष्पक नामक शंख बजाया
သဉ္ဇယက ပြောသည်– ကုန္တီ၏သား ဘုရင် ယုဓိဋ္ဌိရသည် «အနန္တဝိဇယ» ဟု အမည်ရ သင်္ခါကို ဖူးမှုတ်၏။ နကူလနှင့် သဟဒေဝတို့သည်လည်း «သုဃောသ» နှင့် «မဏိပုෂ္ပက» ဟု အမည်ရ သင်္ခါများကို ဖူးမှုတ်ကြ၏။
Verse 27
काशिराजश्च शैब्यश्ष शिखण्डी च महारथ: । धृष्टद्युम्नो विराटश्न सात्यकिश्व महारथ:
သဉ္ဇယက ပြောသည်– ကာရှီဘုရင်နှင့် ရှိုင်ဗျ၊ မဟာရထ စိခဏ္ဍီ၊ ဓೃષ્ટദ്യုမ್ನနှင့် ဝိရာဋ၊ မဟာရထ စာတျကီ—ဤပဏ္ဍဝဘက်၏ ထိပ်တန်းသူရဲကောင်းများသည် သင်္ခါများကို မြှောက်ကာ ခြင်္သေ့ကဲ့သို့ ဟိန်းဟောက်၍ မိမိဘက်ကို စည်းလုံးအားတက်စေ하였다။
Verse 28
पाज्चाल्याश्व महेष्वासा द्रौपद्या: पजच चात्मजा: । सर्वे दध्मुर्महाशड्खान् सिंहनादांश्न नेदिरे
သဉ္ဇယက ပြောသည်— ပာဉ္စာလတို့၏ အင်အားကြီးသော မြားပစ်သူများနှင့် ဒြောပဒီ၏ သားငါးယောက်တို့သည် တစ်စုတစ်စည်းတည်း ကြီးမားသော ခွံသံများကို ဖ吹၍ စင်္ဟာသံကဲ့သို့ စစ်အော်သံများကို ထုတ်လွှင့်ကြ၏။ ထို့နှင့်အတူ ကာရှီဘုရင်၊ ရှိုင်ဗျ၊ မဟာရထ စိခဏ္ဍိ၊ ဓೃಷ್ಟဒျုမ್ನ၊ ဝိရာဋ၊ မဟာရထ စာတျကိ နှင့် ပာဉ္စာလ၏ သံဃာတော်မဟုတ်သော်လည်း မြားပစ်ကျွမ်းကျင်သော သူရဲကောင်းများလည်း ခွံသံများကို ဖ吹ကာ မိမိတို့၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ကြေညာကြ၏။ ဤမဟာကဗျာ၏ ဓမ္မဘောင်အတွင်း၌ ထိုအော်ဟစ်သံစုသည် ဓမ္မစစ်ပွဲအတွက် စည်းကမ်းတကျ အဆင်သင့်ဖြစ်မှုကို ပြသပြီး သတ္တိသည် တာဝန်နှင့် သစ္စာတရားတို့နှင့် ပေါင်းစည်းနေသည်ကို ညွှန်ပြသည်။
Verse 29
स घोष: सुमहांस्तत्र वीरैस्तै: समुदीरित: । नभश्न पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयत्,वहाँ उन वीरोंद्वारा प्रकट किया हुआ वह महान् तुमुल घोष पृथ्वी और आकाशको निनादित करने लगा
သဉ္ဇယက ပြောသည်— ထိုနေရာ၌ သူရဲကောင်းတို့က ထုတ်လွှင့်သော ကြီးမား၍ တုန်လှုပ်စေသည့် အော်ဟစ်သံသည် အလွန်ပြင်းထန်စွာ ပဲ့တင်ထပ်ကာ ကောင်းကင်နှင့် မြေပြင်နှစ်ပါးလုံးကို တုန်ခါစေခဲ့သည်—စစ်မတိုင်မီ ညအခါ၌ စစ်သန္နိဋ္ဌာန်ကို ကြောက်မက်ဖွယ် ကြေညာသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။
Verse 30
एवमेते महाराज प्रह्ृष्टा: कुरुपाण्डवा: । पुनर्युद्धाय संजग्मुस्तापयाना: परस्परम्,महाराज! इस प्रकार ये हर्षमें भरे हुए कौरव-पाण्डव एक-दूसरेको संताप देते हुए पुनः युद्धके लिये रणक्षेत्रमें जा पहुँचे
သဉ္ဇယက ပြောသည်— “ဤသို့ဖြစ်၍ မဟာရာဇာ၊ ကုရုတို့နှင့် ပाण्डဝတို့သည် ပျော်ရွှင်လှုပ်ရှားနေကြသော်လည်း တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦးကို နာကျင်စေကာ စစ်ပွဲသို့ ထပ်မံ ချီတက်သွားကြ၏။” ဤဝါကျသည် စစ်၏ ဝမ်းနည်းဖွယ် အရှိန်အဟုန်ကို ထင်ဟပ်စေသည်—ဓမ္မသည် ပြိုင်ဆိုင်မှုကြောင့် မျက်နှာဖုံးခံရသောအခါ ပျော်ရွှင်မှုနှင့် စိတ်လှုပ်ရှားမှုတောင် အပြန်အလှန် ထိခိုက်နာကျင်စေရာ အင်အားဖြစ်လာသည်။
Verse 50
इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्यवधपर्वमें क्रौंचव्यूडनिर्माणविषयक पचासवाँ अध्याय पूरा हुआ
သဉ္ဇယက အဆုံးသတ်၍ ဆိုသည်— ထို့ကြောင့် ဂုဏ်သရေရှိသော မဟာဘာရတ၌၊ ဘိष္မပရဝအတွင်း၊ အထူးသဖြင့် ဘိष္မသတ်ခြင်းနှင့် သက်ဆိုင်သော အပိုင်း၌၊ “ကြောဉ္စ” (ကြာငှက်ပုံ) စစ်တန်းစီပုံ ဖွဲ့စည်းခြင်းကို ဖော်ပြသော အခန်းငါးဆယ် ပြီးဆုံး၏။
Verse 51
इति श्रीमहा भारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि कौरवव्यूहरचनायामेकपज्चाशत्तमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၌ ဘိष္မပရဝအတွင်း၊ ဘိष္မသတ်ခြင်းနှင့် သက်ဆိုင်သော အပိုင်း၌၊ ကုရုတို့၏ စစ်တန်းစီပုံ (ဗျူဟာ) စီမံဖွဲ့စည်းခြင်းကို ဖော်ပြသော အခန်းငါးဆယ်တစ် ပြီးဆုံး၏။ ဤအဆုံးသတ်စာတမ်းသည် အပြောင်းအလဲတစ်ရပ်ကို ညွှန်ပြသည်—တပ်များကို စနစ်တကျ စီစဉ်ခြင်းအားဖြင့် စစ်၏ ဓမ္မဆိုင်ရာ အလေးချိန်နှင့် ဂုဏ်သရေကြီး ဘိष္မ၏ လာမည့်ကျဆုံးခြင်းကို မျက်နှာချင်းဆိုင်စေသည်။
Verse 231
ततस्ते तावका: सर्वे हृष्टा युद्धाय भारत । दध्मु: शड्खान् मुदा युक्ता: सिंहनादांस्तथोन्नदन्
သဉ္ဇယက ပြော၏— ထို့နောက် ဗာရတ၊ သင်ဘက်မှ စစ်သည်အပေါင်းတို့သည် စစ်ပွဲသို့ ဝမ်းမြောက်စိတ်လှုပ်ရှားကာ တိုက်ခိုက်လိုစိတ်ပြင်းပြ၍ ပျော်ရွှင်စွာ သင်္ခါ (ခေါင်းခွံ) များကို ဖူး၍ စင်္ဟနာဒကဲ့သို့ အော်ဟစ်ကြ၏။
Frequently Asked Questions
Arjuna’s dilemma is whether reverence for Bhīṣma (an elder and revered authority) may justify restraint when allied forces are collapsing; the narrative tests the boundary between personal devotion and public duty within kṣātra-dharma.
Effective action requires clarity of role and commitment: vows and responsibilities must be upheld even amid emotional conflict, and leadership must prevent compassion or reverence from becoming functional inaction during collective crisis.
No explicit phalāśruti is stated here; the chapter’s meta-function is narrative and ethical calibration—showing how restraint, escalation, and role-discipline preserve the alliance’s framework while acknowledging the karmic gravity of battlefield decisions.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.